Кіріспе

Бірінші британдық әйел медицина студенттері, 1869 жыл

Эдинбург жетілігі – британдық университеттерде оқыған алғашқы әйел студенттер тобы. Олар 1869 жылы Эдинбург университетінде медицинаны оқуға кірісті. Сессиялық сот оларды қабылдамауы керек деп шешкенімен, олар бітірмеді немесе дәрігер дипломын алмады. Бірақ олардың күресі ұлттық назар аудартып, Чарльз Дарвин сияқты көптеген қолдаушыларды тартты. Олардың күресі әйелдердің университет біліміне қойылатын талаптарын ұлттық саяси күн тәртібіне енгізіп, 1876 жылы әйелдерге медициналық практикамен айналысуға лицензия беруді қамтамасыз ететін заң қабылдануына әкелді (1876 жылғы Ұлыбританияның медициналық заңы). Бұл топ Septem contra Edinam ("Эдинбургке қарсы жеті" деп аталды, грек мифологиясындағы Тебаға қарсы жетіге сілтеме жасалды). Төрт жылдық күрес барысында алғашқы жеті әйелдің бір бөлігі кетіп, жаңалары қосылса да, келесі әйелдер Эдинбург жетілігі ретінде танылды:

София Джекс Блейк
Изабель Торн
Эдит Печи
Матильда Чаплин
Хелен Эванс
Мэри Андерсон
Эмили Бовелл

Олар 1870 жылдың 15 қарашасында Корольдік ауруханаға клиникалық оқуға қабылдау туралы өтініш берген жеті әйел еді. Олардың барлығы 1869 және 1870 жылдар аралығында GMC Медициналық студенттер тізіліміне медицинаны шын ниетпен оқитын студенттер ретінде тіркелді және медициналық біліміне қойылатын талаптарды орындау үшін ауруханада клиникалық оқудан өтуі керек болды.

1869 жылғы оқу-жаттығу іс-тәжірибесі

Тексеру екі бөлімнен тұрды. Ағылшын, латын және математика міндетті пәндер еді; сонымен қатар, әрбір үміткер грек, француз, неміс, жоғары математика, табиғаттану, логика және моральдық философиядан тұратын топтан екі пән таңдауы тиіс болды. София Джекс Блейк басқа әйелдерге математикадан оқытушылық жасады. 1869 жылғы 19 қазанда емтихан тапсырған 152 үміткердің ішінде бесеуі әйелдер еді. Төрт әйел алғашқы жеті орынның ішінде болды.

Ұлыбританиядағы алғашқы студенттер

1869 жылғы 2 қарашада әйелдер тізілім парағына қол қойды. Осылайша Эдинбург университеті әйелдерге есігін ашқан алғашқы британ университеті болды. Джекс Блейк өзінің досы Люси Сивеллге жазған хатында:

Кампанияның маңызды тарихи құжаттарының бірі – 1870 жылғы Эдинбург университетінің күнтізбесі. Онда «Университетте медицина саласында әйелдерді оқыту ережелері» деген тақырыпта жаңа бөлім жарияланды. Бұл бөлімде әйелдердің барлық оқуын ерлерге арналған сыныптардан бөлек алатыны және сыныптардың аздығына байланысты жоғары оқу ақысы төлейтіні көрсетілген. Басқа барлық жағдайларда әйелдер студенттердің тізілімге қабылдануы, сабақтарға қатысуы, емтихандар және басқа да университетте қолданыстағы ережелерге сәйкес ерлермен тең қарастырылатын болады.

Үміт стипендиясы

1870 жылы наурыз айында әйелдер физиология және химия пәндерінен алғашқы емтихандарды тапсырды. Олардың барлығы ғана емес, төртеуі екі пәннің екеуінен де үздік нәтижелерге қол жеткізді. София Джекс Блейкке (жоғарыда қараңыз) қарапайым хат жазған Эдит Печи, емтиханға алғаш рет қатысқан үміткерлердің арасында бірінші орынды алып, Хоуп стипендиясын алуға бірінші болып ие болды. Бұл стипендияны химия профессоры Томас Чарльз Хоуп 40 жыл бұрын құрған еді және оны алғаш рет емтихан тапсырған студенттердің алғашқы төртеуіне берілетін. Қазіргі химия профессоры доктор Крум Браун бастапқыда әйел студенттерге көмектесуге қуанғанмен, Медицина факультетіндегі әріптестерінің, әсіресе ықпалды сэр Роберт Кристисонның оларға наразылық білдіріп, қарсылығын байқады. Ол сондай-ақ стипендияны әйелге берудің ер студенттерді қоздырып, наразылық тудыруы мүмкін екеніне алаңдады. Сондықтан ол стипендияны әйелдерден төмен баға алған ер студенттерге беруге шешім қабылдады.

