Кіріспе
Құс түрлері Үлкен мүйізді (Buceros bicornis), сондай-ақ, қуыс каскудты мүйізді, үлкен үнді мүйізді немесе үлкен пидті мүйізді деп аталады, бұл мүйізділер отбасының ірі мүшелерінің бірі. Бұл түр Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азияда кездеседі. Ол негізінен жеміс-жидек жейді, сонымен қатар ұсақ сүтқоректілер, бауырымен жорғалаушылар мен құстарды да жейді. 2018 жылдан бері IUCN Қызыл тізімінде қауіпті деп саналады. Ол тұтқында 50 жылдай өмір сүрген. Оның үлкен көлемі мен түсі, көптеген тайпалық мәдениеттер мен рәсімдердегі маңызы болғандықтан, Керала үкіметі оны Кераланың ресми құсы деп жариялады.
The great hornbill (Buceros bicornis), also known as the concave casqued hornbill, great Indian hornbill or great pied hornbill, is one of the larger members of the hornbill family. It occurs in the Indian subcontinent and Southeast Asia. It is predominantly frugivorous, but also preys on small mammals, reptiles and birds. It has been listed as Vulnerable on the IUCN Red List since 2018. It is known to have lived for nearly 50 years in captivity. Due to its large size and colour, and importance in many tribal cultures and rituals, the Government of Kerala declared it as the official Kerala state bird.
Таксономия
Ұлы мүйізді құс туралы ресми түрде 1758 жылы швед ғалымы Карл Линней өзінің "Systema Naturae" кітабының оныншы басылымында жазған. Ол оны Buceros тұқымдасына қарастырған және Buceros bicornis деген екілік атау берген. Линней бұл жерді Қытай деп атаған. Тұқым атауы латын тілінен алынған becerus "соры мүйізді өгіз" деген мағынаны білдіреді, бұл өз кезегінде Борынгы грек тілінен алынған boukerōs, ол "соры" деген мағынаны білдіретін bous-ты "соры" деген мағынаны білдіретін kerōs-пен біріктіреді. Бикорнис латын тілінен аударғанда "екі мүйізді" деген мағынаны білдіреді. Түрі монотипті: ешқандай тұқымдық түрі танылмаған. Бұрын бұл түр Батыс Гаттардан тараған каватус және Гималайдың төменгі жағындағы ормандардан тараған хомрай түрлеріне бөлінген. Суматрадағы түрді кейде кристатус деп атаған.
Сипаттама
Ұлы мүйізқұс - үлкен құс, ұзын, қанатының ұзындығы мен салмағы 7 еркек, ал 3 әйелдің орташа салмағы. Бұл ең ауыр, бірақ ең ұзын емес, Азия мүйізқұсы. Жердегі бұршақ бұршақтардың жеке бір туысқа бөлінуімен, Bucorvidae, үлкен бұршақ бұршақ барлық типтік бұршақ бұршақтардың ең ауырсы ретінде билік етеді. Әйелдер еркектерге қарағанда кішірек және қызыл емес, көк түсті ақ көздері бар, бірақ орбитальді тері қызғылт түсті. Басқа қоңыр құстар сияқты, олардың да көзге көрінетін "көз жаңқалары" бар. Құрбыраның ең көрнекті ерекшелігі - оның үлкен құйрығының үстіндегі сары және қара түсті қаптамасы. Алдыңғы жағынан қарағанда каска U пішіндес болып көрінеді, ал жоғарғы жағы қуыс, екі жағында екі жотасы бар, олар алдыңғы жағында нүктелер құрайды, сондықтан латын түрлерінің эпитеті бикорнис (екі мүйізді). Әйелдерде касканың артқы жағы қызғылт түсті, ал еркектерде касканың алдыңғы және артқы жағының төменгі жағы қара түсті. Қапшық қуыс және белгілі бір мақсатқа қызмет етпейді, бірақ ол жыныстық іріктеудің нәтижесі деп есептеледі. Ерлер ұшқанда бір-біріне ұрысып, ұшатын кезде бір-біріне шабуыл жасайды. Аталық жүндері мен құйрығына сары түсті жүншелер бөліп, оларға ашық сары түсті береді. Ұясының ұшы қара түсті, жасына қарай тозығы кетеді. Қанаттары қатты соққылайтындықтан, ұшқанда шығатын дыбысты алыстан естиді. Бұл дыбыс паровоздың қозғала бастаған дыбысына ұқсайды. Ұшу кезінде қатты қақпақтармен ұшып, содан кейін саусақтарымен жоғары қарай созылып, төмен қарай жылжиды. Қосқан құс тұқымдасының басқа мүшелері сияқты, олардың сүйектері өте пневматикалық, қанаттың сүйектерінің ұштарына дейін созылатын ауа қуыстары бар. Бұл анатомиялық ерекшелікті 1833 жылы Лондон зоологиялық қоғамында қайтыс болған бір дананы сезімталдырған Ричард Оуэн байқаған.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Ұлы мүйізді құс Үндістан, Бутан, Непал, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Суматраның орманды жерлерінде өседі. Оның таралуы Батыс Гат тауларында және Гималай тауларының етегінде бөлінеді. Орманның жойылуы оның таралу аймағын қысқартты. Мысалы, 1860 жылдары жазылған Колли тауында. Ол таулы аймақтардағы қалың, ескі орманды жақсы көреді. Бұл аймақ жаңбырлы ормандардың кең аумақтарына тәуелді болып көрінеді. Таиландта еркектердің мекендеу аймағы ұрықтану маусымы мен ұрықтану маусымынан тыс уақытта кездеседі. Оның популяциялық әртүрлілігін зерттеуге молекулалық тәсілдер қолданылды.
