Кіріспе

Ағылшын дәрігері, феминист (1836–1917)

Элизабет Гаррет Андерсон (9 маусым 1836 – 17 желтоқсан 1917) – ағылшын дәрігері және сайлау құқығы үшін күрескен әйел. Ол Ұлыбританияда дәрігер және хирург дипломын алған алғашқы әйел ретінде, сондай-ақ Лондон әйелдер медицина мектебінің негізін қалаушысы және деканы ретінде танымал. Бұл мектеп Ұлыбританияда әйелдерді дәрігерлер ретінде даярлаған алғашқы медицина мектебі болды. Ол Ұлыбританиядағы медицина мектебінің алғашқы әйел деканы, мектеп кеңесіне сайланған алғашқы әйел және Альдебург қаласының мэрі ретінде Ұлыбританиядағы алғашқы әйел мэр атанды.

Ерте өмір

Элизабет Лондонның Уайтчепель қаласында дүниеге келді және Ньюсон Гарреттің (1812–1893) он бір баласының екіншісі болды. Оның әкесінің әулеті XVII ғасырдың басынан бері Шығыс Саффолк аймағында темір өңдеумен айналысқан. Ньюсон үш ұлдың ең кішісі болған, бірақ академиялық қабілеттері жоқ болса да, отбасының кәсіпкерлік қабілетін мұра еткен. Мектепті бітірген соң Лейстонда өзіне қолайлы мүмкіндіктер таппаған Ньюсон Лондонға барып, байлық табуға тырысты. Сол жерде ол ағасының қарындасы Луиза Даннеллге ғашық болды. Луиза Саффолк аймағынан шыққан мейманхана иесінің қызы еді. Олар үйленгеннен кейін Уайтчепельдегі Коммерциялық көшедегі 1-номердегі ломбард дүкенінде тұруға көшті. Гарреттердің алғашқы үш баласы дүниеге келді: Луи, Элизабет және алты айлық шала сәби Дуннелл, ол өмірден ерте кетті. Гаррет үш жасқа толғанда, отбасы 142 Лонг-Экр көшесіне көшіп, екі жыл тұрды. Осы уақытта тағы бір бала дүниеге келді, ал әкесі мансабында өрледі – ол ірі ломбардтың басқарушысы болды, сонымен қатар күміс шеберлігімен де айналысты. Гарреттің әкесінің әкесі, отбасылық инженерлік шеберхананың иесі Ричард Гаррет және ұлдары 1837 жылы қайтыс болды, ал бизнестің мұрагері Гарреттің ағасы болды. Ньюсонның қаржылық мүмкіндіктері шектеулі болғанына қарамастан, ол сәтті болуға бекінді. 1841 жылы, 29 жасында, ол отбасымен Саффолкқа көшіп, Снейпте арпа мен көмір сататын дүкен сатып алды, содан кейін 1846 жылдан бастап Снейп Малтингін салды. Гарреттер 1852 жылға дейін Алдебургтегі шіркеудің қарсы бетіндегі шаршы пішіндес грузин стиліндегі үйде тұрды. Ньюсонның малтинг бизнесі кеңейді, тағы да көп бала дүниеге келді: Эдмунд (1840), Элис (1842), Агнес (1845), Миллисент (1847), ол әйелдердің сайлау құқығы үшін конституциялық күрестің жетекшісіне айналды, Сэм (1850), Жозефина (1853) және Джордж (1854). 1850 жылға қарай Ньюсон өркендеген кәсіпкер болды және Алдебургтің артындағы төбедегі Алд Хаус сарайын салуға мүмкіндік алды. "Өнеркәсіптік революцияның бір туындысы" ретінде Гаррет "жеңіске толы экономикалық жаңарулар" атмосферасында өсті, ал Гарреттердің балалары Виктория дәуірінің соңындағы Англияның кәсіби топтарында табысқа жетті. Элизабетті жергілікті саясатқа қызығушылық танытуға ынталандырды және сол заманғы қағидаларға қайшы, оған қаланың тұзды батпақтарын, жағажайын және қайық құрастырушылардың шеберханалары мен желкен тігушілердің үйлері бар Слауденнің кішкентай портын еркін зерттеуге рұқсат берілді.

