Кіріспе
Шағын шаруашылық, көбінесе бір отбасы үшін Шағын шаруашылық - шағын ауыл шаруашылығы үлгісі бойынша жұмыс істейтін шағын шаруашылық. Шағын фермерлік немесе шағын шаруашылықты құрайтын анықтамалар кеңінен өзгереді, оның ішінде өлшем, азық-түлік өндірісі техникасы немесе технологиясы, отбасының еңбекке қатысуы және экономикалық әсері сияқты факторлар бар. Шағын шаруашылықтар - бұл, әдетте, бір отбасын асыраушы шаруашылықтар, олар сауда өсірумен және өзін-өзі қамтамасыз етумен айналысады. Бір ел байлықпен өскен сайын, шағын шаруашылықтар өз-өзіне жеткіліксіз болуы мүмкін, бірақ олар ауылдық өмір салты үшін бағалануы мүмкін. Бай елдерде тұрақты азық-түлік пен жергілікті азық-түлік қозғалысы өскен сайын, кейбір шағын шаруашылықтар экономикалық тұрғыдан тиімді бола бастады. Әлемнің дамушы елдерінде ғана 500 миллион шағын фермерлік шаруашылық бар, олар екі миллиардқа жуық адамды асырайды. Шағын ауқымды ауыл шаруашылығы көбінесе өндірістік ауыл шаруашылығымен кернеулі жағдайда болады, ол өнімділікті арттыру, монокультура, жерді ірі ауыл шаруашылығы операцияларымен біріктіру және ауқымды экономика арқылы тиімділікті табады. Кейбір еңбекті қажет ететін ақшалай дақылдар, мысалы Гана немесе Кот-д'Ивуардағы какао өндірісі, шағын шаруашылықтарға қатты тәуелді; 2008 жылы какаоның 90% -ын шағын шаруашылықтар өсіреді. Бұл фермерлер өздерінің табысының 60-90 пайызын какаодан алады. Жеткізу тізбегінде осыған ұқсас үрдістер кофе, пальма майы және банан сияқты басқа да дақылдарда бар. Басқа нарықтарда шағын ауқымды ауыл шаруашылығы азық-түлік жүйесіне инвестицияларды арттыра алады, бұл азық-түлік қауіпсіздігін жақсартады. Бүгінде кейбір компаниялар шағын шаруашылықтарды өздерінің құндылық тізбегіне қосуға тырысады, олар өнім сапасын арттыру үшін тұқым, жем немесе тыңайтқышпен қамтамасыз етеді. Шағын шаруашылықтар көбінесе өнеркәсіптік инпуттарды аз қажет ететіндіктен және азық-түлік қауіпсіздігін және азық-түлік жүйелерін дамытудың маңызды жолы бола алатындығынан, шағын шаруашылықтардың өнімділігі мен қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету халықаралық дамудың басымды бағыты болып табылады және оны 2-ші тұрақты даму мақсатының 2.3-көрсеткішімен өлшейді.
A smallholding or smallholder is a small farm operating under a small scale agriculture model. Definitions vary widely for what constitutes a smallholder or small scale farm, including factors such as size, food production technique or technology, involvement of family in labor and economic impact. Smallholdings are usually farms supporting a single family with a mixture of cash crops and subsistence farming. As a country becomes more affluent, smallholdings may not be self sufficient, but may be valued for the rural lifestyle. As the sustainable food and local food movements grow in affluent countries, some of these smallholdings are gaining increased economic viability. There are an estimated 500 million smallholder farms in developing countries of the world alone, supporting almost two billion people. Small scale agriculture is often in tension with industrial agriculture, which finds efficiencies by increasing outputs, monoculture, consolidating land under big agricultural operations, and economies of scale. Certain labor intensive cash crops, such as cocoa production in Ghana or Côte d'Ivoire, rely heavily on small holders; globally, as of 2008 90% of cocoa is grown by smallholders. These farmers rely on cocoa for up to 60 to 90 per cent of their income. Similar trends in supply chains exist in other crops like coffee, palm oil, and bananas. In other markets, small scale agriculture can increase food system investment in small holders improving food security. Today some companies try to include smallholdings into their value chain, providing seed, feed or fertilizer to improve production. Because smallholding farms frequently require less industrial inputs and can be an important way to improve food security and sustainable food systems in less developed contexts, addressing the productivity and financial sustainability of small holders is an international development priority and measured by indicator 2.3 of Sustainable Development Goal 2.
