Кіріспе
Ауыл шаруашылығына қатысты заңдар отандық ауыл шаруашылығы және шетелден импортталатын ауыл шаруашылығы өнімдерін қамтиды. Ауыл шаруашылығы саясаты – отандық ауыл шаруашылығы өнімдері нарығында белгілі бір нәтижеге қол жеткізу мақсатымен үкіметтер жүзеге асыратын заңдар жиынтығы. Ауыл шаруашылығы саясаты жеке адам немесе үкімет белгілеген, алдын ала жоспарланған мақсаттар, міндеттер мен жолдар арқылы жеке адамдардың, қоғамның және ұлттың экономикасының игілігі үшін нақты нәтижеге жетуге бағытталған. Ауыл шаруашылығы саясаты ауыл шаруашылығы өндірісінің біріншілік, екіншілік және үшіншілік процестерін ескереді. Нәтижелерге, мысалы, өнімнің кепілді көлемі, баға тұрақтылығы, өнім сапасы, өнім ассортименті, жерді пайдалану немесе жұмыспен қамту кіруі мүмкін. Ауыл шаруашылығының климат өзгеруіне әсері зор, 2010 жылғы мәліметтер бойынша, ол жаһандық жылдық шығарындылардың 20-25%-ына үлес қосады. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы климаттың өзгеруінің теріс әсерлеріне, мысалы, су көзінің азаюына, мұхит деңгейінің көтерілуіне және ауа райының өзгеруіне, сондай-ақ көптеген шаруалардың экономикалық жағдайына осал. Жаһандық климаттың өзгеруін азайту және оған бейімделу үшін ауыл шаруашылығына климаттың теріс әсерін азайту және ауыл шаруашылығы саласынан шығатын парниктік газдар шығарындыларын төмендету үшін кең ауқымды саясатты іске асыру қажет.
Agricultural policy describes a set of laws relating to domestic agriculture and imports of foreign agricultural products. Governments usually implement agricultural policies with the goal of achieving a specific outcome in the domestic agricultural product markets. Agricultural policies use predetermined goals, objectives and pathways set by an individual or government for the purpose of achieving a specified outcome, for the benefit of the individual(s), society and the nations' economy at large. Agricultural policies take into consideration the primary, secondary and tertiary processes in agricultural production. Outcomes can involve, for example, a guaranteed supply level, price stability, product quality, product selection, land use or employment. Agriculture has large impacts on climate change, estimated to be contributing 20–25% of global annual emissions as of 2010. Moreover, agriculture is highly vulnerable to the negative impacts of climate change, such as decreases in water access, geophysical processes such as ocean level rise and changing weather, and socioeconomic processes that affect farmers, many of whom are in subsistence economic conditions. In order for global climate change mitigation and adaptation to be effective a wide range of policies need to be implemented to reduce the risk of negative climate change impacts on agriculture and greenhouse gas emissions from the agriculture sector.
Кедейлікті азайту