Ерте білім беру

Алдебургте мектеп болмағандықтан, Гаррет оқу, жазу және арифметиканы анасынан үйренді. Ол 10 жасқа келгенде, гувернантка, мисс Эджворт, кедей текті әйел, Гаррет пен оның әпкесіне білім беру үшін жұмысқа алынды. Таңертеңдер оқу бөлмесінде өтетін, түстен кейін міндетті серуендер болатын. Білім беру тамақ ішу кезінде де жалғасты, себебі Эджворт отбасымен бірге тамақтанатын. Түнде гувернантка қыздардың жатын бөлмесіндегі перделенген бөлікте ұйықтады. Гаррет гувернанткасын жек көріп, сыныпта одан асып түсуге тырысты. Гаррет 13-ке, ал оның әпкесі 15-ке келгенде, оларды жеке мектепке, Лондонның Блэкхит қаласындағы әйелдерге арналған пансионға жіберді. Бұл мектепті ақын Роберт Браунингтің әпкелері басқарды. Мұнда ағылшын әдебиеті, француз, итальян және неміс тілдері, сондай-ақ әдеп сақтап жүру ережелері оқытылды. Кейін Гаррет ондағы мұғалімдерінің ойсыздығын еске алды, бірақ онда алған білімі оқуға деген сүйіспеншілігін қалыптастыруға көмектесті. Оның мектепке қатысты басты шағымы – ғылым мен математика сабақтарының болмауы еді. Дегенмен, олар онда өмір бойы сақталатын достар тапты. 1851 жылы оқуын аяқтағаннан кейін, олар қысқа шетел сапарына жіберілді, ол Лондонның Гайд-паркіндегі Ұлы көрмеге жасаған есте қаларлық сапармен аяқталды. 1854 жылы, 18 жасқа келгенде, Гаррет және оның әпкесі Гейтсхедтегі мектеп достары Джейн мен Энн Кроуға ұзақ сапарға барды, онда ол алғашқы феминист және болашақта Кембридж университетіндегі Гиртон колледжін құруға қатысқан Эмили Дэвиспен танысты. Дэвис өмір бойы досы және сенімді серігі болды, Гарреттің мансабындағы маңызды шешімдерде дұрыс кеңес беруге әрдайым дайын тұрды. Гаррет 1858 жылы жарық көрген «Англия әйелінің журналынан» 1849 жылы АҚШ-та алғашқы әйел дәрігер атанған Элизабет Блэкуэлл туралы алғаш рет оқыған болуы мүмкін. 1860 жылдары Алде Хаусқа келгенде, бір күні от жанында отырғанда Гаррет пен Дэвис әйелдердің құқықтарын кеңейту үшін мамандықтарды таңдады: Гаррет медицина саласын әйелдерге ашуға, Дэвис – әйелдерге университет біліміне қол жеткізуге, ал 13 жасар Миллисентке – саясат пен әйелдерге дауыс беру құқығын алуға міндеттелді. Басында Ньюсон қызының дәрігер болуына қарсы болды, бірақ ол Гарретті қолдау үшін барлық мүмкіндіктерін, соның ішінде қаржылық жағынан да жұмсауға келісті.

