Кіріспе

Stylidium тұқымдасы (триггер өсімдіктері немесе триггер гүлдері) – Stylidiaceae тұқымдасына жататын екіжарнақты өсімдіктер тұқымдасы. Stylidium атауы грек тіліндегі στύλος немесе stylos (баған немесе тірек) сөзінен шыққан, ол гүлдерінің ерекше репродуктивтік құрылымын көрсетеді. Тозаңдану сезімтал "триггер" арқылы жүзеге асады, ол еркек және әйел репродуктивтік мүшелерін біріктіретін гүлді тіреуге айналады және қол тигізген кезде жәндіктің үстіне залалсыз тозаң шашыратып, жылдам алға қарай иіледі. Шамамен 300 түрінің көпшілігі тек Австралияда ғана кездеседі, бұл оны сол елдегі ең ірі бес тұқымның біріне айналдырады. Триггер гүлдері протокарниворлы немесе карниворлы деп есептеледі, себебі гүл сабасын және гүлді жабатын бездік түкшелер өсімдік өндіретін протеаза ферменттері арқылы шағын жәндіктерді ұстап, өлтіріп, қорыта алады. Жақындағы зерттеулер Stylidium ішінде протокарниворлы статусы туралы сұрақтар тудырды. Тұқымның мүшелерін бірегей гүлді тіреуі арқылы анықтау оңай, онда аталық және аналық тораптар біріккен. Бұл тіреу – осы тұқымда әдетте "триггер" деп аталады және әдетте гүлдің жазықтығының астында орналасқан. Stylidium гүлдері зигоморфты, яғни олар тек бір жазықтықта ғана симметриялы. Гүлдер әдетте Австралияда көктемнің соңында гүлдейді.

Морфология

Stylidium туысының түрлері өсімдіктердің өте алуан түрлі жиынтығын құрайды. Кейбіреулері бірнеше сантиметр ғана биік болады, ал басқалары (S. laricifolium) өте биікке дейін өсе алады. Типик өсімдік пішіні – гүлшоғыры ортасынан өсетін, жапырақтарына тығыз розетка түрінде жақын орналасқан өсімдік. Өсімдік пішіндері жіп тәрізді, жайылатын төсеніштерден (S. scandens) бұталы S. laricifolium-ға дейін өзгереді. Гүл морфологиясы егжей-тегжейлі айырмашылықтарға ие, бірақ қарапайым үлгіге сәйкес келеді: төрт жапырақша, зигоморфты, гүлдің "жұлындысынан" шығып, гүл жапырақшалары жазықтығынан төмен орналасқан. Гүлдің мөлшері кішкентай, кең гүлдері бар көптеген түрлерден бастап S. schoenoides-тің кең гүлдеріне дейін ауытқиды. Гүлдің түсі түрлерге қарай әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе ақ, қаймақ, сары немесе қызғылт түстердің комбинациясын қамтиды. Гүлдер әдетте тік немесе тығыз шоғырлы гүлшоғырларда орналасады, бірақ бір ерекшелік бар: S. uniflorum, атауынан көрініп тұрғанындай, әрбір гүлшоғырында бір гүл жасайды. Соқтығысқанда жәндік тозаңға толып, шалқалайды, бірақ зардап көрмейді. Бағана гүлдің еркек және әйел репродуктивті мүшелерін біріктіргендіктен, аталық және аналық мүшелер бағананың функциясын кезекпен атқарады – тозаңдықтар бірінші болып дамиды, содан кейін дамитын аналық мүше оларды ығыстырып жібереді. Аналық мүшенің осылай кешіктірілуі өзін-өзі тозаңданудың алдын алады және популяциядағы жеке тұлғалар арасында жарықша тозаңданудың болуын қамтамасыз етеді. Әртүрлі түрлер тозаңдану механизмін әртүрлі жерлерде дамытқан, кейбіреулері тозаңданатын жәндікке жоғарыдан, ал басқалары төменнен шабуыл жасайды (жәндікке "қарынға соққы"). Stylidium түрлерінде тиісуге реакция өте жылдам. Бағана жәндікке шабуылын 15 миллисекунд ішінде аяқтай алады. Атып болғаннан кейін бағана температура мен түрге тән қасиеттерге байланысты бірнеше минуттан жарты сағатқа дейін бастапқы қалпына оралады. Бағана стимулдарға жауап беруін тоқтатқанша көп рет оқ атуы мүмкін. Жауап беру уақыты қоршаған температураға тікелей байланысты, төмен температура баяу қозғалысқа әкеледі. Stylidium түрлерін әдетте кішкентай жалғыз аралар және нектармен қоректенетін аралар (Bombyliidae) тозаңдатады.

