Кіріспе
1995 жылғы Хорватиядағы саяси дағдарыс Загреб дағдарысы - 1995 жылы қазан айында өткен Загреб қаласының жергілікті жиналысына сайлаудан кейін болған саяси дағдарыс. Дағдарыс кезінде жеңген партиялар Загреб қаласының мэріне өз кандидаттарын тағайындай алмады, өйткені Хорватия президенті Франжо Туджман олардың шешімін ресми растаудан бас тартты. Жеңімпаз партиялардың солтүстік-орталық коалициясы дағдарыс кезінде жергілікті жиналыста көпшілікті ұстап, басқа кандидаттарды ұсынуды жалғастырды, бірақ олардың барлығы ақырында президенттің қабылдамауынан кейін, сол кездегі хорват заңдары президенттің ресми растауын талап етті. Бұл арада қаламен үкімет тағайындаған мэрдің міндетін атқарушы жұмыс істеді, яғни қала факті бойынша екі қатарлы әкімшілікке ие болды. Бұл жағдай бірнеше үлкен наразылықтарға әкелді және 1997 жылдың сәуірінде өткен жергілікті сайлауға дейін шешілмеді, содан кейін жиналыстың екі оппозициялық мүшесі Туджманның Хорват Демократиялық Одағы (HDZ) партиясына ауысты. Бұл HDZ-нің ақыры 50 орындық жиналыста көпшілікке ие болатынын білдірді, бұл партияға өздерінің мэрін тағайындауға мүмкіндік берді, оны кейіннен Туджман мақұлдады.
The Zagreb crisis is the political crisis that followed the elections for the City of Zagreb local assembly held in October 1995. During the crisis the winning parties were unable to appoint their candidate for the Mayor of Zagreb because President of Croatia Franjo Tuđman refused to provide the formal confirmation of their decision. A centre left coalition of winning parties continued to hold majority in the local assembly during the crisis and continued to suggest other candidates, but they were all eventually turned down by the President as Croatian law at the time required a formal Presidential confirmation of the appointment. Meanwhile, the city was run by the government appointed acting mayor, which meant that the city de facto had two parallel administrations. The situation led to several huge protests and was not resolved until the next local elections in April 1997 after which two opposition members of the assembly switched to Tuđman's Croatian Democratic Union (HDZ) party. This meant that HDZ finally succeeded in gaining the majority in the 50 seat assembly, which enabled the party to appoint their mayor, who was afterwards approved by Tuđman.
Өмірбаян
Дағдарыс Хорватияның билік басындағы партиясы Хорватияның Демократиялық одағы (HDZ) ішіндегі фракциялық күреспен басталды. 1993 жылы бұрынғы премьер-министр Йосип Манолич, қауіпсіздік қызметінің басшысы және ХДЗ партиясының лидері Франжо Туджманмен бірте-бірте ықыласынан айырылды, ол Қорғаныс министрі Гойко Шушак бастаған экстремалды ұлтшылдармен бірте-бірте бірікті. 1994 жылдың көктемінде Маноличтің округтер палатасының (Хорватия парламентідегі қысқа өмір сүретін жоғарғы палатаның) спикері лауазымын жоғалтатыны белгілі болған кезде, ол және парламенттің сол кездегі спикері болған Стьепан Месич, ХДЗ парламенттің мүшелерінің жаппай дезертирлігін ұйымдастырды. Бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, Туджманның партиясы ұлттық деңгейде билікті ұстап қалуға қол жеткізді. Алайда, бірқатар жергілікті және аймақтық жиналыстарда ХДЗ мүшелерінің бас тартуы оппозициялық партияларға көпшілікке қол жеткізуге мүмкіндік берді. Солардың бірі - Загреб округінің ассамблеясы болды. Бұл жағдай Туджман үшін қайғылы сәтсіздік болды, оны ол кез келген жолмен қалпына келтіруі керек еді. Ол екі округтік әкімшілік бірлікті (Загреб округі мен Загреб қаласы) біріктіруге бағытталған заңнаманы бастады, бұл кеңейтілген жиналыс үшін жаңа сайлауды талап етеді. Бұл идея оппозицияның бақылауында болған Загреб округінің ассамблеясын Загреб қаласының сайлау округінің дауыстарымен басу болды, ол сол кезде HDZ-нің берік бекінісі ретінде танылды.
