Кіріспе

Парламент ассамблеясы Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясы (ПАСЕ) - адам құқықтары, демократия және құқықтық мемлекет құруды қолдауға арналған 46 елдің халықаралық ұйымы Еуропа Кеңесінің парламенттік бөлімі. Ассамблеяға Еуропа Кеңесінің мүше мемлекеттерінің ұлттық парламенттерінен 306 мүше кіреді және жылына төрт рет Страсбургте бір аптаға созылған пленарлық отырыстарда жиналады. Ол Еуропа Кеңесінің екі жарғылық органының бірі, Министрлер комитетімен бірге, үкіметтерді білдіретін атқарушы орган, ол үнемі диалог жүргізеді. Алайда, бұл Ассамблея, әдетте, ұйымның "моторы" ретінде қарастырылады, үкіметтерді адам құқықтары мәселелері бойынша жауапқа тартады, мемлекеттерге демократиялық стандарттарды сақтауға қысым жасайды, жаңа идеялар ұсынады және реформалар үшін импульс береді. Ассамблея өзінің алғашқы сессиясын 1949 жылы 10 тамызда Страсбургте өткізді, ол кезде көптеген еуропалықтардың үмітін білдірді, олар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропалық бірлікті соғыстың қирауына қайта оралудың ең жақсы жолы деп санайды, Холокост сияқты адам құқықтарын бұзудың алдын алу үшін "қауіпсіздік желісі" және демократиялық қорғаныш ретінде қаралады. Ассамблеяның негізгі жетістіктері: Еуропадағы өлім жазасын жою жаңа мүше мемлекеттерден барлық жазалауды тоқтатуды талап ету; Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияны жүзеге асыру және оның жобасын ұсыну; Еуропа Кеңесінің мүше мемлекеттеріндегі адам құқықтары бұзылуын әшкерелейтін жоғары деңгейдегі баяндамалар; бұрынғы кеңестік елдерге 1989 жылдан кейін демократияны қабылдауға көмектесу; көптеген прогрессивті жаңа ұлттық заңдарды қалыптастыруға ықпал ету және көмектесу; мүше мемлекеттерге саяси немесе әлеуметтік мәселелерде жанжалдарды жеңуге немесе консенсусқа жетуге көмектесу. Еуропаның туы мен әнұранын қабылдады, екеуін де кейіннен Еуропалық Одақ қабылдады.

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық Сотқа судьяларды сайлау

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың судьяларын Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияны ратификациялаған әрбір мүше мемлекет ұсынған үш үміткердің тізімінен ПАСЕ сайлайды. Заңгерлік тәжірибесі бар парламентарийлерден тұратын 20 адамнан тұратын комитет - жабық отырыста - Сотта судья болуға үміткерлердің барлығын сұхбаттайды және олардың өмірбаянын бағалайды, содан кейін толық жиналысқа ұсынымдар жасайды, ол әр тізімнен бір судьяны жасырын дауыс беру арқылы сайлайды. Судьялар тоғыз жылға сайланады және қайта сайлануға құқығы жоқ. Еуропалық Конвенцияның өзі мүше мемлекеттерден әлеуетті тағайындалғандардың көп жынысты тізімін ұсынуды талап етпесе де, 2004 жылғы ПАСЕ қаулысында "егер тізімде әр жыныстың кем дегенде бір кандидаты болмаса, кандидаттардың тізімдерін қарамайды" деп шешті, егер ерекше жағдайлар болмаса. Нәтижесінде 46 судьядан тұратын қазіргі алқаның үштен бір бөлігі әйелдер, бұл Сотты гендерлік теңдікті қамтамасыз ететін халықаралық соттардың арасында көшбасшы орынға айналдырады.

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның туған жері

1949 жылдың жазында Парламент ассамблеясы өзінің алғашқы отырысында адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның негізгі жобасын қабылдады. Оның егжей-тегжейлі ұсынысы кейбір өзгерістермен Еуропа Кеңесінің министрлік органымен қабылданды және 1953 жылы күшіне енді. Бүгінде, жетпіс жылдан кейін, Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот - Ассамблеяның соғыстан кейінгі тарихи талқылауларында қалыптасқан және қалыптасқан - 46 Еуропа елдері мен одан да көп елдегі азаматтардың құқықтарын қорғайтын, бүкіл континенттегі адам құқықтары туралы заңдар мен іс-әрекеттерді біртіндеп біріктіруге жол ашатын әділдіктің әлемдік стандартты жеткізушісі ретінде қарастырылады. Ассамблея Сот судьяларын сайлауды жалғастырады.