Етқоректілер

Стилидиум түрлерінің сепалдарында, жапырақтарында, гүл мүшелерінде немесе гүлшоғырында бездік трихомалар болса, олар протокарниворлы (немесе паракарниворлы) болуы мүмкін. Трихоманың ұшынан жабысқақ шырыш – қант полимерлері мен судың қоспасы – пайда болады, ол кішкентай жәндіктерді тартып, оларды құртып жіберуге қабілетті. Бездік трихомалармен ұсталған жәндіктер шаңдануға ешқандай көмек көрсетуге тым кішкентай. Дегенмен, бұл өсімдіктердің жәндіктерді ұстап, өлтіру қабілеті қоршаған ортадағы қоректік заттардың жетіспеуіне бейімделу үшін пайда болған ба, әлде гүл мүшелеріне зиян келтіретін жәндіктерге қарсы қорғаныш механизмі ретінде дамыған ба – әлі анық емес.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Stylidium түрлерінің көпшілігі Австралияға тән. Тек Батыс Австралияда ғана 150-ден астам түрі бар, оның кем дегенде 50-і Перт маңында орналасқан. Австралия құрлығымен шектелмейтін кем дегенде төрт Stylidium түрі бар: S. tenellum Мьянма, Мелака және Тонкинде табылса, S. kunthii Бенгалия мен Мьянмада, S. uliginosum Квинсленд, Шри-Ланка және Қытайдың оңтүстік жағалауында, ал S. alsinoides Квинсленд пен Филиппинде кездеседі. Кладистикалық топ Stylidium 230-дан астам жеке түрді қамтиды (300-ден астам түр бар, бірақ көптеген мысалдар әлі ресми түрде сипатталған жоқ), бұл оны Австралиядағы ең ірі бес туысқа жатқызады.

Ботаника тарихы

Жаңа Stylidium түрлерін табу және сипаттау 18 ғасырдың соңынан бері жалғасып келеді, алғашқысы 1770 жылы Джозеф Бэнкс және Дэниел Соландер Тынық мұхитында Джеймс Кукпен бірге «Эндевор» кемесімен саяхат еткен кезде Ботаника шығанағында ашылған. 2002 жылға дейін Stylidium-ның бар болғаны 221 түрі ғана белгілі болды. Қазір 300-ден астам түрі бар, олардың көпшілігі ресми түрде сипатталуын күтуде.

Өсіру

Stylidium түрлерінің көпшілігі төзімді және оларды жылыжайларда немесе бақшаларда оңай өсіруге болады. Олар құрғақшылыққа төзімді, суыққа шыдамды, ал осы туыстағы түрлердің көптігі бағбандарға кең таңдау мүмкіндігін береді. Батыс Австралияға тән түрлердің көпшілігі кем дегенде 1-2 °C дейін суыққа төзімді болады. Австралияның барлық аймақтарында кездесетін, мысалы S. graminifolium сияқты түрлер, кеңірек мекендеу ортасына төзімді, себебі олардың табиғи ареалдарында әртүрлі экоаймақтар бар. Триггер өсімдіктерінің кейбір түрлерін Австралия континентінен тыс жерлерде, оның ішінде Ұлыбританияның көп бөлігінде, ал АҚШ-та Нью-Йорк немесе Сиэтл қалаларына дейін ашық ауада өсіруге болады. Тұқымнан өсіру түрге қарай қиын немесе оңай болуы мүмкін. Өсіруге қиын түрлерге ұйқы кезеңі немесе орман өртінің әсерін имитациялап түтінмен өңдеу қажет түрлер жатады. Stylidium үлгілерін ылғалды және салыстырмалы түрде аз қоректік заттар бар ортада өсіру керек. Олардың тамыр жүйесіне кез келген бұзылуға сезімтал. Мұндай бұзылуларды азайту өсімдіктердің сау болуына көмектеседі.