Өнімділік
Дәстүрлі теорияға сәйкес, ауқымды экономика ауыл шаруашылығының өнімділігін, өнімге қарағанда, шаруашылықтың көлемі өскен сайын арттыруға мүмкіндік береді. Мамандандыру ауыл шаруашылығының өнімділігін арттырудың негізгі факторы болды, мысалы, тауар өңдеу 19-ғасырда фермадан кетуге бастағандықтан, фермерлер негізгі азық-түлік өндірісіне көбірек күш жұмсай алды. Көптеген зерттеулер үлкен шаруашылықтардың кішігірім шаруашылықтарға қарағанда өнімділігін жоғарылатуын көрсеткенмен, кейбір жазушылар дәстүрлі шаруашылық бір жұмысшыға шаққанда жоғары өнімділік әкелетін болса, кейбір шағын, тұрақты, поликультуралы фермерлер бір акр жерге көбірек азық-түлік өндіре алады. Шағын шаруашылықтардың экономикалық артықшылықтары бар. Шаруалар өздерінің жергілікті экономикасын қолдап отыр. Америкада жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, 100 000 АҚШ доллары немесе одан аз табысы бар шағын шаруашылықтар шаруашылыққа байланысты шығындардың 95 пайызын жергілікті қоғамда жұмсайды. Бұл зерттеуде 900 000 доллардан астам табысы бар шаруа қожалықтары жергіліктi экономикаға жұмсаған шығынының 20 пайызынан кем емес екенiн де қарастырған. Шағын ауыл шаруашылығы өнімдерін тұтынушыларға тікелей сатады. Аралассыз сату фермерге, жалпы саудагерге, дистрибьюторға және супермаркетке кететін пайданы береді. Ал, өнімнің үштен екісі маркетингке жұмсалады. Егер фермерлер өз өнімдерін тікелей тұтынушыларға сатса, онда олар бөлшек сауда бағасының жоғары пайызын алады, бірақ олар бірдей өнімдерді сату үшін көп уақыт жұмсайды, бұл мүмкіндік шығыны.
Азық-түлік қауіпсіздігі
Шағын шаруашылықтар көбінесе өнеркәсіптік инпуттарды аз қажет ететіндіктен және азық-түлік қауіпсіздігін жақсартудың маңызды жолы бола алатындығынан, шағын шаруашылықтардың өнімділігі мен қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету халықаралық дамудың басымдылығы болып табылады және тұрақты дамудың 2-мақсатының 2.3-көрсеткішімен өлшенеді. COVID-19 пандемиясы кезінде олардың рөлі маңызды болды.