Ауыл шаруашылығы саласында кедейлікті азайту жөнінде жұмыс істейтін саясаткерлер кедейлікте өмір сүретін адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған саясатты бағалайды, жоспарлайды немесе қабылдайды. Ауыл шаруашылығы көптеген дамушы елдерде, әсіресе ауылдық жерлерде кедейлікті азайтудың маңызды факторы болды. Әлемдегі кедей халықтың шамамен 80%-ы, негізінен ауылды жерлерде тұратын және егіншілікпен күнкөріс табатын адамдар, кедейлікті азайту, табыс табу және азық-түлік қауіпсіздігі тұрғысынан ауыл шаруашылығынан пайда көре алады. Сондықтан ауыл шаруашылығын дамыту дамушы елдердегі ауыл шаруашылығы саясатының маңызды бөлігі болып табылады. Сонымен қатар, жақында Overseas Development Institute ұйымы жариялаған Табиғи ресурстарға қатысты есепте, ауылдық жерлердегі жақсы инфрақұрылым, білім беру және тиімді ақпараттық қызметтер ауыл шаруашылығының кедейлер үшін тиімді жұмыс істеу мүмкіндігін арттыру үшін қажет екені көрсетілді. 1980-1990 жылдары саясаткерлер мен инвесторлардың арасында ауыл шаруашылығы саласына назар аударылмады, бірақ 2000 жылдардың ортасында негізгі азық-түлік дақылдарының бағасы күрт өскен кезде қызығушылық қайта оянды. Кедейлікті азайтуға бағытталған ауыл шаруашылығы саясатының мысалы – Үндістанның Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana бағдарламасы, ол фермерлерге ауа райының қолайсыздығы мен мүмкін болатын егін шығындарынан қорғау үшін егін сақтандыру ұсынады. Бұл бастама фермерлерге егін шығынына байланысты қаржылай көмек көрсетеді, кедейлікке түсіп қалу қаупін азайтады. Руанданың Егін шаруашылығын жандандыру бағдарламасы да осындай саясаттың бір мысалы болып табылады, ол фермерлерге тыңайтқыштар, жақсартылған тұқымдар және пестицидтер сияқты материалдық ресурстармен, сондай-ақ оларға тиімді шаруашылық тәжірибесін қабылдауға көмектесетін оқыту және техникалық қолдаумен қамтамасыз етеді. Алайда, ауыл шаруашылығы саясаты кедейлікті азайтуға үлес қосуы үшін туризм, тұрақты экономика және өнеркәсіп сияқты басқа салалармен тиімді және үйлесімді жұмыс істеуі маңызды. Роберт Вебстер былай түсіндірді: «Жақсы вакцина қолдансаңыз, құстар мен адамдарға жұғудың алдын алуға болады. Бірақ егер олар вакциналарды бірнеше жылдан бері қолданып келе жатса, неге құс тұмауы сонша көп? Құстың ауруын тоқтатуға қабілетті, бірақ құс вирусты бөліп шығарып, оны сақтап, өзгертетін нашар вакцина бар. Менің ойымша, Қытайда осы жағдай орын алып отыр. Олай болуы керек. Либо жеткілікті вакцина қолданылмайды, либо сапасы төмен вакцина қолданылады. Мүмкін, екеуі де. Бұл тек Қытайда ғана емес. Қытайды сапасыз вакциналар үшін кінәлауға болмайды. Менің ойымша, құс тұмауына қарсы сапасы төмен вакциналар бүкіл әлемде бар». Осыған ұқсас алаңдаушылықтарға жауап ретінде Reuters агенттігі Хонконгтағы жұқпалы аурулар жөніндегі сарапшы Ло Уинг Лок вакциналарға басымдық берілуі керектігін айтты. Дүниежүзілік денсаулық сапалы ұйымының Қытайдағы індетке жауап беру бөлімінің басшысы Джули Холл Қытайдың вакцинациясы вирусты жасырып жатқан болуы мүмкін екенін мәлімдеді. BBC хабарлағандай, Ұлыбританиядағы Рединг университетінің вирусологы Венди Барклей былай деді: «Қытайлықтар H5N1 антигендерімен жасалған кері генетикалық вакцина жасады және оны қолданып келеді. Олардың іс-әрекеттеріне көп сын айтылды, өйткені олар тауықтарды осы вирустан өлімнен қорғады, бірақ тауықтар әлі де жұқтырады, содан кейін антиденелерге жауап ретінде вирус мутациялайды және қазірде H5N1 вирусының бес немесе алты «нұсқасы» пайда болды».