Әйелдерге қарсы күштеушілік артады

Профессор Роберт Кристисон әйелдердің өткір қарсыластарының бірі болды. 1870 жылғы сәуір айында Университет кеңесі әйелдерге бірлескен сабақтарға қатысуға рұқсат беру мәселесін (соның арқасында олар ерлер студенттерімен толыққан толық теңесер еді, төлейтін ақысын едәуір төмендетіп, жүлделерге ие болуға мүмкіндік беретін еді) талқылады. Бұл талқылау барысында профессор Роберт Кристисон мен профессор Лейкок ұлттық баспасөздің назарын аударған пікірлер білдірді, ол әйелдерді қолдады. The Times газеті былай деп мәлімдеді:

Лейкок медициналық мансапты көздейтін әйелдердің "жаман ниетті" немесе "Магдалиналар" (өзгерген бұрынғы жыныс жұмыскерлері) болуы мүмкін екенін айтқан. The Times газеті ол неге ерлер студенттері туралы да алаңдамайтынын сұрады. Роберт Кристисон әйелдер пациенттер әйел дәрігерлерді қалайтынына қатысты сенімнің дұрыстығына күдік келтірді, ал оның жеке зерттеулері оны керісіншеге сендірді. Ол сөзін "Дәрігер емес, акушер болыңдар!" деп аяқтады. Кристисонның ықпалымен көптеген профессорлық-оқытушылар құрамы, бастапқыда әйелдерді қолдағандар, 1870 жылдың қалған бөлігінде оларды оқытудан бас тартты. Көбінесе ерлер студенттері әйелдерге наразылық білдіре бастады, есіктерді жауып, әдетте отыратын орындарына тығылып, әйелдер жақындағанда "аттың күлкісі мен айқай-шуға" басты. Кейінірек Джекс Блейк "біздің жағдайымызды мүмкіндігінше қиын ету үшін құрған сөзбен келіскендей" деп жазды. Ол зәбірлеуді тізімдеді: оның есік қоңырауы "ұшырылып алынды" және оның есім тақтасы бес рет бұзылды; оның есігіне айналмалы отшашу құрылғысы орнатылды; олардың беттеріне түтін тартты; лас хаттар жіберілді; олар тыныш көшелерде тоқтатылды; оларға қоғамда қорқынышты сөздер айтылды. Эдит Печи The Scotsman газетіне жазған хатында көшеде артынан еріп, оған "сатана" сияқты "нашар сөздерді" айқайлап жүргендері туралы да айтты. Достары мен жақтастары кейбір профессорлар студенттерді осылай әрекет етуге қасады деп сенді. Әйелдер сақтық шараларын қабылдай бастады, мысалы, топтап жүру, бірақ олардың ешқайсысы 1870 жылғы 18 қарашада болған оқиғаларға дайын болған жоқ.