Медициналық білім

Гаррет Харли-стриттегі жетекші дәрігерлерге жасаған алғашқы сәтсіз сапардан кейін, 1860 жылдың тамызында Лондонның Миддлсекс ауруханасында алты ай хирургиялық медбике болып жұмыс істеуге бейімделді. Жақсы медбике екенін дәлелдеген соң, оған амбулаториялық қабылдауларға қатысуға, содан кейін алғашқы операцияны көруге рұқсат берілді. Ол аурухананың медициналық мектебіне түсуге тырысты, бірақ оған аурухананың фармацевтімен латын, грек және фармакологиядан жеке сабақтарға қатысуға рұқсат берілді, сонымен қатар медбике қызметін атқаруын жалғастырды. Ол анатомия мен физиологияны аптасына үш күн жеке оқытушыдан оқу үшін де жалдады. Ақырында оған жаңа денелерді кесу бөлмесіне және химия лекцияларына кіруге рұқсат берілді. Бірте-бірте Гаррет ер студенттердің арасында ыңғайсыздық тудырды, олар 1861 жылы мектеп әкімшілігінің қолдауына қарамастан, оны студенттік әріптес ретінде қабылдамау туралы петиция ұсынды. Ол Миддлсекс ауруханасын тастауға мәжбүр болды, бірақ химия және дәрі-дәрмектер бойынша құрметті сертификатпен тастады. Гаррет содан кейін бірнеше медициналық мектептерге, соның ішінде Оксфордқа, Кембриджге, Глазгоға, Эдинбургке, Сент-Эндрюсқа және Корольдік хирургтар колледжіне өтініш берді, олардың барлығы оны қабылдаудан бас тартты. Бұл күресте Гарреттің серігі София Джекс Блейк болды, ол одан аз танымал еді. Екеуі де 19 ғасырдың соңындағы көрнекті медициналық тұлғалар деп есептелсе де, Гаррет «жақсы есік» арқылы емес, Дәріханалар құрметті қоғамының қабылдау ережелеріндегі олқылық арқылы куәлігін алуға қол жеткізді. Анатомия мен физиологиядан жеке сертификат алғаннан кейін, ол 1862 жылы Дәріханалар қоғамына қабылданды, олар өз жарғысының талаптарына сәйкес, оны жынысына байланысты заңды түрде қабылдамауға құқылы емес еді. Ол әртүрлі профессорлармен, соның ішінде Сент-Эндрюс университетіндегілермен, Эдинбург корольдік перинаталдық және Лондон ауруханасының медициналық мектебіндегілермен жеке оқуын жалғастырды. 1865 жылы Гаррет, ақыры емтихан тапсырып, Дәріханалар қоғамынан медициналық тәжірибе жасауға лицензия (LSA) алды, ол Ұлыбританияда мұны ашық түрде жасаған алғашқы әйел болды (бұрын доктор Джеймс Барри болған, ол әйел болып туған және өскен, бірақ 20 жасынан бастап ер адам ретінде ұсынылған). Сол күні жеті үміткердің үшеуі емтиханды тапсырды, Гаррет ең жоғары ұпай жинады. Дәріханалар қоғамы дереу өз ережелерін өзгертіп, басқа әйелдердің лицензия алуына жол бермеді, яғни Джекс Блейк осы жолмен жүре алмады; жаңа ереже жеке білім алған әйелдердің емтиханға қатысуына рұқсат бермеді.

