Кіріспе
Франсис Мур Лаппе (1944 жылдың 10 ақпанында туған) – американдық зерттеуші және тамақ және демократия саясаты саласындағы автор. Ол 2,5 миллион данасы сатылған 1971 жылғы «Кішкентай планетаға арналған диета» кітабының, сондай-ақ 20 кітаптың авторы. АҚШ Ұлттық тарих мұражайы бұл кітапты «сол заманның ең ықпалды саяси трактаттарының бірі» деп сипаттайды. Ол аштық, кедейлік және экологиялық дағдарыстардың тамырын, сондай-ақ «жанды демократия» деп атаған дүниежүзілік шешімдерді зерттейтін үш ұйымды бірлесіп құрған. Оның соңғы еңбегі – Макс Боланд пен Рейчел Мэдисонмен бірлескен «Сенім дағдарысы: Демократия қалай қауіпті өтіріктерден қорғануға болады?» атты есеп. Лаппенің жақында жарық көрген кітаптарының қатарында Адам Эйхенмен бірлесіп жазылған «Батыл демократия: Біз қалаған Америка үшін күш, мағына және байланыс» және «Кеш емес: Дағдарыс, мүмкіндік және үміттің күші» кітаптары бар. 1987 жылы ол «әлемдегі аштықтың саяси және экономикалық себептерін ашқаны және азаматтардың оны жоюға қалай көмектесе алатынын көрсеткені» үшін «Жақсы өмір сүру сыйлығымен» марапатталды.
Frances Moore Lappé (born February 10, 1944) is an American researcher and author in the field of food and democracy policy. She is the author of 20 books including the 2.5 million copy selling 1971 book Diet for a Small Planet, which the Smithsonian's National Museum of American History describes as "one of the most influential political tracts of the times." She has co founded three organizations that explore the roots of hunger, poverty, and environmental crises, as well as solutions emerging worldwide through what she calls "living democracy". Her latest work is a report entitled Crisis of Trust: How Can Democracies Protect Against Dangerous Lies? with Max Boland and Rachel Madison. Recent books by Lappé include Daring Democracy: Igniting Power, Meaning, and Connection for the America We Want, co authored with Adam Eichen, and It’s Not Too Late: Crisis, Opportunity, and the Power of Hope. In 1987, she was awarded the Right Livelihood Award for "revealing the political and economic causes of world hunger and how citizens can help to remedy them."
Ерте өмір
Лаппе 1944 жылы Орегон штатының Пендлтон қаласында Джон мен Ина Мурдың отбасында дүниеге келді және Техас штатының Форт-Уорт қаласында өсті. 1966 жылы Эрлхэм колледжін бітіргеннен кейін, 1967 жылы токсиколог және эколог доктор Марк Лаппеге үйленді. Олардың Энтони және Анна Лаппе есімді екі баласы бар. Ол қысқа мерзімге Берклидегі Калифорния университетінде әлеуметтік жұмыс саласында аспирантурада оқыды.