Тамақ және азықтандыру
Үлкен мүйізді бұршақтар әдетте шағын топтарда кездеседі, кейде үлкен топтар жеміс ағаштарында жиналады. Бутанның оңтүстік-шығысында 150 - 200 құстың қауымы тіркелген. Vitex altissima тағы бір маңызды азық-түлік көзі ретінде атап өтілді. Үлкен мүйізділер сондай-ақ Лораceae және Myristicaceae отбасыларының липидке бай жемістерін, мысалы Persea, Alseodaphne және Myristica. Олар суды тек жемістерден алады. Олар орман ағаштарының көптеген түрлерін таратып таратушы маңызды өсімдіктер. Олар сондай-ақ ұсақ сүтқоректілерді, құстарды, ұсақ бауырымен жорғалаушыларды және жәндіктерді жейді. Арыстан құйрықты макактар осы мүйізді құрттармен бірге азық іздеп жүргенін байқаған. Олар бұтақтардың бойымен азық іздеп, секіріп жүріп, жәндіктерді, ұяға ұялған құстарды және кішкентай кемірушілерді іздеп, олардың қабығын жыртып, зерттейді. Ол құрттар ауланып, әуеге ұшып, жұтып кетеді. Сирек кездесетін бөрік, Траванкор ұшқышы (Petinomys fuscocapillus) желді, ал Үндістанның соқасы (Otus bakkamoena), джунглилік соқа (Glaucidium radiatum) және Шри-Ланканың жасыл көгершіні (Treron pompadora) Батыс Гаттарда олжа ретінде алынды. Олар ұя салу үшін өскен орманды артық көреді. Үлкен, биік және ескі ағаштар, әсіресе шатырдан жоғары көтерілген ағаштар ұя салу үшін артықшылықты алады. Олар бір жұпқа бірігіп, 240-тан тұратын шағын топтарда тіршілік етеді. Бір-біріне 20 құс қатысқан топтық шабыт-ойын көрінісі байқалады. Аналық бұршақ құс ұясын үлкен ағаш діңінің қуысына салып, оны көбінесе нәжістен жасалған пластырьмен жауып қояды. Ол жерде ол еркекке азық-түлік әкелуіне байланысты, балапандар жартылай дамығанша қамауда қалады. Бұл кезеңде әйелдің денесінде толықтай өзгеріске ұшырайды. Жас балапандардың қауырсыны жоқ, олар өте толыпты көрінеді. Аналық тұмсықты жұбайы тұмсықтың тесігі арқылы тамақтандырады. Ұя бір немесе екі жұмыртқадан тұрады, оларды 38-40 күн инкубациялайды. Аналық құрттар ұяның ойығы арқылы нәжісті шығарады, екі апталық жас құрттар сияқты.
Ұялы орын
Ұя салу орындары тұрақты пайдаланылады, құстар күн бату кезінде ұзақ қашықтықтан дәл келіп, күн сайын бірдей жолмен жүреді. Жақын маңдағы бірнеше биік ағаштарды пайдалану керек, құстар жапырақтары аз ең биік бұтақтарды таңдайды. Олар түнгісін де, кешкісін де өз орнын иеленуге тырысады. Ұйқыда олар мойынды артқа тартқанда, құйрығын жоғары қарай бұрыштап ұстайды. Солтүстік-шығыс Үндістанның кейбір жерлеріндегі тайпалар қауырсынды бас киім ретінде қолданады, ал бас сүйектері көбінесе әшекей ретінде киіледі. Сема Нагалар етін жеуге жарамсыз деп санайды, өйткені олар құстың аяғында болғандай, аяқтарында жара пайда болады деп санайды. Олар бұтаның қауырсынмен билегенде көкөніс жеуден аулақ болады, өйткені бұл да аяқтағы жараларды тудырады деп есептеледі.