Хирургтар залындағы тәртіпсіздік

1870 жылғы 18 қарашада сағат 16:00-де әйелдер Хирургтар залында анатомия емтиханы тапсыруға белгіленген. Олар жақын келгенде Николсон көшесінің бірнеше жүз адаммен толып тұрғанын көрді. Әйелдерді көре сала, көптеген адамдар оларға қоқыс пен лай тастап, айқай-шумен сөкпекке алды. Олар Хирургтар залының басты кіреберісіне жеткенде, қақпалар олардың алдынан жабылды. Олар көпшіліктің жаулықтарына шыдады, сосын бір жаны ашық студент оларға көмектесіп, алдыңғы қақпаларды ашты. Емтихан біткен соң, әйелдер жанама есік арқылы көшеге шығу ұсынысын қабылдамай, бас тартты. Хирургтар залындағы төңкеріліс, қазір танымал болғандай, әйел дәрігерлер күресінің тарихындағы маңызды оқиға болды және кеңінен жарияланды. Ол әйелдерге көптеген жаңа достар мен қолдаушылар сыйлады. Сондай-ақ, сол күні әйелдерге қалай қарағанын көрген кейбір ер студенттер оларға қолдау көрсетті. Олар әйелдердің күзетшілері ретінде әрекет етіп, емтихан біткеннен кейін оларды 15 Buccleuch Place-ке қайтарды. Артынша бірнеше апта бойы олар әйелдерді үйден алып, сабаққа шығарып, қайта алып келді. Бұл мәселе баспасөз беттерінде де талқыланды. 1871 жылғы ақпан айындағы «Эдинбург университетінің журналында» жарияланған «Медицинадағы әйелдер білімі» деген мақалада әйелдерді медицинаға қабылдаудың пайдасы мен зияны талқыланды. Сондай-ақ профессорлардың еңбекақысы және Эдинбург ауруханасында ер студенттермен бірге бөлісуге жеткіліксіз төсек-орындар туралы мәселелер де қарастырылды. Мақалада «осы әйел студенттер өздерін біздің ірі шіркеулік ауруханаларымыздың бірінде – Крейглокхарт немесе Крейглитте студент, киім-кешек жинаушы және кеңсе қызметкері ретінде қызмет етуге ұсынуы керек» деп ұсынылған. Онда мына қорытынды жасалды: «Бірақ, өзімізді қорғау үшін, әйелдер өздерін басқа жыныспен бәсекелестікке итеруі – өркениеттің дамуының емес, керісінше, құлдырауының белгісі деп сеніммен айтамыз».

Жамандау ісі және ұлттық науқан

Кейін шериф үш "тәртіпсіз" студентке "қоғамдық тәртіпті бұзғандығы" үшін әрқайсысына 1 фунт айыппұл салды. Джекс Блейк жас жігіттерге оқытушының көмектескенін, бірақ оны қорлау үшін сотқа бергенін айтты. Басқа әйелдер олардың сабақтарына қосылды, кейбір дәрігерлер оларды қуана оқытты, ал қолдаушылар әйелдерге толық медициналық білім алуға мүмкіндік беру үшін Бас комитет құрды, оның құрамында 300-ден астам адам болды, соның ішінде Чарльз Дарвин де бар еді. Дегенмен, олар диплом алу үшін күресін жеңіліске ұшыратты. 1873 жылы Сессиялық сот Университеттің әйелдерге диплом беруден бас тарту құқығын қолдады. Сондай-ақ, көпшілік дауыспен, әйелдерді бастапқыда қабылдамау керек екенін шешті. Бұл жеңіліс және олардың басқа да күрестері олардың көпшілігін жеке себептермен ғана емес, сонымен қатар үлкен мақсаттың бір бөлігі ретінде жалғастыруға ынталандырды.