Саяси, тамақтану және қоршаған ортаны зерттеу
Лаппе өзінің еңбектерінде дүниежүзілік аштықтың азық-түлік жетіспеушілігінен емес, аштық көрген адамдардың әлемдегі азық-түлік қорына және/немесе оны өндіруге қажетті ресурстарға қол жеткізе алмауынан туындайтынын айтады, себебі олар тым кедей. Ол, қазіргі "жетілмеген демократия" билік пен ресурстардың тең емес бөлінісін тудырады, бұл сөзсіз ысырапқа салып, тұрақты өмірді қамтамасыз ету үшін қажетті нәрселердің жасанды тапшылығын жасайды деп санайды. Лаппе, өмір салты ретінде түсінілетін, оның "жанды демократия" деп атаған демократиясы, тек үкімет құрылысы емес екенін дәлелдейді. "Батыл демократия" және басқа да еңбектерінде ол демократияның үш маңызды шартын атап көрсетеді: биліктің кеңінен таралуы, қоғамдық істердегі ашықтық және бір-біріне жауапкершілік ететін мәдениет, айыптау емес. Осы үш шарт адамға өзінің әрекет етуге қабілетті екенін, мағыналы өмір сүруін және байланыс сезімін қалыптастыруға мүмкіндік береді, ол адамдық қадір-қасиеттің мәні деп есептейді. Демократия – сайлауда ғана емес, күнделікті өмірімізде не сатып алатынымыз бен қалай өмір сүретініміздің нәтижесі. Ол, қазіргі әлеуметтік және экологиялық дағдарыстарды тек "жанды демократия" арқылы ғана тиімді шеше аламыз деп сендіреді. Лаппе өзінің жазушылық жолын ерте бастады. Ол 1970-ші жылдардың басында 2,5 миллион дана сатылған "Кішкентай планетаға арналған диета" кітабының жарық көргенімен танымал болды. 1975 жылы Джозеф Коллинзбен бірге ол Калифорниядағы Азық-түлік және даму саясаты институтын (Food First) құрды, мақсаты – американдықтарды дүниежүзілік аштықтың себептері туралы біліммен қамтамасыз ету. 1990 жылы Лаппе "Жанды демократия орталығын" құрды, бұл демократиялық инновацияларды таратуды жеделдетуге бағытталған тоғыз жылдық жоба болды. Ол орталықтың "Америкалық жаңалықтар қызметінің" (1995–2000) алғашқы редакторы болды, ол азаматтардың мәселелерді шешуі туралы хабарларды елдің ірі газеттерінің жартысына жуығында жариялады. 2002 жылы Лаппе және оның қызы Анна Массачусетс штатының Кембридж қаласында "Small Planet Institute" институтын құрды, бұл демократияны өмірге енгізу үшін зерттеу және халықтық білім беру желісі. Олар қызымен бірге әлемді аралап, "Үміттің шегі" атты кітап жазды. Сонымен қатар, олар бүкіл әлемдегі демократиялық әлеуметтік қозғалыстарды қолдау үшін "Small Planet Fund" қорын құрды. 2006 жылы ол Гамбургте орналасқан Дүниежүзілік болашақ кеңесінің алғашқы мүшесі болып сайланды. Ол сондай-ақ Азық-түлік және ауыл шаруашылығының болашағы жөніндегі халықаралық комиссияның және Қайғылы ғалымдар одағының Ұлттық кеңесшілер кеңесінің мүшесі. Ол Калгаридегі жаһандық қоғамдастық орталығының кеңесшісі және Дэвид Кортеннің Халыққа бағытталған даму форумының кеңесінде жұмыс істейді. 2009 жылы ол Корпоративтік жауапкершілік халықаралық ұйымының "Value the Meal" науқанының кеңесшілер тобына қосылды. Лаппе YES! журналының редакторы.
Тану
Тарихшы Говард Зинн былай деп жазды: "Әрбір ұрпақтағы аз ғана адамдар – ой-өрісімен, іс-қимылымен, рухымен алға басшылық ететін, ашкөздік пен биліктің кедергілерін еңсеріп, қалғанымыз үшін жол көрсетіп жүретін жандар. Лаппе – солардың бірі". "Вашингтон пост" газеті былай деді: "ХХ ғасырдағы ең белсенді және ойлы белсенділердің қатарында американдық әйелдер – Маргарет Мид, Жаннет Ранкин, Барбара Уорд, Дороти Дэй – болды. Олар өмірге негізгі шындықтарды сіңіруді өздеріне міндет етті. Франсис Мур Лаппе де солардың бірі". 2008 жылы Джеймс Бирд қоры оны "Жылдың гуманитарлық қайраткері" деп атады. Сол жылы Gourmet Magazine журналы Лаппеді Американың тамақтану әдеттерін өзгерткен 25 адамның (Томас Джефферсон, Аптон Синклер және Джулия Чайлд сияқты) қатарына қосты. "Кішкентай планетаға арналған диета" кітабы Әйелдердің Ұлттық кітап қауымдастығының мүшелері таңдаған, әлемді өзгерткен әйелдер жазған 75 кітаптың бірі болып таңдалды. Лаппе ең беделді университеттерден, соның ішінде Мичиган университетінен, Кеньон колледжінен, Аллегейни колледжінен, Льюис және Кларк колледжінен, Гриннелл колледжінен және Сан-Франциско университетінен 20 құрметті докторлық дәрежесін алды. 1987 жылы Швецияда Лаппе "Тіршілік құқығы" сыйлығын алған төртінші американдық азамат болды. 2003 жылы ол Ұлттық тамақтану тағамдары қауымдастығынан Рейчел Карсон сыйлығын алды. Лаппе Әйелдердің Ұлттық кітап қауымдастығының таңдауы бойынша "әлемді өзгерткен сөздерімен" танылған он екі тірі әйелдің бірі болды.
