Кіріспе

Құмырсқалар түрі

Астық жапырақты қоңызы (Oulema melanopus) – 1758 жылы Карл Линней сипаттаған маңызды егіс зиянкесі.

Өмірбаян

Бұл қоңыздан жылына бір ұрпақ пайда болады. Ересектер қысқа дейін тамақтанады және қыстаудың көп бөлігін жел қатарлары, егін қалдықтары және ағаш қабығының жарықтары сияқты қорғалған жерлерде өткізеді. Аналықтарының салыстырмалы түрде ұзақ (шамамен 45–60 күн) жұмыртқа салу кезеңі бар, олар жұмыртқаларын жапырақтардың төменгі жағына салады. Жұмыртқалары цилиндрлі және дөңгелек пішіндес, ұзындығы 0,9 мм, ені 0,4 мм шамасында. Жұмыртқалар көбінесе жапырақтардың төменгі жағындағы орталық тамыр бойымен салынады. Олар бастапқыда ашық сары түсті болады, уақыт өте келе қараңғырады және личинкалар пайда болған кезде жартылай қара түске енеді. Личинкасы ақ немесе сары түсті, арқасы дөңгелек, басы қара және алты кішкентай аяғы болады. Оның қорғаныс механизмі бар, ол өзінің жарқын түсін жасыру және жыртқыштарды қайтармақ үшін денесін нәжіспен майлайды. Бұл оған сары немесе ақ емес, жылтыр қара түс береді. Ересектердің орташа ұзындығы 5 мм, қанат жапқыштары қою көк түсті, ал аяқтары қызыл түсті. Олардың кеудесі қызылдан қызғылт сарыға дейін, қызғылт қоңырға дейін түрлі түстерде болады. Куыршақтар далада сирек кездеседі, себебі олар сол кезде тыныш күйде болады. Куыршақтардың ұзындығы шамамен 5 мм, сары түсті және уақыт өте келе қараңғырады. Содан бері ол Орта Батыстан Шығыс жағалауға дейін тарады және батысқа қарай жылжуда. Температура және ылғалдылық сияқты қоршаған орта жағдайлары сол жылы O. melanopus популяциясына елеулі әсер етеді. Салқын көктем қожайын өсімдігіне, ал жылы көктем жапырақ қоңызына жағдай жасайды. Жер шарындағы жалпы температураның артуы O. melanopus-тің Канадаға таралуына мүмкіндік беруі мүмкін. Жақындағы зерттеулер O. melanopus-тің Канадаға келгенін көрсетті; 2006 жылы Оңтүстік Альбертаның 11,1% егістіктерінде, ал 2009 жылы 33,3% егістіктерінде кездесті. Жергілікті популяцияда ересектер қыстау кезеңінде егістіктің сыртына таралады. Личинкалар көбінесе егістіктің шетінде болады, бірақ олардың орталық бөлігінде де кездесуі мүмкін. Жергілікті популяциялар ешқашан біртекті таратылмайды, әрбір егістікте ыстық нүктелер мен бос кеңістіктер кездеседі.

Тағам

O. melanopus барлық дәнді дақылдарды жейді, бірақ сұлы, арпа және қарабидайға ерекше бейім, ал ең сүйікті дақылы – бидай. Ересектерге жүгері, сорго және судан шөбі, ал бүкіл өмір бойына жабайы сұлы, квакграсс, тимоти, канария шөбі, қамыс канария шөбі, бір және көп жылдық райграсс, түлкіқұйрық, бау-шабақ шөбі, жабайы рай, тегіс бром және бетеге шөптері қолайлы. O. melanopus-тың тамақтану әдеттерін анықтау үшін ғалымдар әртүрлі ортада тәжірибе жүргізді. Олар бұршақ және арпа сығындылары қосылған агар гелін алып, реакцияны байқады. Жеке қолданғанда, бұршақ сығындысы (қоңыз үшін қажетті емес) және арпа сығындысы (қосалқы көз) тұтынуды әлсіретіп немесе тоқтатып қойды. Бірақ, екеуін бірге қолданғанда, шамалы тамақтану реакциясы байқалды. Көбінесе, арпа құрамындағы қосалқы зат тамақтануға ынталандырады, мүмкін, қажетті тамақ жетіспеген кезде.

Биологиялық ерітінділер

Ғалымдар зертхана жағдайында бірнеше нематод түрлерімен – Steinernema feltiae B30, S. carpocapsae C101 және Hetero rhabditis bacteriophora D54 – сәтті жұмыс істеді. Нематодтар топырақта қыстайтын ересек жәндіктерге шабуыл жасап, олардың көктемде көбейіп кетуіне кедергі келтіреді. S. carpocapsae C101 ең тиімді деп табылса, тіпті ол пестицидтерге құрамы жағынан балама болып табылды. Дегенмен, нематодтардың әрқайсысы температураға сезімтал болды, яғни температураға байланысты кейбір штаммдар басқаларына қарағанда жақсы нәтиже беретінін көрсетеді. O. melanopus кеңінен тарағандықтан, қажетті аймақ үшін ең тиімді штамды таңдағанда температураны ескеру маңызды. Жапырақтармен қоректенетін ересек жәндіктердің популяциясын бақылау үшін бірнеше мүмкіндік бар. Біріншісі – Hyalomyodes triangulifer, O. melanopus ересектерінде паразиттік тіршілік ететін тахинид шыбыны. Жалпы, паразиттік кенелерге қатысты эксперименттер көрсеткендей, егістікке қантты ерітінді шашу O. melanopus-тің жаратылыстағы жауыздарын қарқынды өсіріп, олардың популяцияны тиімді жоюына көмектеседі. Anaphes flavipes – жұмыртқа паразиті, ол O. melanopus жұмыртқаларының ішіне жұмыртқа салып, оларды жояды. Тиімділігі шамамен 90% құрайды. Ол жақсы бақылау агенті, себебі оның тіршілік әрекеті қарқынды және O. melanopus-тің тіршілік циклімен үйлеседі. Бірақ кемшілігі – ол нақты бір қожайынға бейімделмеген, сондықтан басқа жәндіктердің де кенеттен өлуіне себеп болып, экожүйенің тепе-теңдігін бұзуы мүмкін. O. melanopus популяциясын шөппен тасымалдауды шөпті тығыздап, балаусаға салу арқылы тоқтатуға болады. Генетикалық өзгертілген өсімдіктер де бақылаудың бір жолы. Meissle және авторлар Cry3Bb1 трансгенді жүгеріде O. melanopus-тің өлу көрсеткіші жабайы түрге қарағанда екі есе жоғары екенін анықтады. Көптеген трансгенді өсімдіктер өсімдіктің физикалық қасиеттерін өзгертуге тырысады, нәтижесінде жұмыртқаларды жабыстыру қиынға соғады. Еуропада, бұл түрдің туған жерінде, ғалымдар бірнеше пестицидтермен тәжірибе жүргізді. Бір тәжірибеде екі топқа жататын төрт пестицид (органофосфаттар және пиретроидтар) қоңыздардың санына тигізетін әсерін анықтау үшін сынақтан өтті. Олар әртүрлі концентрацияда және қоспаларда сыналып көрді. Vantex химиялық затсы ең жоғары тиімділік көрсетті, бірақ қалған пестицидтердің тиімділігі де 80% құрады, сондықтан оларды да ескеру қажет.