Еуропалық ту мен әнұранның авторы

Ассамблея Еуропаның Туын, көк түстегі он екі сары жұлдызды және Людвиг ван Бетховеннің "Шаттыққа арнаған әнұранын" құрастырған Еуропаның әнұранын шығарды. Ассамблея ұсынған екі жобаны да алдымен Еуропа Кеңесі, бірнеше жылдан кейін Еуропалық Одақ қабылдады. Қазір екеуі де Еуропаның символы ретінде бүкіл әлемге танымал. 1950-ші жылдардың басында Еуропа Кеңесіне түрлі жалау ұсыныстары берілді. 1953 жылы 25 қыркүйекте Ассамблея ресми түрде он бес жұлдызды нұсқаны қабылдады, бұл сол кездегі Еуропа Кеңесіне мүше мемлекеттердің санын білдірді. Алайда Еуропа Кеңесінің министрлік органында жұлдыздардың санына қатысты "қыйындық туындады", өйткені Батыс Германия бір жұлдызды Франция бақылауында болған Саарланд аймағына беруге қарсылық білдірді, ол 1957 жылға дейін Германияға қосылмады. Ол он төрт жұлдызды қабылдады, бірақ бұл өз кезегінде Франция үшін қабылдауға болмайтын нәрсе болды. Екі жылдан кейін, одан әрі консультациялардан кейін он екі жұлдызды нұсқаны Еуропа Кеңесінің екі органы да бірауыздан мақұлдады, онда он екі кемелділіктің символы ретінде қарастырылды және енді ұйымдағы мемлекеттердің санына байланысты емес. Еуропалық Одақ мекемелері бұл туды 1986 жылы пайдалана бастады. Көптеген ерте талқылаулардан кейін "Ода қуанышына" 1971 жылы 8 шілдеде ПАСЕ ресми Еуропалық әнұран ретінде ұсынды, ал 1972 жылы Еуропа Кеңесі ресми түрде қабылдады, ал 1985 жылы оны Еуропалық Одақ қабылдады.

Еуропадағы өлім жазасына жолын кесу

1973 жылы ПАСЕ-нің швед мүшесі Астрид Бергегрен мүше мемлекеттерді өлім жазасын жоюға шақыратын ұсынысты алғаш рет ұсынды. Келесі жылдары бұл мәселе қарқынды дамыды, ал 1980 жылы Ассамблея Еуропа парламенттерін оны жоюға шақырды және Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияда қамтылған "өмірге құқық" мемлекеттік өлтіруге тыйым салуды білдіреді деп нық айтты. 1989 жылы Ассамблея Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің ұйымға қосылуы алдында, өлім жазасына кесуді тоқтатуды Еуропа Кеңесіне мүше болудың шарты етіп қою туралы шешім қабылдады. Бүгінде 46 мемлекет бейбіт уақытта өлім жазасын заң бойынша алып тастады, бірақ кейбіреулері соғыс кезінде оны жалғастыруда. Кейде оны қайта енгізу туралы сирек шақырулар естілсе де, континенттік жою қазір бүкіл Еуропа Кеңесінің маңызды жетістігі ретінде қарастырылады және ол қазір бүкіл әлемде жоюға қысым жасау үшін басқаларға қосылады.

Жаңа демократияларға қолдау көрсету

Онжылдықтар бойы Ассамблея Еуропа елдерінің демократиялық өзгерістерін қолдаудың алдыңғы қатарлы тобында болды. Олар өздерінің тарихындағы маңызды сәттерде Еуропа Кеңесінің "демократиялар клубына" кіруді келіссөздер жүргізді (Ассамблеяның кез келген жаңа мүшеге вето қою құқығы бар болғандықтан, ол бұл өкілеттілікті кандидат елдермен келіссөздер жүргізу үшін қолданды. 1950 жылдары ол жақында жеңілген Германияны құшақтап, 1960 жылдары Грекия дағдарысы кезінде мықты ұстанымға келді, ал 1970 жылдары Франкодан кейінгі Испания мен Португалияны демократиялық жолға шақырды. Ең бастысы, 1989 жылы темір перде құлағаннан кейін, ол бұрынғы коммунистік елдерге "Ерекше қонақ" мәртебесімен мүшелікке жол ашып, Еуропа халықтарының бір шатыр астында тарихи татуласуына жол ашты.