Ірі қара малдың спонгиформалы энцефалопатиясы
Ірі қара малдың губка тәрізді энцефалопатиясы (БСЭ), көбінесе «қатық қызыл ауру» деп белгілі, – ірі қара малдың өлімге әкелетін, жүйке жүйесін зақымдайтын ауруы. Оның жұғу механизмі 20 ғасырдың соңында ашылғанда ғалымдарды таң қалдырды. Ең көп зардап шеккен Ұлыбританияда 179 000 бас ірі қара мал жұқтырды, ал 4,4 миллион бас сақтық шарасы ретінде өлтірілді. Ауру жұқтырған мәйіттерден алынған материалды жеу немесе одан шыққан ауаны тыныс алу арқылы адамдарға жұғуы мүмкін. Адамдарда ол Крейцфельдт-Якоб ауруының жаңа түрі (vCJD немесе nvCJD) деп аталады, және 2007 жылдың маусымына дейін Ұлыбританияда 165 адам, ал басқа елдерде алты адам осы аурудан көз жұмды. Аурудың ұзақ инкубациялық кезеңіне байланысты бұл көрсеткіштердің артуы күтілуде. 1989 жылы жоғары тәуекелді ішек-қарғыны бақылауға алу шаралары енгізілгенге дейін 460 000 мен 482 000 аралығында БСЭ жұқтырған жануарлар адамдардың тамақ тізбегіне кірген. Британдық тергеу комиссиясы эпидемияның себебін қалыпты жағдайда шөппен қоректенетін ірі қара малға басқа ірі қара малдың қалдықтарын ет-сүйек ұны (МБМ) түрінде берумен байланыстырды, бұл жұқпалы агенттің таралуына әкелді. Аурудың пайда болуының бастапқы себебі әлі белгісіз. Қазіргі ғылыми тұжырым бойынша, приондар деп аталатын жұқпалы ақуыздар 1970 жылдар шамасында спонтанды мутация нәтижесінде пайда болған, сондай-ақ органофосфорлы пестицидтерді қолдану ірі қара малдың ауруға осалдығын арттырған болуы мүмкін. Жұқпалы агенттің ерекшелігі – оның жоғары температураға төзімділігі; бұл аурудың Ұлыбританияда таралуына себеп болды, себебі олар өңдеу процесінде температураны төмендеткен.
Ауыз-ауыз ауруы
Ауыз-аяқ ауруы – ірі қара мал мен шошқаның өте жұқпалы, кейде өлімге әкелетін вирустық ауруы. Ол бұғы, ешкі, қой және басқа да екі тірнекті малдарды, сондай-ақ пілдерді, егеуқұйрықтарды және кірпілерді де жұқтыруы мүмкін. Адамдарға өте сирек әсер етеді. Ауру дүние жүзінің көп бөлігінде кездеседі, және кейбір елдерде біраз уақыттан бері аурудың таралуы тоқтатылған, бірақ оның кең таралғандығы мен жылдам таралуы халықаралық алаңдаушылық тудырады. 1996 жылы эндемиялық аймақтарға Азия, Африка және Оңтүстік Американың бір бөлігі кірді. Солтүстік Америка, Австралия, Жаңа Зеландия және Жапония көп жылдар бойы ауыз-аяқ ауруынан бос болды. Еуропаның көптеген елдері аурудан бос деп танылды, ал Еуропалық Одаққа мүше елдер ауыз-аяқ ауруына қарсы вакцинацияны тоқтатты. Ауыз-аяқ ауруына жұғу көбінесе жергілікті сипатта болады, яғни вирус жұқтырған жануарлармен тікелей байланыс арқылы немесе ластанған қоралармен немесе мал тасымалдауға қолданылатын көлік құралдары арқылы сезімтал жануарларға беріледі. Фермерлер сияқты малмен жұмыс істейтін адамдардың киімдері мен терісі, тұрып қалған су, пісірілмеген тамақ қалдықтары және жұқтырған жануарлар өнімдерін қамтитын қосымша азықтар да вирусты сақтай алады. Сиырлар жұқтырған бұқалардың спермасынан да ауруға шалдығуы мүмкін. Бақылау шараларына карантин, жұқтырған малдарды жою және ауру жұқпаған елдерге ет пен басқа да жануарлар өнімдерін экспорттауға тыйым салу кіреді. Ауыз-аяқ ауруы сирек адамдарға жұғады, бірақ жануарлар арасында жылдам таралады, сондықтан ол адам денсаулығына қарағанда ауыл шаруашылығы саласына үлкен қауіп төндіреді. Әлемдегі фермерлер ауыз-аяқ ауруы кезінде көптеген жануарлар жойылғандықтан және сүт пен ет