Кіріспе

Араб мұсылман генералы (683 жылы қайтыс болған)

ʿУқба ибн Нафиʿ ибн ʿАбд әл-Қайс әл-Фиһри әл-Қураши (عقبة بن نافع بن عبد القيس الفهري القرشي), сонымен қатар Уқба ибн Нафи деп те белгілі, – Умардың тұсында Рашид халифалығына, кейін Муавия I және Язид I билік еткен кезде Омейяд халифалығына қызмет еткен араб генералы. Ол Мағрибті, қазіргі Ливия, Тунис, Алжир және Марокконы қоса алғанда, мұсылман басып алуына жетекшілік етті. Солтүстік Африкада Омейяд билігін орнату оның еңбегінің нәтижесі. Уқба – Амр ибн әл-Астың жүрегі жақын туысы еді. Ол көбінесе Құрайш тайпасымен байланысты Бану Фихр руына сілтеме жасай отырып, әл-Фихри атымен танылды. Оның ұрпақтары ʿУқбидтер немесе Фихридтер деп аталды.

Өмірбаян

Уқба 622 жылы дүниеге келген. Рашид халифатының генералы ретінде Уқба Амр ибн әл-Аспен бірге Солтүстік Африкадағы қалаларды жаулап алды, бастапқыда Барқаны, содан кейін 644 жылы Триполитанияны басып алды. 642 немесе 643 жылы Киренаиканы жаулап алған Амр ибн әл-Ас бербер тайпаларынан 13 000 динар джизья жиналатынын белгіледі. Бірінші фитнадан кейін және 661 жылы Муавия I-нің Умайяд халифалығын құруынан кейін Мағрибке екінші жорық басталды. Уқба бастаған 10 000 мұсылман және мыңдаған басқа да жауынгерлер Дамаскіден шығып, Византия Африкасына басып кірді, оны жаулап алды. 670 жылы эмир немесе қолбасшы болған Уқба араб әскерін Солтүстік Африкаға бастап, Мысыр шөлдерінен өтіп, жолы бойында белгілі бір аралықта әскери бекеттер құрды. Қазіргі Тунис аймағында ол қазіргі Тунис қаласынан оңтүстікке қарай 99 шақырым жерде, парсы тілінде «лагерь» немесе «қараван сарай» деген мағына беретін Қайруан қаласын құрды және оны одан әрі операциялар үшін база ретінде пайдаланды. Бұл қала діни саяхаттар орынына айналып, Солтүстік Африканың ең маңызды қаласы болды. Қайруан жаңа Умайяд провинциясы Ифрикияның астанасы болып таңдалды. Уқба алғашқы мешітінің орнын таңдады, ал Каируанның Ұлы мешіті сол жылы салынды. Бұл мешіт Мағрибтегі барлық келесі мешіттерге үлгі болды және ислам архитектурасының шедеврлерінің бірі саналады.

Өлім

683 жылы Уқба Вескера шайқасында бербер христиан патшасы Кусайла және оның византиялық одақтастары тарапынан шабуылға ұшырады. Уқба өзінің жек көретін қарсыласы Әбу әл-Мухаджир Динармен бірге қаза тапты. Оның әскерлері Кайруанды эвакуациялап, Баркаға шегінді, бірақ 688 жылы ол қайта басып алынды. 686 жылы оның құрметіне, қайтыс болғаннан кейін Сиди Уқба мешіті кесене ретінде салынды. Ғимарат бастапқыда әк тастан толыққанды түрде салынған қарапайым құрылыс болды, қымбат материалдар қолданылмады. Бұл архитектуралық стиль ең көне ислам архитектурасымен және Мұхаммед заманында салынған мешіттермен ұқсас. Ливиядағы Әл-Ватия әуе базасы да оның құрметіне "Оқба ибн Нафа әуе базасы" деп аталады.

Тарихи деректер

Солтүстік Африканы арабтардың басып алуын, әсіресе Уқбаның басып алуын сипаттаған қолда бар жазбалардың көпшілігі, басып алу оқиғаларынан кем дегенде екі ғасыр өткен соң жазылған. Ең ертегі хабарламалардың бірі араб тарихшысы Ибн Идхаридің "Әл-Байан әл-Мұғриб" еңбегінде келтірілген. Онда Ибн Идхари Уқбаның Атлант мұхитына жеткен сәтін сипаттап, былай деген: │

Эдвард Гиббон Уқба ибн Нафиді Акба деп атап, оған "Африканы жаулап алған" деген лақап береді және оның баянын "Дамаскіден он мың ең батыл арабтардың бастауымен аттанғаннан" бастайды. "Мұсылмандардың нағыз күші көптеген мың далалық тайпалардың күмәнді көмегімен және олардың дінге келуімен артты". Одан кейін ол Солтүстік Африкаға жорық жасады. Гиббон былай деп жалғастырады: "Акбаның нақты жолын анықтау қиын, тіпті қажет те емес". Солтүстік Африка жағалауында "Буджа және Танжердің мәлім атаулары сарациндердің жеңістерінің белгілі шектерін көрсетеді". Содан кейін Гиббон Акбаның Мавритания Тингитана римдік провинциясын басып алу оқиғасын айтады.

Ибн Нафидің өмірі мен жаулап алулары туралы зерттеулер бар, бірақ олардың көпшілігі түпнұсқа араб тілінен аударылмаған.