1995 жылғы сайлау
Жаңа заң қабылданды және жаңа сайлаудың күні 1995 жылдың 29 қазанында, келесі парламенттік сайлаумен сәйкес келді. 1995 жылғы тамыздағы "Шорма" операциясынан кейін кең тараған эйфория және әлі де жалғасып жатқан босниялық соғыстың соңғы кезеңдеріндегі хорват әскери табыстары, мемлекеттік бақылаудағы БАҚ қолдаған жаппай пропагандалық кампаниямен бірге Туджман партиясының жаңа муниципалдық жиналыста көпшілікке қол жеткізуіне әкеледі деп сенді. Алғашқы сайлау нәтижесі HDZ-нің бұрынғы Загреб округінің ауылдық аймақтарында жер алуын көрсеткенмен, оппозициялық партиялар Загребтің қала аудандарында табысқа қол жеткізді. Бұл HDZ-ден солшыл Социал-демократиялық партияға (SDP) қолдау көрсеткен көк жағалы көршілес аудандарда айқын көрінді, негізінен Zdravko Tomac-тың популистік риторикасы мен сол кездегі SDP-тің көрнекті мүшелері Милан Бандичтің ұйымдастырушылық қабілеттері. Нәтижесінде HDZ жаңа Загреб ассамблеясына сайлауда жеңіліп, Zdravko Tomac Ассамблеяның жаңа спикері болды. Көп ұзамай оппозициялық партиялар басқарушы коалицияны құрды, ол Хорватиялық әлеуметтік либералды партиясының (HSLS) мүшесі Горан Граничті мэрлікке сайлады.
Дағдарыс
Хорватияның сол кездегі заңнамасында Загреб қаласының мэрі округ префектімен (župan) тең мәртебеге ие болды және оның тағайындалуын Хорватия президенті растауы керек еді. Бұл жай формальдылық ретінде қарастырылды, өйткені Туджман 1993 жылы ақпанда Истрия округінде өткен жергілікті сайлауда өз партиясының апатты жеңілісінен кейін оппозициялық префекттерді бекіту арқылы прецедент құрды. Алайда, Туджман көптеген адамдарды таңғалдырды, ол Хорватия астанасында "оппозициялық жағдайға" жол бермейтінін айтты. 1996 жылы ақпанда сайлау нәтижесі туралы пікір білдіргенде ол былай деді: "Оппозицияның 60% дауысы бар дегеніміз не? Бұл шаруаның қожайында 60 мал бар екенін айтқаны сияқты. Олар шошқа ма, не бұзау ма? Бұл тауық па, қаз ба? Ал әрбір ақылды фермер мен адам біледі, мұндай үйірмен салыстырғанда, бір ғана тұяқ, не болмаса бір жұп тұяқ немесе сиыр бүкіл үйірден артық" деп жазылған. Туджман оппозициялық мэрдің тағайындалуын растаудан бас тартты, ал Хорватия үкіметі бұрынғы қалалық әкімшіліктің өкілі және HDZ мүшесі Марина Матулович Дропуличті уақытша мэр етіп тағайындады. Бұл Zagreb муниципалды жиналысының Matulović Dropulić-ті мэр ретінде танудан бас тартқан кезде тұрақсыздыққа әкелді, бірақ Tuđman оппозициялық кандидатты растаудан бас тартқандықтан, олар өздерін тағайындай алмады. Келесі 18 ай бойы муниципалдық жиналыс HSLS қатарларынан басқа үш оппозициялық кандидатты (Жозо Радош, Иво Шкрабало және Дражен Будиша) ұсынды, тек әрқашан қажетті президенттік растаудан бас тартылды. HDZ-мен тығыз байланысы бар бизнесмен Анте Ледичті тағайындау жоспары да сәтсіз болды. Осы уақыт аралығында Матулович Дропулич қалалық істерді жүргізуді жалғастырды.
"What does it mean that the opposition has 60% of the vote? It is as if a farmer told you that he had 60 animals in his manor. Are those pigs or calves? Are those chicken or geese? Whereas every sensible farmer and man would know that, compared to such a flock, a single stud, let alone a pair of studs or cows, is worth more than an entire flock." Tuđman refused to confirm the appointment of an opposition mayor, and the Croatian Government appointed a former city administration official and HDZ member Marina Matulović Dropulić as interim mayor. This caused a stalemate as Zagreb municipal assembly refused to acknowledge Matulović Dropulić as mayor, but with Tuđman's apparent refusal to confirm an opposition candidate, they were unable to appoint their own. Throughout the following 18 months, three other opposition candidates from HSLS ranks (Jozo Radoš, Ivo Škrabalo and Dražen Budiša) had been proposed by the municipal assembly, only to be denied the required presidential confirmation every time. A plan to appoint Ante Ledić, a businessman with strong links to HDZ, which was seen as a compromise solution, also failed. In the meantime, Matulović Dropulić continued to run city affairs.