өндірісінен түсетін табыс төмендегендіктен үлкен шығынға ұшырайды. Ауыз-аяқ ауруына қарсы вакцинация жасаудағы бір қиындық – серотиптер арасындағы және тіпті олардың ішіндегі үлкен айырмашылық. Серотиптер арасында өзара қорғаныс жоқ (яғни, бір серотипке арналған вакцина басқаларына қарсы қорғаныш бермейді), сонымен қатар, берілген серотиптегі екі штаммның нуклеотидтік тізбегі белгілі бір ген үшін 30%-ға дейін өзгеше болуы мүмкін. Бұл ауыз-аяқ ауруына қарсы вакциналар тиісті штаммға өте ерекше болуы керек дегенді білдіреді. Вакцинация тек бірнеше айдан бірнеше жылға дейін созылатын уақытша иммунитетті қамтамасыз етеді. Сондықтан бай елдер АҚШ немесе ЕО стандарттарына сәйкес ауыз-аяқ ауруынан бос екені дәлелденбеген барлық елдерден импортқа тыйым салу саясатын ұстанады. Бұл дау тудыратын мәселе. Бұл ауру адамға қауіпті емес және басқа сау жануарларға сирек өлім әкеледі, бірақ сүт пен ет өндірісін азайтады. Егер фермерлер мен тасымалдаушылар қолданыстағы ережелерді орындауға мәжбүр болса, аурудың таралуын тез тоқтатуға болады. Сондықтан (жануарларға уақытша дискомфорттан басқа), бай әлемдегі кез келген індет жергілікті, циклдік экономикалық проблема ретінде көп нәрсені білдірмейді. Табиғи жануарлар еркін жүріп-тұра алатын елдерде бұл аурудан толық арылғанын дәлелдеу мүмкін емес. Егер олар тырысса, бүкіл ел бойынша қоршаулар орнатуға мәжбүр болады, бұл жабайы жануарлардың көшіп кетуін жояды. Ауруды анықтау және оның алдын алу әлдеқайда жақсартылып, жылдамдатылғандықтан, барлық кедей елдер қазір аурудан азат экспорттық аймақтарды құруға мүмкіндік алады. Бірақ бай елдер ережелерді өзгертуге қарсы. Шын мәнінде, көптеген кедей тропикалық елдердің қолданыстағы ережелерге сай келу мүмкіндігі жоқ, сондықтан олардың көпшілігі ауыз-аяқ ауруынан бос болса да, оларға әлі күнге дейін ет экспорттауға тыйым салынған. Нәтижесінде, құрғақшылық басталғанда, кедейлер аздап малдарын сату арқылы өмір сүруге тырысады. Бұл аймақтық сұранысты тез қанағаттандырады. Экспортты тыйым салу осы жануарлардың құнын жояды, шын мәнінде, бірнеше жүз миллион өте кедей отбасылардың ең маңызды өмір сүру механизмін жояды. Ет экспортына қатысты ережелер көптеген рет өзгертілді, әрқашан бай елдердің өзгеріп жатқан жағдайларына бейімделіп, әдетте кедей елдердің ет экспортын одан әрі азайтады. Осы себепті Канья және басқа да көптеген елдер бұл ережелерді өте әділетсіз деп санайды. Алайда, бай елдердің дипломаттары оларды ДСҰ-ға ресми шағымданудан бас тартуға көндіреді.
Цитрус тұқымдас балдыр
Цитрус қатерлі ісігі – цитрус түрлеріне әсер ететін, Xanthomonas axonopodis бактериясынан туындайтын ауру. Жұққан кезде лимон, апельсин және грейпфрут сияқты цитрус ағаштарының жапырақтарында, сабақтарында және жемістерінде зақымданулар пайда болады. Адамға зиянсыз болғанымен, бұл ауру цитрус ағаштарының өмірлік күшін әлсіретеді, жапырақтар мен жемістердің ерте түсуіне себеп болады. Ауруға шалдыққан жемістің дәмдік қасиеттері сақталғанымен, сыртқы түрі нашар болғандықтан сатуға жарамсыз. Аурудың Оңтүстік-Шығыс Азияда пайда болғаны айтылады. Бір аймақта бекінгеннен кейін оны жою өте қиын, сондықтан ауруды толықтай жою үшін барлық цитрус бақтарын жою қажет. Қазіргі таңда Австралия, Бразилия және АҚШ-та цитрус қатерлі ісігінің ошақтары тіркелді. Ауруды бау-бақшаларда және жемістердегі зақымданулар арқылы анықтауға болады. Карантин шаралары кезінде ерте диагностика