Кіріспе
Аграрлық меншіктер ақшалай дақылдар өндіреді
Плантациялар – ақшалай дақылдарға маманданған шаруашылықтар, әдетте, бір ғана дақылды негізгі түрде өсіреді, сондай-ақ жеуге арналған көкөністер және т.б. үшін қосымша аумақтар болуы мүмкін. Плантациялар, плантациялық үйдің орталығында орналасқан, мақта, қанап, кофе, шай, какао, қант құмысы, опиум, сизаль, майлы тұқымдар, майлы пальма, жемістер, резеңке ағаштары және орман ағаштары сияқты дақылдарды өсіреді. Протекционистік саясат және табиғи салыстырмалы артықшылықтар кейде плантациялардың орналасқан жерін анықтауға әсер еткен. Қазіргі қолданыста бұл термин көбінесе ірі масштабты меншіктерді білдіреді. Дегенмен, 1800 жылға дейін бұл Британдық Солтүстік Американың оңтүстік бөлігіндегі кез келген мөлшердегі ферма үшін қолданылатын стандартты термин болды, өйткені Ноа Вебстер атап өткендей, "ферма" термині Мэрилендтен солтүстікке қарай шамамен қолданыла бастады. Ол көптеген британдық колонияларда қолданылған, бірақ Ұлыбританияда бұл мағынада сирек қолданылған. Онда, Америкадағыдай, ол негізінен ағаштарды жасанды түрде отырғызған аумақтар үшін, яғни таза коммерциялық орман шаруашылығы үшін немесе бақтар мен саябақтардағы әшекейлік мақсаттар үшін, сондай-ақ бақша бұталарын отырғызу үшін қолданылған. Плантациялардың ең ерте мысалдарының бірі – Рим империясының латифундиялары, олар экспортқа арналған астық, шарап және зәйтүн майын көп мөлшерде өндірген. Плантациялық шаруашылық халықаралық сауданың өсуімен және еуропалық отаршылдықтың кеңеюінен кейін пайда болған жаһандық экономиканың дамуымен бірге кеңінен тарады.
Ағаш отырғызу
Ағаш плантациялары, АҚШ-та көбінесе ағаш шаруашылықтары деп аталады, ағаш немесе пальма майы, кофе немесе резеңке сияқты ағаш өнімдерін коммерциялық түрде өндіру үшін құрылады. Үндістандағы терек және бамбук егістіктері жақсы нәтижелер көрсетті және дәстүрлі егіншілік кең таралған Орталық Үндістанның фермерлеріне баламалы егіншілік шешім ұсынды. Бірақ ауыл шаруашылығына жұмсалатын шығындардың артуына байланысты көптеген фермерлер, алғашқы екі жылда ғана суға аз мөлшерде қажеттілік тудыратын терек және бамбук егістіктерін құрды. Терек пен бамбук заңмен қорғалады, ұрлық жасауға тыйым салынған. Бамбук бір рет отырғызылғаннан кейін гүлденгенше 50 жыл өнім береді. Тектiң толық пісіп, кіріс әкелуіне 20 жыл уақыт керек. Мұндай плантациялар суайдындарды немесе топырақты қорғау мақсатында да құрылуы мүмкін. Олар топырақ эрозиясын бақылауға, жер көшкінін тоқтатуға және желден қорғауға арналған. Бұндай егістіктер жергілікті түрлерді көбейту және қоршаған ортаны жақсарту құралы ретінде тозығы жеткен жерлерде орманды қалпына келтіруге көмектесу үшін құрылады.
Қант
17-18 ғасырларда Кариб бассейнінде британдық және француз отарлаушылары қант плантацияларын өте құнды санаған, сондай-ақ осы кезеңде Еуропада қантты қолдану артқан. Қант қамышы Кубада бүгінгі күнге дейін маңызды егіс болып табылады. Барбадос және Куба сияқты елдерде де қант плантациялары пайда болды, себебі олардың табиғи мүмкіндіктері мол болды. Бұл табиғи мүмкіндіктерге қант өсіруге жарамды топырақ және құлдардың санының өсуі арқасында еңбектің жоғары өнімділігі кірді.
Қауіпсіз
Пара каучук ағашының (Hevea brasiliensis) егістіктері әдетте плантациялар деп аталады.
Майлы пальма өсімдіктері
Майлы пальма шаруашылығы ылғалды тропикалық аймақтарда жылдам түрде кеңейіп, көбінесе плантация деңгейінде дамытылады.
Жеміс баулары
Жеміс бақшалары кейде плантациялар деп есептеледі.