Еуропадағы ЦРУ-ның құпия орындарында жасалған азаптаудың беті ашылды

2006 және 2007 жылдары Ассамблеяға арналған екі баяндамада Швейцария сенаторы және бұрынғы прокуроры Дик Марти терроризмге күдіктілер Еуропа жерінде ЦРУ басқаратын "құпия түрмелерге" жеткізіліп, ұсталып, азаптайтынын дәлелдеді. Оның 2006 жылғы алғашқы баяндамасында жиналған дәлелдер тергеуші журналистер мен ұшақтарды бақылаушылардың көмегімен жиналған, Еуропа Кеңесінің бірқатар мүше мемлекеттері ЦРУ-ға өздерінің әуе кеңістігінде "тапсыру рейстеріне" рұқсат берді, бұл терроризмге күдіктілерді заңсыз түрде ауыстыруға мүмкіндік берді. 2007 жылы Марти екінші баяндамасында екі ел - Польша мен Румынияның өз аумағында "жасырын түрмелер" құруға рұқсат бергенін көрсетті, онда азаптаулар орын алды. Оның негізгі тұжырымдары - кейіннен Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың бірқатар шешімдерінде расталды, сондай-ақ АҚШ Сенатының жан-жақты баяндамасында - 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін АҚШ пен Еуропа тарихының қараңғы тарауына алғашқы шынайы жарық түсірді, бірқатар ұлттық тергеуді бастады және Еуропа жерінде азаптаудың мүмкіндігін азайтуға көмектесті.

Ресей делегациясына қарсы санкциялар

2014 жылдың сәуірінде Ресей парламенті Крымды аннексиялауды және Ресей-Украина соғысын қолдағаннан кейін, Ассамблея Ресей делегациясының дауыс беру құқығын, сондай-ақ Ресей мүшелерінің Ассамблеяның басшы органдарында өкілдік ету және сайлауды бақылау миссиясына қатысу құқығын тоқтата тұру туралы шешім қабылдады. Алайда Ресей делегациясы Ассамблеяның мүшелері болып қалды. Санкция 2014 жылғы сессияның қалған кезеңінде қолданылды және 2015 жылдың қаңтар айында толық бір жылға жаңартылды, ол 2016 жылдың қаңтар айында аяқталды. Санкция тек Ресейдің Еуропа Кеңесінің парламенттік органы ПАСЕ-дегі парламентарийлеріне қатысты қолданылды, ал Ресей ұйымның толық мүшесі болып қала берді. Осыған жауап ретінде Ресей парламенттік делегациясы 2014 жылдың маусым айында ПАСЕ-мен ынтымақтастығын тоқтатты, ал 2016 жылдың қаңтар айында - санкциялардың күшін жойғанына қарамастан - Ресей парламенті делегациясының сенімхаттарын ратификация үшін ұсынбауға шешім қабылдады, бұл оның орындарын бос қалдырды. Ол 2017 жылдың қаңтарында, 2018 жылдың қаңтарында және 2019 жылдың қаңтарында қайтадан осындай шешім қабылдады. 2019 жылдың 25 маусымында, сегіз сағаттық талқылаудан кейін, Ассамблея өз ережелерін өзгерту туралы дауыс берді, оның мүшелері әрқашан "дауыс беруге, сөйлеуге және өкілдік етуге" құқығы болуы керектігін түсіндірді, Ресейдің басты талабына қосылып, Ресейдің парламенттік делегациясының оралуына жол ашты. Бірнеше сағат ішінде Ресей парламенті жаңа делегацияның өкілеттігін ұсынды, ол қарсылықтарға қарамастан, 116 дауыспен мақұлдады, 62 қарсы болды және 15 дауыс берілмеді. Нәтижесінде Пётр Олегович Толстойды басқарған ресейлік делегация бес жылдық үзілістен кейін ПАСЕ-ге толық құқықтармен оралды. Осыған жауап ретінде украиналық делегация Ассамблея алдында наразылық білдіріп, Украинаның бұл мекемеден шығатынын мәлімдеді. Украина 2020 жылдың қаңтар айында ПАСЕ-ге қайта оралды.

