Дедaй – бұл жүзген кемелердің құрылысында қолданылатын ағаш дискі. Шикізаты лигнум вите, арқанды бағыттап, бақылауға көмектеседі. Теңізшілерде кең таралған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Өлі көз – дәстүрлі желкенді кемелердің тұрып және жүріс айналарында қолданылатын бұйым. Бұл кішкентай, дөңгелек пішінді, қалың ағаштан (көбінесе lignum vitae) жасалған дискі, оның дискі жазықтығына перпендикуляр бір немесе бірнеше тесігі бар. Көбінесе бір және үш тесікті өлі көздер кездеседі. Үш тесікті блоктар өлі көздер деп аталды, себебі үш тесіктің орналасуы қойдың бас сүйегіндегі көз және мұрын қуыстарына ұқсайды. Бір тесікті өлі көздер (немесе бұқаның көзі) желіні бағыттау және басқару үшін, әсіресе ескі кемелерде, оның бағытын өзгерту үшін қолданылады. Заманауи жүйелер бұл мақсатта блоктарды пайдаланады, бірақ дәстүрлі жабдықта көптеген желілермен жұмыс істеу қажет болғанда, блоктарды жасау салыстырмалы түрде қымбат болған кезде, өлі көздер қолайлы шешім болды. Блоктар жүріс айналарын реттеу үшін жиі қолданыла бастағанда, тік айналарды кернеу үшін өлі көздерді пайдалану жалғасты. Үш тесікті өлі көздер жұптарда қолданылады; олардың арасында, тесіктер арқылы артқа-алға жүгірілетін арқан – таспа деп аталады, сондықтан олар блоктар мен тарту құралы сияқты жұмыс істейді. Бұл механикалық күшті арттырады, өлі көздерге бекітілген нәрсені күштірек тартады. Өлі көздердің жұптары қасқырларда (мачтаны ұстап тұратын желілерде) орналастырылады, онда олар қасқырларда үлкен кернеуді тудырады. Өлі көздермен қолданылатын таспаларды орнату үшін алдымен тесіктерге май, мысалы, қоңыр май жағылады. Таспаны өлі көздер арқылы өткізгеннен кейін, оның ұшы жоғарыдағы құрылғыда ыңғайлы тіреуге, мысалы, мойындық шанаққа ілінеді. Мойындық шанақты тартып, өлі көздердегі таспаны керіледі. Соңғы тесікке кішкентай ағаш тіктеп соғылады, бұл таспаның кері жылжуына жол бермейді, ал ұшы тіреуден ажыратылып, жоғарғы өлі көздің үстіндегі қасқырға бекітіледі. Содан кейін тіктеп соғылған тіктепті келесі қасқырға дайындау үшін алып тастауға болады. Балама ретінде, таспадағы тіреуді жоғарғы өлі көзден жоғарырақ қасқырға бекітуге болады, осылайша ол өлі көздерді қысып алады. Таспаның соңғы бөлігін өлі көздер арасындағы жақын жерге байлап тастауға болады. Бұл аяқталғаннан кейін, тіреу босатылып, таспа бекітіледі. Соңғы онжылдықтарда, болат сым желкенді қайықтардың жабдығы үшін басым материал болған кезде, өлі көздер мен таспалар сымдарды кернеу үшін металл бұрауыштарға жол берді. Алайда, соңғы уақытта, жоғары беріктігі және азын созылатын синтетикалық талшықтардың пайда болуымен, кейбір желкенді қайықтар тік айналар үшін синтетикалық арқанды қолданады, ал өлі көздер мен таспалар кернеу құрылғылары ретінде қайтадан қолданылуда. Заманауи өлі көздер, сондай-ақ тізбекті таратқыштар титан немесе алюминийден жасалуы мүмкін, оларды Colligo Marine сияқты сатушылар өндіреді.
A deadeye is an item used in the standing and running rigging of traditional sailing ships. It is a smallish round thick wooden (usually lignum vitae) disc with one or more holes through it, perpendicular to the plane of the disc. Single and triple hole deadeyes are most commonly seen. The three holed blocks were called deadeyes because the position of the three holes resemble the eye and nose sockets of a sheep's skull. Single deadeyes (or bull's eyes) are used to guide and control a line and, particularly in older vessels, to change its direction. More modern systems would use a block for this purpose but in traditional rigs with many lines to deal with, designed when blocks were relatively expensive to make, a deadeye provided an acceptable compromise. When blocks came into common use for adjusting running rigging, deadeyes continued to be used for tensioning standing rigging. Triple deadeyes are used in pairs; a line called a lanyard is run back and forth between them, through the holes, so that they function again much as a block and tackle would. This provides a mechanical advantage, pulling harder on whatever the deadeyes are attached to. Pairs of deadeyes are placed in the shrouds (the lines that hold up the mast), where they are used to create greater tension in the shrouds. To set up the lanyards used with dead eyes, a suitable grease such as tallow is first applied to the holes. After reeving the lanyard through the deadeyes, the end is hooked to a handy purchase in the rig above, such as the throat halyard. By hauling on the halyard the lanyard in the deadeyes is drawn up taut. A small wooden wedge is knocked into the last hole, to prevent the lanyard sliding back, and the end is unhooked from the purchase and made up on the shroud above the upper deadeye. The wedge can then be removed ready for the next shroud. As an alternative the tackle on the lanyard can be made fast to the shroud well above the upper deadeye so that it compresses the deadeyes. The last part of the lanyard can then be seized to an adjacent part between the deadeyes. When this is finished the tackle is cast off and the lanyard made off. In recent decades, as steel wire became the prevalent material for sailboat rigging, deadeyes and lanyards gave way to metal turnbuckles for tensioning the wires. More recently, however, with the advent of high strength and low stretch synthetic fibres, some sailboats are using synthetic rope for standing rigging, and deadeyes and lanyards are coming back into use as tensioning devices. Modern deadeyes, also known as chainplate distributors can be made of titanium or aluminum, manufactured by vendors such as Colligo Marine.