Кіріспе

Канадалық математик және жазушы (1926–2022)

Хорас Чандлер Дэвис (12 тамыз 1926 – 24 қыркүйек 2022) – американдық-канад математигі, жазушы, педагог және солшыл саяси белсенді болған. Социалистік «Джекобин» журналы Дэвисті «халықаралық деңгейде құрметті математик, көзге түсетін ғылыми-фантастикалық жазушы және қаһарлы Суық соғыс жылдарында АҚШ-тағы ең танымал саяси тұтқындардың бірі» деп сипаттады.

Өмірбаян

Достары "Чан" деп атаған Хорас Чандлер Дэвис 1926 жылы 12 тамызда Нью-Йорк штатының Итака қаласында АҚШ Коммунистік партиясының мүшелері Хорас Банкрофт Дэвис пен Мариан Рубинс отбасында дүниеге келді. Ол бастауыш мектепте оқып жүргенде Американың Жас пионерлеріне қосылды. Саяси көзқарастарына байланысты ата-анасы жиі көшіп-қонып жүрді, сондықтан Дэвис балалық шағының бір жылын Бразилияда өткізді. 1942 жылы, 16 жасында, ол Гарвард ұлттық стипендиясын алды. Гарвардта ол "Таңғажайып ғылыми-фантастика" фан-клубына қосылды, оның мүшелері: Джон Б. Мишель, Фредерик Поль, Исаак Азимов және Дональд Вуллхайм болды. 1943 жылы Дэвис АҚШ Коммунистік партиясына қосылды, бірақ көп ұзамай оны тастап, офицерлік дайындықтан өту үшін АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қабылданып, қызметке кірді. 1945 жылы Дэвис Гарвардты мерзімінен бұрын бітіріп, сонымен қатар Әскери-теңіз резервіндегі мичмандық мектептен комиссия алды және АҚШ Әскери-теңіз күштерінде мина сыпырушы болып бір жыл қызмет етті. 1946 жылы ол Гарвардқа математика мамандығы бойынша аспирант ретінде оралды, CPUSA-ға қайта қосылды және Манхэттен жобасының бұрынғы мүшелері құрған Америка ғалымдарының федерациясына қосылды. 1948 жылы ол АҚШ-тың 1948 жылғы президенттік сайлауындағы Прогрессивті партияның үміткері Генри А. Уоллесті қолдады. 1950 жылы Дэвис Гарвард университетінен математика ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады.

Мансап

1950 жылы Дэвис Калифорния университеті Лос-Анджелестен (UCLA) адалдық серттеріне байланысты ұсыныстан бас тарды және Мичиган университетінде (UM) оқытушы лауазымына қабылданды. Дэвис келесі жылы CPUSA-дан шықты. Бірнеше жылдық шағымдардан кейін, 1960 жылы Дэвис алты айға түрмеге кесілді, жазасын Коннектикут штатының Денбери қаласындағы түрмеде өтеді. Бұл Гильберт кеңістігі операторларының кеңею теориясындағы маңызды нәтижелердің бірі болып табылады және көптеген салаларда қолданыс тапқан. "Құрылымдалған полиномиалды өзіндік мән мәселесінің кері бұзылуы және сезімталдық талдауы" тақырыбындағы докторлық диссертация осы теоремаға арналған. Дэвис математикадан шамамен сексен ғылыми мақала жазды. Дэвис Мичиган университетінің математика факультетінде профессор болды, Уилфред Капланмен бірге жұмыс істеді. Математикалық генеалогия жобасында ол 15 докторлық диссертацияны жетекшілік еткен (1964-2001) және оның бұрынғы аспиранттарының 213 докторлық диссертациясының ұрпақтары тіркелген, олардың 107-сі оның студенті Джон Бенедеттодан (PhD 1964). Ол "Математикалық интеллект" журналының бас редакторларының бірі болды. 2012 жылы ол Америка математикалық қоғамының мүшесі атанды. 2019 жылы ол Әйелдер математика қауымдастығының стипендия иегері болды.

Көркем әдебиет

Дэвис өзінің жазушылық жолын 1946 жылы «Astounding Science Fiction» журналында бастады. 1946 жылдан 1962 жылға дейін ол көптеген ғылыми-фантастикалық әңгімелер жазды, олардың көпшілігі сол жерде жарияланды. Оның ең алғашқы туындыларының бірі, 1946 жылдың мамырында жарық көрген «Кошмар» әңгімесі, кейіннен Грофф Конклин құрастырған «Ғылыми фантастиканың қазынасы» жинағының бас әңгімесі болды; ол террористердің ядролық шабуылдарынан сақтану үшін өнеркәсіпті ел бойынша тарату саясатын қолдауды ұсынды. 1940 жылдары ол «Blitherings» атты фанзин шығарды. 1948 жылы 6-шы Дүниежүзілік ғылыми фантастика конвенциясына қатысты, 2010 жылы «SFContario» ғылыми фантастика конвенциясында өнер көрсетті және 2013 жылы «SFContario» ғылыми фантастика конвенциясында Құрметті Ғылыми Қонақ атанды.

Саясат

Дэвис радикалды отбасынан шыққан және өзін социалист деп, сондай-ақ Америка Коммунистік партиясының бұрынғы мүшесі ретінде таныстырды. Дэвис, Марк Никкерсон және Клемент Маркерт сияқты тағы екі профессор Америкаға қарсы қызметтер комитетімен ынтымақтастық жасаудан бас тарды және осыдан кейін Мичиган университетінен жұмыстан босатылды. Кейін Дэвис алты айға түрмеге кесілді, онда ол бірқатар зерттеулер жүргізе алды. Осы кезеңде жазылған бір мақалада мынадай алғысөз бар: АҚШ Федералдық үкіметі 1960 жылы Дэвисті түрмеден босатты. Босатылғаннан кейін Дэвис Канадаға көшіп, Торонто университетінде жұмыс істеді. Ол Вьетнам соғысына да қарсы болды және Торонтодағы әскери шақыруға қарсы комитеттің төрағасы болды. Жақында сөз сөйлегендер: Касс Санштейн (2008), Надин Строссен (2007), Билл Келлер (2006), Флойд Абрамс (2005) және Ноам Чомский (2004).

Жеке өмір және өлім

1948 жылы Дэвис Натали Земон Дэвисқа (кітаптың авторы және "Мартин Гюррдің оралуы" фильмінің қосымша сценарий авторы) үйленді; олардың үш баласы болды.

Құрметтер

Дэвистің құрметіне үш математикалық теорема аталған. Оның нанымы үшін күресі ісі құрметіне Мичиган университетінде, оны жұмыстан шығарған университетте, лекция өткізіледі.

Мұра

Ол қайтыс болған кезде, ұзақ жылғы досы Алан М. Уолд былай деп жазды: "Өткен айда 96 жасында дүниеден өткен Чан Дэвис, мақтанға лайық академиялық мансапты қуу үшін Маккартишілдердің қара тізіміне ену және түрмеге қамалу қаупіне барды. Дэвис саяси тәжірибеден өзгеруді және сабақ алуды білген, бірақ ол әрқашан социалистік принциптеріне берік болды".