Қоршаған орта және климатқа бейімделу
Шағын фермерлерге тарихи түрде көңіл бөлінсе, климаттың өзгеруі кезінде әлемдік азық-түлікпен қамтамасыз етуді арттыру және шағын фермерлер қауымдастықтарының рөлі, климатқа бейімделу бойынша күш-жігер әлі де шағын фермерлердің климаттың өзгеруіне қалай әсер етіп, оған қалай жауап беруі туралы ақпараттың жоқтығы кедергі келтіреді. Климаттың өзгеруі әр түрлі және әртүрлі агроэкологиялық орталар мен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы шағын фермерлерге қандай әсер ететіндігі және олардың осы әсерлерге қарсы қандай басқару стратегиясын қолданатыны туралы егжей-тегжейлі, нақты ақпарат жоқ. Әсіресе тауарлы дақылдар өсірумен айналысатын шағын фермерлер үшін климаттың өзгеруі фермерлердің экономикалық өмір сүруіне айтарлықтай өзгерістер әкеледі; мысалы, кофе өндірісі бүкіл әлемде күшейген қауіпке ұшырады, ал Шығыс Африкадағы шағын фермерлер, мысалы Уганда, Танзания немесе Кенияның өнеркәсіптері, кофе өсіретін пайдалы жерлерді де, өсімдіктердің өнімділігін де тез жоғалтады. Кейбір жағдайларда шағын шаруалар орманды жоюдың маңызды көзі болып табылады. Мысалы, шағын фермерлер Оңтүстік-Шығыс Азиядағы пальма майы өндірісінің маңызды бөлігі болып табылады, олар өнімнің 40% -ын құрайды. Мұндай фермерлер ірі бизнеспен салыстырғанда қаржыландырылуға аз мүмкіндіктері болғандықтан, олар өнімнің төмендеуі кезінде өз шаруашылықтарының өнімділігін арттыру әдістерін қаржыландыра алмайды, бұл олардың көбірек жерді тазарту қажеттілігін арттырады. Өнімділікті арттыру, әсіресе шағын шаруашылықтардың, ауыл шаруашылығы үшін қажетті жер көлемін азайтудың және орманды жою сияқты процестер арқылы қоршаған ортаның құлдырауын бәсеңдетудің маңызды жолы болып табылады. Дәстүрлі ауыл шаруашылығының экономикалық теориясы шағын шаруашылықтарды тиімсіз деп санайды, бұл ұстаным 1950-ші жылдары сынға ұшырай бастады. Дүниежүзілік банк 1998 жылы жариялаған зерттеулер жинағында шағын шаруашылықтардың өнімділігі көбінесе үлкен шаруашылықтардан жоғары екені айтылған.
Шағын фермерлік шаруашылықтар
Шағын фермерлік шаруашылықтар, сондай-ақ шағын шаруашылықтар деп аталады, олар жерді иемденгендерден бастап, иемденбегендерге дейін әртүрлі ауыл шаруашылығы операцияларының алуан түрін қамтиды. Бұл фермерлер, көбінесе отбасылық бағыт алған, өндіріс қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін отбасылық еңбекке айтарлықтай арқа сүйеді, ал әйелдер шаруашылық жұмысының едәуір бөлігін қосады. Шағын шаруа қожалықтарында ауыл шаруашылығы жұмысына негізінен отбасы мүшелері қатысады, кейде жалдамалы жұмысшылар, әсіресе ең көп жұмыс істейтін маусымдарда. Кейбір бағалаулар бойынша, әлемде 525 миллион шағын фермерлер бар. Бұл шаруашылықтар жер көлемі, өндіріс көлемі және еңбекті қажет ететін жұмыс күші жағынан әр түрлі. Шаруашылықтардың көлемін бөлу агроэкологиялық және демографиялық жағдайларға, сондай-ақ экономикалық және технологиялық факторларға байланысты. Шағын фермерлер жергілікті және өңірлік азық-түлік жүйелері мен тіршілік ету үшін өте маңызды, әсіресе азық-түлікпен қамтамасыз ету тізбегі бұзылған кезде. Шағын фермерлер кофе мен какао сияқты кейбір негізгі салаларда өндіріске басымдық береді. Агробизнес кәсіпорындарының әртүрлі түрлері шағын шаруа қожалықтарымен бірге түрлі рөлдерде жұмыс істейді, соның ішінде егін сатып алу, тұқым жеткізу және қаржы институттары ретінде әрекет ету. Кішігірім шаруашылықта әйелдер ауыл шаруашылығындағы жұмысшылардың 43 пайызын құрайды, бірақ азық-түлік өнімдерінің 60-80 пайызын өндіреді.