Қарсылық және қарар
Елдің астанасында екі әкімшілік бір-бірін мойындамай, ел басшысы сайлаушылардың еркін мойындаудан бас тартқан көрініс көптеген адамдарды Хорватия соғыс кезінде демократиялық стандарттардың күрт төмендеуіне ұшырады және бұл жағдай Туджман билікте болғанша шешілмейді деп сендірді. Бұл пікірге Туджманның саяси қарсыластары мен олардың жақтастарын "шетелдік агенттер" және "мемлекеттің жаулары" деп атай бастаған параноикалық пікірлері де ықпал етті. 1996 жылдың қарашасында, сайлаудан кейін бір жылдан астам уақыт өткеннен кейін және дағдарыс әлі де жалғасып жатқан кезде, Хорватия үкіметі биліктегі режимді дауыстап сынға алған танымал жергілікті радиостанция Радио 101 хабар тарату лицензиясын жаңартпауға шешім қабылдады және лицензияны Нинослав Павичке беруге шешім қабылдады. Бұл шешімнің жариялануы 1996 жылы 21 қарашада Бань-Елачич алаңында Хорватияның қазіргі тарихындағы ең үлкен демонстрацияларға 120 000-ға жуық адамның жиналған жаппай наразылық акциясын туғызды. Демонстрациялардың негізгі себебі - қаланың танымал символын сақтау еді, бірақ көптеген демонстранттар митингті Туджманмен және оның авторитарлық саясатымен келіспеушіліктерін білдіру мүмкіндігі ретінде пайдаланды. Сол уақытта Туджман елден тыс жерде, Вашингтондағы Уолтер Рид ауруханасында асқазан қатерлі ісігін емдеп жатты. Бұл туралы естіген соң, Туджман полицияға наразылық білдірушілерге қарсы әрекет етуді бұйырған. Сол кездегі ішкі істер министрі Иван Ярняк бұған келіспегенін айтып, желтоқсан айының ортасында отставкаға кетті. Наразылық акцияларынан кейін Радио 101 тәуелсіздігін сақтап қалды және хабар тарату лицензиясын алды, өйткені үкіметтің алғашқы шешімі жойылды. Хорватияға оралғаннан кейін Туджман наразылықтарға қарсы мәлімдеме жасап, қарсыластарын "жасыл және сары шайтандар" деп атады және оларды шетелдік жалдамалылар мен сатқын деп айыптады. 1997 жылдың сәуірінде Загреб қаласының жергілікті сайлауы өтті. Бұл жолы оппозициялық партиялар коалиция құрмады және жеке билеттермен жүгіруге шешім қабылдады, бұл HDZ-ге 50 орынның 24-ін жеңуге мүмкіндік берді. Орталық оңдықтағы Хорватия шаруалар партиясының (ХСС) екі өкілі сайлаудан кейін бірден табысты үкіметтік лауазымдарға ауысу үшін ХДЗ-ға ауысқанда, ХДЗ ақыры муниципалдық жиналыста абсолютті көпшілікке ие болды. Бұл партияға заңды түрде Марина Матулович Дропуличті мэр етіп тағайындауға мүмкіндік берді, содан кейін оны Туджман растады. Бұл дағдарысты ресми түрде аяқтады. Алайда 1998 жылы қаланың басты алаңында жұмысшылар одағының ұйымдастыруымен тағы да жаппай митинг ұйымдастырылды. Бұл жолы митингке шығудың себебі - тұрмыс деңгейінің күрт төмендеуі. Алайда полиция жиналыс өткізуге қажетті рұқсат беруден бас тартты, ал полиция күштерінің өкілдері алаңға келуден бас тартты. Бірнеше сағат бойы ашулы азаматтар полиция кордондарын кері итеріп жіберуге тырысты, бірақ сәттіліксіз қалды. Бұл оқиғаға бұқаралық ақпарат құралдарының назары толып, Туджманның билігі барған сайын авторитарлыққа айналып барады деген ойды одан әрі насихаттады. Туджман бұл оқиғалардың барлығына тағы да тоқталып, оларға қатысы бар адамдарды "шағын уақыт малы" ("stoka sitnog zuba") деп атады. 1997 жылы дағдарыстың ресми шешілуіне қарамастан, Загреб азаматтарының көпшілігі және хорват жұртшылығының көп бөлігі жаңа әкімшілікті танудан бас тартты, дағдарысты жалғасып жатқан оқиға деп қарады. 2000 жылдың мамыр айында, HDZ ұлттық деңгейде билікті жоғалтқан қаңтардағы парламенттік сайлаудан төрт айдан кейін, Ивица Рачанның жаңа солшыл үкіметі Загребте арнайы жергілікті сайлауды шақырды, бұл ақыр соңында СДП-ның жеңіске жетуіне және СДП-ның Милан Бандич-тің мэр болуына әкелді.