1873 жылдан кейін

София Джекс Блейк көп ұзамай Лондонға көшіп, онда үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. Ол 1874 жылдың күзінде ашылған Лондон әйелдер медицина мектебін құруға белсенді қатысты, оның он төрт студентінің он екісі бұрын Эдинбургте оқыған. Алғашқы "жетілік" құрамындағы алты адам осы мектепке қатысты. Изабель Торн, Джекс Блейкке қарағанда дипломатиялық болғандықтан, мектептің жұмысын тиімді ұйымдастыруға үлкен үлес қосты. Ол мектептің құрметті хатшысы болды, бірақ дәрігер болып жұмыс істеу жоспарынан бас тартты. Бастапқы жетіліктен – Бовелл, Чаплин, Джекс Блейк, Маршалл және Печи – 1870 жылдардың соңында Берн немесе Парижде шетелде MD дәрежесін алды. 1876 жылы жаңа заңнама тексеру органдарына екі жынысты кандидаттарды тең қарауға мүмкіндік берді, бірақ талап етпеді. Ирландияның дәрігерлер колледжі (сол кезде Корольдер мен Королевалар дәрігерлер колледжі деп аталған) әйелдерге медициналық практика лицензиясын беруді бастады, бұл жаңа білікті әйелдердің төртеуі үшін мүмкіндік ашты. 1878 жылы Джекс Блейк Эдинбургке оралып, Жаңа қаладағы Мэнор-Плейс мекенжайында қаланың алғашқы әйел дәрігері болып жұмыс істеді. Ол сондай-ақ кедей науқастарға арналған клиниканы құрды, ол кейіннен Брантсфилд ауруханасының негізін қалады. Шотландия әйел дәрігерлерге лицензия беруді бастағаннан кейін, Джекс Блейк Эдинбург әйелдер медицина мектебін құруға көмектесті, клиникалық практика Лейт ауруханасында жүзеге асырылды. Эдит Печи Лидсте тәжірибе жинап, кейін Бомбей (қазіргі Мумбай) қаласындағы жаңа Cama әйелдер мен балалар ауруханасының аға дәрігері болды. Бовелл мен Маршалл Лондондағы әйелдер ауруханасында жұмыс істеді. Чаплин Токиода акушерлік мектеп ашты, бірақ кейін Лондонда жеке практикасын жалғастырды. 1889 жылы Эльзи Инглис Эдинбургте әйелдерді медицинада оқыту үшін бәсекелес колледж – Эдинбург әйелдер медицина колледжін құрды, бұл Джекс Блейк пен Каделл әпкелері арасындағы даудың нәтижесі болды. Колледждегі оқыту әйелдерді медицинаға тікелей қабылдану үшін «үштік біліктілік» жүйесіне дайындауға бағытталған. Эдинбург университеті мен Шотландияның басқа университеттері 1889 жылғы Университеттер (Шотландия) заңының негізінде 1892 жылы әйел студенттерді қабылдады. Барлық сабақтар бірлескен оқыту форматында болды, медициналық сабақтардан басқа.

Құрметтеулер

2015 жылы Эдинбург жетілігі Эдинбург университетінде, Тарихи Шотландияның естелік тақталар бағдарламасы аясында мемориалдық тақтамен еске алынды. 2019 жылы Эдинбург медицина мектебі Эдинбург жетілігіне MBChB құрметті ғылыми дәрежесін берді. Эдинбург жетілігінің құрметіне жеті студент қыз сертификаттарды қабылдады. Бітіру салтанаты олардың еңбектерін құрметтеу мақсатында өткізілген шаралардың бірі болды.

Көркем әдебиетте және соңғы өмірбаянында

Чарльз Ридтің "Айелді жек көруші" (1877) романында Рода Гулд Эдинбург жетілігінің тарихын егжей-тегжейлі баяндайды, тіпті ол олардың бірі болғандай: "Біз жеті әйел едік, дәрігер болуды қалаған, әсіресе өз жынысымызға адал болған". Визардтың "әйелді жек көретін" кейіпкерін Роданың жақсылыққа қабілеттілігіне көндіруге тура келсе, Ридтің өзінің көзқарасы көңілділікпен қарастырылады: "Адамзат үшін барлық әйелдерге медицинаны оқып, тәжірибе жасауға рұқсат беру маңызды мәселе". 2022 жылы Эдинбург Лицей театры "Эдинбург жетілігіне қарсы" пьесасының премьерасын жариялады – Эдинбург жетілігінің өміріне арналған драмалық қойылым. "Викториялық Эдинбург. Қазіргі Эдинбург. Олардың ортақ белгілері неде? Өзгеріс жасау үшін ешнәрседен қайтармайтын жеті әйел. Бірақ Эдинбург оларды тоқтатуға тырыса ма?" 2023 жылы Жаней Джонстың жаңа өмірбаяны жарық көрді, онда әйелдердің білім алу үшін күресі және Ауғанстандағы әйелдердің жағдайымен салыстыру жайлы айтылады. Автор сондай-ақ: "Мен әлі де қоғамның жоғарғы эшелондарында патриархалдық көзқарастарды байқап отырмын, және Эдинбург жетілігінің мәселесі де осы болды. Бүгінгі әйелдердің бұл қалыптасқан әділетсіздікке бей-жай қарауына жол бергім жоқ" деді.