Мансап

Ол қазір Аптекашылар қоғамының лицензиаты болғанымен, әйел болғандықтан Гаррет ешқандай ауруханада медициналық қызметке тағайындала алмады. Сондықтан 1865 жылдың соңында Гаррет Лондонның Беркли көшесіндегі 20-шы үйde жеке практикасын ашты. Бастапқыда науқастар аз болды, бірақ практика біртіндеп дамыды. Алты айдан кейін ол кедей әйелдерге өз жынысынан білікті дәрігерден медициналық көмек алуға мүмкіндік беру үшін амбулатория ашуды қалады. 1865 жылы Ұлыбританияда холера эпидемиясы болды, ол байлар мен кедейлерге әсер етті, және үрейленген халқы кейбір адамдар әйел дәрігерге қатысты барлық көңілін тоқтатып қойды. Холерадан болған алғашқы өлім 1866 жылы болды, бірақ Гаррет 69 Сеймур-плейс мекенжайында әйелдер мен балаларға арналған Сент-Мэри диспансерін ашқан еді. Бірінші жылы ол 3000 жаңа науқасты қабылдады, олар диспансерге 9300 рет амбулаториялық сапар жасады. Париждегі Сорбонна университетінің медицина факультетінің деканы әйелдерді медицина студенттері ретінде қабылдауды қолдайтынын естіген Гаррет медициналық диплом алу үшін француз тілін оқыды, оны 1870 жылы біршама қиындықтардан кейін алды. Сол жылы ол алғашқы Лондон мектеп кеңесіне сайланды, бұл әйелдерге жаңадан ашылған лауазым болды; Гаррет барлық үміткерлер арасында ең көп дауыс алды. Сондай-ақ сол жылы ол Шығыс Лондон балалар ауруханасының (кейіннен Королева Елизавета балалар ауруханасы) қосымша дәрігері болып тағайындалды, Ұлыбританиядағы медициналық лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болды, бірақ ол осы екі лауазымның міндеттерін жеке практикасы мен диспансердегі негізгі жұмысымен, сондай-ақ жаңа ана рөлімен үйлестіруге болатынын түсінді, сондықтан 1873 жылға дейін осы лауазымдардан бас тартты. 1872 жылы диспансер әйелдер мен балаларға арналған жаңа ауруханаға айналды, ол Лондонның барлық аймақтарынан келген әйелдерді гинекологиялық аурулармен емдеді; аурухана 1874 жылы Мэрилебон көшесіндегі жаңа ғимаратқа көшті. Осы уақытта Гаррет әйелдерге қатысты еркек дәрігерлердің пікірлерімен де талқылауға кірісті. 1874 жылы Генри Модслидің «Білім берудегі жыныс және сана» атты мақаласы жарияланды, онда әйелдерге білім берудің шамадан тыс еңбекке салуға және осылайша олардың репродуктивтік қабілетін төмендетуге, кейде «нервтік және тіпті психикалық бұзылыстарға» әкелуі мүмкін екені айтылды. Гарреттің қарсы пікірі әйелдер үшін нағыз қауіп білім емес, жайсыздық екендігі және таза ауа мен жаттығулар оттың жанында роман оқудан жақсы екендігі болды. Сол жылы ол София Джекс Блейкпен бірге Лондонның әйелдерге арналған медицина мектебін құрды және сол кезде Ұлыбританияда әйелдерге курстар ұсынатын жалғыз оқу ауруханасында лекция оқыды. Ол өмірінің соңына дейін сол жерде жұмыс істеді және 1883 жылдан 1902 жылға дейін мектептің деканы болды. Бұл мектеп кейіннен Корольдік тегін медициналық аурухана деп аталды, ол кейіннен қазіргі Лондон университетінің медициналық мектебінің бір бөлігіне айналды.

BMA мүшелігі

1873 жылы Гарретт Британдық медициналық қауымдастығының (БМА) мүшесі атанды. 1878 жылы Гаррет Андерсон мен Фрэнсис Хогган сайланғаннан кейін әйелдерді қабылдауды тоқтату туралы ұсыныс енгізілді. Бұл ұсынысқа доктор Норман Керр мүшелердің тең құқықтарын қорғап қарсылық көрсетті. Бұл «Гарреттің бұрын тек ерлер ғана қабылданған медициналық мекемеге енген бірінші және жалғыз жағдайы болды, ал кейіннен сол мекеме оны ұстанғысы келетін әйелдерді ресми түрде қабылдаудан бас тартты». 1892 жылы әйелдер Британдық медициналық қауымдастығына қайта қабылданды. 1897 жылы Гаррет Андерсон BMA-ның Шығыс Англия бөлімшесінің президенті болып сайланды. Гаррет Андерсон Әйелдер мен балаларға арналған жаңа аурухананың дамуымен үнемі айналысты және 1874 жылы оның қарындасы Агнес Гаррет пен туысы Рода Гарретті жұмысқа алған, аурухананың дизайнына үлес қосқан декан қызметін атқарды. Көп жылдар бойы ауруханада тек әйел дәрігерлер жұмыс істеді. Хантер-стриттегі (WC1) мектептерде 200-ден астам студент оқыды, олардың көпшілігі Лондон университетінің медициналық факультетіне (қазіргі Лондон университетінің колледжі) дайындалып жатты, ол 1877 жылы әйелдерге есігін ашты. Сол жылы Гаррет Андерсон алғашқы британдық әйелдер сайлау құқығы комитетіне қосылды. Оның қызы Луиза да дәрігер болды, ол одан да белсенді және жауынгерлік болды, 1912 жылы сайлау құқығы үшін күресіп түрмеге қамалды.