Егістік дақылдар
Бұларға темекі, қант қамышы, ананас, болгар бұрышы және мақта жатады, әсіресе тарихи тұрғыдан қарағанда. Американың оңтүстігінде мақта өндірісі кеңіне тарар алдында, индиго мен күріш те кейде плантациялық дақылдар деп аталған.
Экологиялық әсері
Плантацияның жергілікті ортаға ең маңызды әсер ететін факторы – плантация орналасқан жер. Бразилияда кофе плантациялары жаңбырлы ормандарды жойып, топырақтағы қоректік заттарды толыққанды жұмсайтын кофе ағаштарын отырғызу үшін жерді кесіп, өртеу әдісін қолданған. Топырақтан барлық қоректік заттар кеткен соң, фермерлер басқа жерге көшіп кеткен. Егер табиғи орман плантациялық орман үшін кесілсе, онда биологиялық әртүрлілік азайып, тіршілік ортасы жойылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, олардың құрылысы бұрын аралас қатты ағаштар басым болған ылғалды жерлерді құрғатуды қамтиды, олардың орнына қарағай түрлері отырғызылады. Егер плантация тасталған егістік жерлерде немесе өте қираған жерлерде құрылса, ол тіршілік ортасын да, биологиялық әртүрлілікті де арттыра алады. Орман егісі ауыл шаруашылығына жарамсыз немесе табиғи жаңарудан кемшілік көретін жерлерде тиімді болуы мүмкін. Плантацияда қолданылатын ағаш түрлері де маңызды фактор болып табылады. Жергілікті емес сорттар немесе түрлер өсірілетін жерлерде, жергілікті жануарлар дүниесі оларды пайдалануға бейімделмейді, соның салдарынан биологиялық әртүрлілік одан әрі төмендейді. Дегенмен, тіпті жергілікті емес ағаш түрлері де жануарлар үшін дәліздер ретінде қызмет ете алады және жергілікті ормандар үшін буферлік аймақ болып, шеттік әсерді азайтады. Плантация құрылғаннан кейін, оны басқару маңызды экологиялық факторға айналады. Басқарудың ең маңызды аспектісі – айналым кезеңі. 30 жыл немесе одан да ұзақ айналым кезеңінде жиналатын плантациялар, ағаш өндіру үшін табиғи жолмен жаңартылған орманға ұқсас пайда әкеле алады. Бұл, әсіресе, жергілікті түрлер қолданылғанда дұрыс. Экзотикалық түрлердің жағдайында, егер плантацияда жергілікті түрлердің бөліктері сақталса немесе табиғи орманның дәліздері қалдырылса, тіршілік ортасын едәуір жақсартуға болады. Бразилияда да мұндай шаралар мемлекеттік реттеумен міндетті болып табылады.
Плантациялық құл шаруашылығы
Плантация иелері Америка колонияларында және Америка Құрама Штаттарында, Кариб бассейнінде, Америкада және Африканың еуропалық билік астындағы аймақтарында ерте плантацияларда (мысалы, темекі, күріш, мақта, кендір және қант плантацияларында) жұмыс істеу үшін құл африкалықтарды кеңінен пайдаланды. Қазіргі уақытта плантация жұмыскерлеріне төленетін төмен жалақы кейбір аймақтарда плантацияның табыстылығының негізін құрайды. Жақында ғана ашық құлдық пара-құлдыққа немесе түрлі құлдыққа, оның ішінде жалға берілген жерлер жүйесіне алмастырылды, тіпті ол да айтарлықтай азайды. Ең қиын жағдайда жұмысшылар "қарыздық құлдықта" болады: олар қарызды өтеу үшін жұмыс істеуге міндетті, бірақ қарызға есептелген сыйақы мөлшерлемесі соншалық, оны өтеу мүмкін болмайды. Басқалары шамадан тыс ұзақ сағаттар бойы жұмыс істейді және күнкөріс жалақы алады, оны (іс жүзінде) тек компания дүкенінде ғана жұмсауға болады. Бразилияда қант плантациясы engenho ("қозғалтқыш") деп аталды, ал 17 ғасырдағы ағылшын тілінде ұйымдастырылған колониялық өндіріс үшін "фабрика" деген сөз қолданылды. Мұндай колониялық әлеуметтік және экономикалық құрылымдар плантациялық экономика тақырыбында талқыланады. Кубада және Кариб теңізіндегі басқа плантациялардағы қант қызылшасы өндірушілері компаниялық қалашықтарда, батейлерде тұрды.