Қорғау
Үлкен мүйізді құс CITES-тің I қосымшасында тізімделген . 2018 жылдан бері IUCN Қызыл тізімінде қауіпті деп саналады.
Тұтқында
Көптеген бауырсақтар тұтқында ұсталады, ал олардың аз бөлігі жақсы көбейеді. Ұядағы аналықтарды тұтқындау өте оңай, ал жабайы аңдар көбінесе аналық болып келеді. Оларды тұтқында өсіру өте қиын, бірақ сәттілікке жеткендер саны оннан аз. Олардың өте жақсы жұп таңдауы және ұзақ және мықты жұптық байланыстары оларды көбейту үшін ұстауды қиындатады. Тұтқында ұсталған үлкен мүйізділер жеміс пен ет жейді, бұл негізінен жемістен және ақуыздан тұратын пайдалы тағам. Бірнеше тұтқынға алынған, бірақ тұтқындықтағы мінез-құлқы өте қатал. Тұтқындағылар қанаттарын жайып, күннің астында демалады.
Мәдениетте
Непалда үлкен мүйізді бұқаны хомрай, ал Муссуриде банрао деп атайды, екеуі де "Жангалдың патшасы" деген мағынаны білдіреді. Бұл құс - Үндістанның Керала және Аруначал Прадеш штаттарының ресми мемлекеттік құсы.
Символ ретінде пайдалану
Уильям есімді үлкен мүйізді құс Бомбей табиғи тарих қоғамының логотипі мен қоғам ғимаратының атауы үшін үлгі болды. Норман Киннер Уолтер Сэмюэл Миллардтың некрологтарында Уильямды былай сипаттады: "Аполлон көшесіндегі қоғам бөлмесіне келген әрбір қонақ Ұлы үнділік мүйізқұйрығын еске алады, ол "офис канаригі" ретінде жақсы танымал, ол 26 жыл бойы Миллардтың креслосының артында Phipson & Co. кеңсесінде өмір сүрді және 1920 жылы қайтыс болды. Оның өлімі сымның бір бөлігін жұтып алғандықтан болды делінген, бірақ бұрын "Уильям" жарылған сигараны зиянсыз жұтып алған еді және мен өз басым оның ескі досын жоғалту басты себеп болды деп ойлаймын.
Every visitor to the Society's room in Apollo Street will remember the Great Indian Hornbill, better known as the "office canary" which lived in a cage behind Millard's chair in Phipson & Co.'s office for 26 years and died in 1920. It is said its death was caused by swallowing a piece of wire, but in the past "William" had swallowed a lighted cigar without ill effects and I for my part think that the loss of his old friend was the principal cause.
Басқа дереккөздер
Каннан, Р. (1993). "Үлкен үнділік мүйізқұйрықты құтқару". "Хорнбилл" журналы. Бомбей табиғи тарих қоғамы 1993 4 4 7 . Каннан, Р. (1994). Оңтүстік Үндістанның Батыс Гаттардағы үлкен аяқты мүйізді құс (Buceros bicornis) экологиясы мен қорғау. Ф. Арканзас университеті, Файетвилл. Каннан, Рагупати (1994). "Батыс Гат тауларындағы Ұлы мүйізқұйрықтың экологиялық сақталуы, Оңтүстік Үндістан". ОБК Буль. 19: 13 сағат. Каннан, Р. және Джеймс, округ прокуроры (2007 ж.) "Тропикалық жаңбырлы ормандардағы мүйізді жеміс ағаштарының фенологиялық зерттеулері: әдістемелері, проблемалары және тұзақтары". pp. 155 166 Кемпте, А. С. және М. И. Кемп (eds.). Қорғау мақсатында мүйізді құрттарды белсенді басқару. CD ROM 4-ші Халықаралық мүйізқұйрық конференциясының хаттамасы, Мабула ойын үйі, Бела Бела, Оңтүстік Африка. Табиғаттанушылар мен көшпелілер, Претория. Каннан, Р. және Джеймс, округ прокуроры (2008 ж.) "Сырман ағаштары (Ficus), тұтқынға алынған пилдер, және үнді жануарлар қорығындағы мүйізді бұршақтар мен басқа да жеміс жейтін жануарларды қорғау". Ж. Бомбей. Наташа. Тарих. Сок. 1052): 238 242. Пунсвад, П. (1995) "Таиландтың Хао-Яй ұлттық паркіне жататын төрт симпатрикалық түрдің ұясы". Ibis 137: 183191.