Қырғызстан
Кенияның шағын фермері дегеніміз - ауыл шаруашылығы өнімдерін шағын көлемде иеленетін немесе өндіретін адам. Шағын фермерлердің өндірісі жалпы ауыл шаруашылығы өнімінің 78 пайызын және коммерциялық өндірістің 70 пайызын құрайды. Шағын шаруа қожалықтарының басым бөлігі орташа көлемі 0,47 гектар (11/4 акр) шаруа қожалықтарында жұмыс істейді. Бұл Кенияның ауыл тұрғындарының басым көпшілігін құрайды, олар ауыл шаруашылығына тәуелді. 1980-2012 жылдар аралығында болған қолайсыз оқиғалар шағын шаруашылықтардың өндірісін құлдыратып, ауыл шаруашылығының жалпы ішкі өнімін (ЖІӨ) 2 немесе одан да көп пайызға төмендетті. Бұл - ауыл шаруашылығының коммерциялық түріне көшу кезеңі. Шағын шаруашылықтардың әртараптануына әсер ететін факторлардың бірі - жас, үй шаруашылығының басшысы білім алған, егіннің түрі, егін өсіру жүйесі, несие мөлшері және суару құралдары.
Танзания
Танзаниядағы Пангани өзенінің бассейніне қарай Ндурума өзенінің жоғарғы және орта ағысында барлық жердегі су жеткіліксіз. Шағын фермерлер жер мен суды бөлудегі теңсіздіктерді жергілікті дәстүрлі ережелерді қолдану арқылы жояды. Үлкен шаруашылықтардың суға құқықты қамтамасыз ететін мемлекеттік лицензиясы болса да, зерттеулер бойынша, суға құқықты қамтамасыз ететін дәстүрлі құрылымды ұстанып отырған ірі шаруашылықтар әлеуметтік беделге ие болып, суға қолжетімділіктерін қамтамасыз етеді. Су туралы заңға сәйкес, рұқсат беруді жүзеге асыру тиімділігі төмен, өйткені Танзанияның жергілікті биліктері тұрғындармен қақтығыстан аулақ болуға тырысады. Алайда, кең ауқымда, қазіргі дәстүрлі ережелер Ндурума өзенінің бойындағы пайдаланушылар арасындағы ынтымақтастықты ұстап тұруда тиімді емес.
Тайланд
1975 жылы Таиландта 4,2 миллион шағын фермерлік шаруашылықтар болды. 2013 жылы Таиландта 5,9 миллион шағын фермерлік шаруашылықтар болды. Бұл шағын шаруашылықтардың орташа ауданы сол кезеңнен бастап қысқарды. Солтүстік Америкада болғандай, фермалар саны азайып, ұлғая берген жоқ, керісінше, олардың саны азайып, көбейе түсті.
Америка Құрама Штаттары
Заңнамада шағын шаруашылықтың бірнеше анықтамасы берілген. 1977 жылы АҚШ Конгресі 1977 жылғы Азық-түлік және ауыл шаруашылығы туралы заң арқылы шағын ферманы сату көлемі 20 000 доллардан төмен ферма деп анықтады. Ол кезде АҚШ-тағы шаруа қожалықтарының 70%-ы осы салаға жататын. Бұл негізінен фермерлердің жабдықтарын жөндеуге заңды құқықты (немесе оларды жөндеуге мүмкіндік беретін ақпаратқа қол жеткізуді) болдырмау үшін зияткерлік меншік құқығын пайдаланатын компанияларға байланысты. Бұл Open Source Ecology және Farm Hack сияқты топтарды ашық бастапқы кодты ауыл шаруашылығы техникасын жасауға талпындырды.
Еуропалық Одақ
Еуропалық Одақта шағын шаруашылықтардың рөлі туралы пікірталас жалғасуда. Еуропалық Комиссияның мәліметінше, Еуропалық Одақтағы шаруашылықтардың төрттен үш бөлігі 10 гектардан аз, ал көп бөлігі 5 гектардан аз, алайда 2009 жылы ол осы терминді өзінің ортақ ауыл шаруашылығы саясатында қолдануға болатын ресми анықтамасын ұсынбаған. Шағын көлемдегі шаруашылықтың мүмкін пайдасы туралы қоғамдық түсінік Еуропалық Комиссиядан қосымша зерттеулер жүргізуді талап етті.