Жеке өмір

Элизабет Гаррет Андерсон бірде: «Дәрігер екі өмір сүреді, кәсіби және жеке, және екеуінің арасындағы шекара ешқашан бұзылмайды» деген еді. 1871 жылы ол «Ориент Стимершип» компаниясынан Джеймс Джордж Скелтон Андерсонға (1907 жылы қайтыс болды) үйленді, бірақ медициналық тәжірибасынан бас тартпады. Оның үш баласы болды: Луиза (1873–1943), Маргарет (1874–1875), ол менингиттен қайтыс болды, және Алан (1877–1952). Луиза да медицинаның алғашқы дәрігері және феминист белсендісі болды. Олар 1902 жылы Альдебургке көшіп, 1903 жылы Элизабеттің анасы қайтыс болғаннан кейін Альде Хаусқа көшті. Скелтон 1907 жылы инсульттан қайтыс болды. 9 қараша 1908 жылы ол Альдебург қаласының мэрі болып сайланды, Англиядағы алғашқы әйел мэр. Оның әкесі 1889 жылы мэр болған. Ол 1917 жылы қайтыс болды және Альдебургтегі Әулие Петр мен Әулие Павел шіркеуінің зиратында жерленді. Кейін ол Университет колледжі ауруханасының Элизабет Гаррет Андерсон қанатына көшірілді. Бұрынғы Элизабет Гаррет Андерсон ауруханасының ғимараттары UNISON мемлекеттік қызметкерлер кәсіподағының жаңа Ұлттық бас кеңсесіне енгізілді. Элизабет Гаррет Андерсон галереясы – қалпына келтірілген аурухана ғимаратында орналасқан тұрақты көрме. Ол Гаррет Андерсонның, оның ауруханасының және әйелдердің медицина саласындағы теңдікке жету үшін күресінің тарихын 19-шы және 20-шы ғасырлардың әлеуметтік тарихының кең контекстінде көрсетеді. Ипсвич ауруханасындағы жансақтау орталығы оның құрметіне және Саффолк округімен байланысын еске алу үшін Гаррет Андерсон орталығы деп аталды. Вустер университетінің жаңа медициналық мектебі 2023 жылы алғашқы студенттерін қабылдауы тиіс, ол Элизабет Гаррет Андерсон ғимараты деп аталады. Лондонның Ислингтон қаласындағы қыздарға арналған Элизабет Гаррет Андерсон мектебі оның құрметіне аталды. Элизабет Гаррет Андерсонның мұрағаты Лондон экономика мектебінің Әйелдер кітапханасында сақталады. Элизабет Гаррет Андерсон ауруханасының (бұрынғы Жаңа әйелдер ауруханасы) мұрағаты Лондон Метрополитен мұражайында сақталады. 2016 жылдың 9 маусымында Google Doodle оның 180 жылдық туған күнін еске алды. NHS Лидерлік академиясының Элизабет Гаррет Андерсон бағдарламасы – басшылық және басқару саласындағы магистрлік дәреже.