Сыбайлас жемқорлық туралы даулы мәселелер

Еуропалық Парламент өзінің ысырапшылдығы мен мүдделер қақтығысына тым бейімделгендігі үшін сынға ұшырады. Оның ГРЕКО-ға толыққанды мүше болудан бас тартуы да сынға ұшырайды. Есепке сәйкес, аталған мүше мемлекеттер адам құқықтары туралы сын-пікірлерді жою үшін лоббистерді де жалдаған. ПАСЕ мүшелері Катар мен Әзірбайжан үкіметтеріне қатысты сыбайлас жемқорлық жанжалдарына қатысты. Qatargate - бұл ПАСЕ қызметкерлері, лоббистер және олардың отбасылары Катар, Марокко және Мавритания үкіметтерінің ықпалына ие болды деген айыптауларды қамтитын, сыбайлас жемқорлық, ақшаны адалдандыру және ұйымдасқан қылмыспен айналысады деген айыптаулар. ПАСЕ-нің бірнеше лауазымды тұлғалары Әзірбайжан үкіметі ұйымдастырған ақшаны адалдандыру схемасына қатысы бар. Азербайжанның адам құқықтары туралы жағымсыз пікірін ақтайтын және Таулы Қарабақ қақтығысында Әзербайжанның мүддесін қорғайтын Еуропалық саясаткерлерге ақша төлеп, оларға үлкен сыйлықтар мен сапарлар жасайтын. 2018 жылы тәуелсіз тергеу "Ассамблея мүшелерінің сыбайлас жемқорлық әрекеттеріне күдікті" деп тапты және бірнеше мүшелерді Ассамблеяның мінез-құлық кодексін бұзғаны үшін атады. немесе оларды мәңгілік Ассамблея ғимаратынан шығарып тастау арқылы. 2023 жылы Таулы Қарабақ армяндарының қашуынан кейін ПАСЕ "Еуропа Парламенті мүшелерінің Әзірбайжанға саяхаттарды, Таулы Қарабақ аймағына сапарларды және Әзірбайжанның лауазымды адамдары ұйымдастырған және төлеген сәнді қонақ үйлерде тұруды қабылдамағаны және жарияламағаны өкінішті" деген ұсынысты қабылдады.

Балалардың дене бітімсіздігіне құқығы туралы қаулы

2013 жылдың қазан айында, бір жыл бұрын әлеуметтік мәселелер, денсаулық сақтау және тұрақты даму жөніндегі комитеттің ұсынысы бойынша, Ассамблея балалардың дене бітімсіздігіне құқығы туралы қаулы мен оны қоса берілетін ұсынысты қабылдады. Бұл құжаттарда ПАСЕ-нің жыныстық зорлық-зомбылық және тұрмыстық зорлық-зомбылық сияқты балаларды қорлау түрлеріне тоқталғанымен, "балалардың өмірлеріне ұзақ уақыт әсер етуі мүмкін медициналық негізделмеген балалардың физикалық тұтастығын бұзу" деп атаған мәселелерді де шешу қажет деп дәлелдеді. Олар әйелдерді жыныс мүшелерін кесу сияқты зиянды тәжірибелерге тыйым салуды, сондай-ақ нәресте еркек баланы сүндеттеу, интерсекс медициналық араласулар және денеге пирсинг жасау сияқты зиянды деп саналатын басқа да процедуралар туралы диалогты күшейтуді талап етті. Жоғарыда аталған құжаттарда еркек сүндеттеуге толықтай тыйым салу туралы айтылмаған, бірақ олар бұл рәсімді реттеу мен талқылауды талап етті, ал оны қоса берілген баяндамада бұл тәжірибе "адам құқықтарын бұзу" деп аталды. Бұл айыптауды діни топтар мен тұлғалар, мысалы, Израильдің сол кездегі президенті Шимон Перес, сондай-ақ Анти-дефамация лигасы сынға алды. Олар сүндеттеу қабылданған медициналық процедура екенін және резолюция діни еркіндікке кедергі келтіретінін және антисемиттік екенін айтты. Осы сын-пікірлерге жауап ретінде әлеуметтік мәселелер, денсаулық сақтау және тұрақты даму комитетінің мүшесі Лилиан Мори Паскье The Washington Post газетінде жазған пікірінде сүндеттеуге қарсы медициналық дәлелдер Ассамблеяның тыңдауларында ұсынылған және баланың дене тазалығына құқығы ата-ананың діни бостандығына құқығынан жоғары екенін дәлелдеді. Бұл опция "Антидиффамация" лигасының наразылығына ұшырады. 2015 жылы ПАСЕ діни еркіндік пен төзімділік туралы резолюция қабылдады, онда сүндеттеу туралы бұрынғы резолюциясына сілтеме жасалып, бұл процедураны тек тиісті медициналық жағдайларда ғана жүргізу керек деген пікірін қайталады. Кейбір ақпарат құралдары ПАСЕ сүндеттеуге қарсы ұстанымын қайтарып алды деп хабарласа да, ПАСЕ бұрынғы қаулыны жойған да, орнын толтырған да жоқ және олар сәбилерді сүндеттеуге тыйым салуды ешқашан шақырмаған.