Отбасы
Лаппедің ұлы Энтони, Нью-Йорк қаласындағы, жүлделі медиа продюсер (Invisible Hand Media), оның жұмыстары Vice.com және History Channel арналарында жарияланған. Оның Берклиде (Калифорния) тұратын қызы Анна "Grub and Diet for a Hot Planet" кітабының авторы. Ол Әлемдік тағамның болашағы үшін жасалған альянстың атқарушы директоры.
Жазбалар
Франсис Мур Лаппенің еңбектері 15 тілге аударылған, олардың ең соңғысы – «Үміттің шеті» кітабының қытай тіліндегі басылымы. «Шағын планета үшін диета», Баллантайн кітаптары, 1971, 1975, 1982, 1991, 2021. «Ұлы етсіз тағамдар» (Элен Букман Эвальдпен бірге), Баллантайн кітаптары, 1974, 1976, 1981, 1985. «Food First: Beyond the Myth of Scarcity» (Жозеф Коллинзбен бірге, Кэри Фаулермен ынтымақтастықта), Хоутон Миффлин, 1977, Баллантайн кітаптары, 1979. «Мозамбик пен Танзания: Үлкен сұрақтарды қою» (Адель Беккар Вареламен бірге), Азық-түлік және даму саясаты институты, 1980. «Көмек кедергі ретінде» (Жозеф Коллинз және Дэвид Кинлимен бірге), Food First, 1980. «Қазір біз сөйлей аламыз» (Жозеф Коллинзбен бірге), Food First, 1982. «Теледидарды өшіргеннен кейін не істеу керек», Баллантайн кітаптары, 1985. «Дүниежүзілік аштық: он екі миф» (Жозеф Коллинзбен бірге), Grove Press, 1986, 1998. «Ұлттық мүддеге сатқандық» (Рейчел Шурман мен Кевин Данагермен бірге), Food First, 1987. «Американың құндылықтарын қайта ашу», Баллантайн кітаптары, 1989. «Халықты қастерлеу» (Рейчел Шурманмен бірге), Food First, 1990. «Американың қайта жандануы: Ұлтымызды қайта құру, өмірімізді жаңалау» (Пол Мартин Дю Боиспен бірге), Jossey Bass, 1994. «Үміттің шеті: Шағын планета үшін жаңа диета» (Анна Лаппемен бірге), Tarcher/Penguin, 2002. «Сенде күш бар: Қорқыныш атмосферасында батылдықты таңдау» (Джеффри Перкинспен бірге), Tarcher/Penguin, 2004. «Демократияның шеті: Демократияны өмірге енгізу арқылы елімізді құтқаруды таңдау», Jossey Bass, 2005. «Жағдайды бақылауға алу: Аңғал әлемдегі түсініктілік, шығармашылық және батылдық», Small Planet Media, 2007, 2010. «EcoMind: Біз қалаған әлемді құру үшін ойлау жолымызды өзгерту», Small Planet Media, 2011. «Дүниежүзілік аштық: он миф» (Жозеф Коллинзбен бірге), Grove Press, 2015. «Батыл демократия: Біз қалаған Америка үшін күш, мағына және байланыс» (Адам Эйхенмен бірге), Beacon Press, 2017. «Кешікпедік: Дағдарыс, мүмкіндік және үміттің күші», Small Planet Institute, 2021. «Сенім дағдарысы: Демократия қауіпті өтіріктен қалай қорғануға болады?» (Макс Боланд пен Рейчел Мэдисонмен бірге), Small Planet Institute, 2023.