Мәдениеттік бөліну

Еуропа Кеңесі адам құқықтарын қорғаушы және кемсітушілікке қарсы қорғаушы болып саналса да, оның мүшелігіне негізінен мұсылман елдері (Түркия мен Әзірбайжан) және Шығыс Еуропа елдері, соның ішінде әлеуметтік консервативтілік күшті болып табылатын Ресей кіретіндіктен, ол моральдық мәселелер бойынша барған сайын бөлініп келеді деп кеңінен қарастырылады. 2007 жылы Парламент Ассамблеясы Шығыс Еуропадағы оңшыл және популистік партиялардың қолдауымен христиандық креационизмнің өсуі туралы Еуропалық партия үшін либералды және демократиялық альянс мүшесі Анн Брассердің баяндамасын дауыс бергенде, бұл айқын болды. Архивке 70 жыл ішінде 45 елден келген 216 президент, премьер-министр, монархтар мен діни көшбасшылардың 263 баяндамасы енгізілген. Еуропалық институттардың "құрылтайшы тұлғалары" деп саналатын адамдардың кейбір ерте сөйлеген сөздері, тіпті олар сол кезде мемлекет немесе үкімет басшылары болмаса да, (мысалы, Уинстон Черчилль мен Роберт Шуманның) кіреді. Тізімде сегіз монархтың (Испания королі Хуан Карлос I, Бельгия королі Альберт II және Люксембургтің ұлы герцогы Анри) сөйлеген сөздері, сондай-ақ діни қайраткерлердің (Папа Иоанн Павел II сияқты) және Таяу Шығыс пен Солтүстік Африка елдерінің бірнеше көшбасшыларының (Шимон Перес, Ясер Арафат, Хосни Мубарак, Леопольд Седар Сенгор немесе Иордания королі Хусейн сияқты) сөйлеген сөздері кездеседі. Баяндамалардың толық мәтіні ағылшын және француз тілдерінде беріледі. Архивті ел бойынша, аты-жөні бойынша және хронологиялық тәртіппен іздеуге болады.

Тілдер

Еуропа Кеңесінің ресми тілдері - ағылшын және француз тілдері, бірақ Ассамблея жұмыс тілдері ретінде неміс және итальян тілдерін де қолданады. Әр парламентарийдің құлаққаптары және үстелі бар, онда олар тыңдағысы келетін тілді таңдай алады. Шетелдік қонақтар Ассамблеяға жұмыс тілдерінен басқа тілдерде сөйлеуді қаласа, өз аудармашыларын алып келулері керек.

Бас хатшы

2021 жылдың қаңтар айында Ассамблея Деспейна Чацивассилиу Цовилисті Ассамблеяның Бас хатшысы етіп сайлады, ол 2021 жылдың наурызынан бастап бес жылдық мерзімге қызмет етеді. Ол Страсбургте орналасқан 80 адамнан тұратын көпұлттық хатшылықты басқарады және 1949 жылы Ассамблея құрылғаннан бері бұл лауазымға бірінші әйел, сондай-ақ грек ұлтының бірінші адамы.