маңызды рөл атқарады. Бактерияның патогендік қасиеттерін анықтау үшін әртүрлі цитрус түрлерін бактериямен зарарсыздандыру тәжірибесі жүргізіледі. Сонымен қатар, антиденелерді анықтау, май қышқылдарының профилін жасау және ПТР әдісін қолдана отырып генетикалық зерттеулер жүргізіледі, бұл аурудың нақты штамын анықтауға көмектеседі. Цитрус қатерлі ісігінің алдын алу және басқару үшін бірнеше әдіс қолданылады. Аурудың таралуына жол бермеу үшін карантин шаралары қатаң сақталады. Жаңа ошақтар пайда болған елдерде ауру анықталғаннан кейін дереу жою бағдарламалары іске қосылады, олардың негізгі мақсаты – зардап шеккен бақтарды жою. Егер ауруды жою мүмкін болмаса, оны басқару үшін тұқымға бейім цитрус сорттарын ауруға төзімді сорттармен алмастыру, мыс негізді бактерицидтерді профилактикалық шашыру және зақымданған ағаштарды және олардың айналасындағы белгілі бір радиустағы ағаштарды жою сияқты шаралар қолданылады. Австралияда цитрус өнімі – ең ірі жаңа жеміс экспорттау саласы. Австралияда цитрус қатерлі ісігінің үш ошағы тіркелді, барлығы да сәтті жойылды. 1900 жылдары Солтүстік территорияда екі рет ошақтар анықталды және олардың барлығы жойылды. 1912 жылы болған алғашқы ошақта 19° оңтүстік ендігінен солтүстікке қарай орналасқан барлық цитрус ағаштары жойылды, ал ауруды толық жоюға 11 жыл уақыт кетті. 2004 жылы Квинсленд штатының Эмеральд қаласындағы бақта Азиялық цитрус қатерлі ісігі анықталды, бұл заңсыз әкелінген жұққан цитрус өсімдіктерінен туындаған деп болжанып отыр. Штат және федералды үкіметтер жұққан ағаштарды оқшаулауға тырыспай, Эмеральд маңындағы барлық коммерциялық бақтарды, коммерциялық емес цитрус ағаштарын және жергілікті лимон ағаштарын (C. glauca) жоюға бұйрық берді.
Азық-түлік қауіпсіздігі
Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) азық-түлік қауіпсіздігін "барлық адамдардың кез келген уақытта, олардың тамақтану қажеттіліктері мен белсенді және салауатты өмір сүру үшін тағам таңдауына сәйкес келетін жеткілікті, қауіпсіз және қоректі тамаққа физикалық және экономикалық қол жеткізу мүмкіндігінің болуы" деп анықтайды. Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін орындалуы тиіс төрт талап: физикалық қолжетімділік, экономикалық және физикалық қолжетімділік, тиісті пайдалану және уақыт өте келе бұл үш элементтің тұрақтылығы. 2050 жылға қарай әлем халқы 9 миллиардқа жететін болса, ал диеталар жоғары энергетикалық өнімдерге және жалпы тұтынудың өсуіне бағытталса, азық-түлік жүйелері одан да күшті қысымға ұшырайды. Климаттың өзгеруі азық-түлік қауіпсіздігіне қосымша қауіп төндіреді, ол егін өнімділігіне, зиянкестер мен аурулардың таралуына, ауа райы үлгілеріне және әлемнің әртүрлі аймақтарындағы өсу маусымдарына әсер етеді. Осылайша, азық-түлік қауіпсіздігі ауыл шаруашылығы саясатында маңызды мәселеге айналды, себебі шешім қабылдаушылар кедейлік пен нашар тамақтануды азайтуға, сонымен бірге климаттың өзгеруіне бейімделу қабілетін арттыруға тырысады. Тұрақты ауыл шаруашылығы және климаттың өзгеруі жөніндегі комиссия азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жоғары басымдыққа ие саяси шараларды атап көрсетті, оларға: азық-түлік қауіпсіздігі мен тұрақты ауыл шаруашылығын жаһандық және ұлттық саясаттарға интеграциялау, азық-түлік жүйелеріне жаһандық инвестиция деңгейін айтарлықтай арттыру және ең осал топтарды қолдауға арналған нақты бағдарламалар мен саясаттарды әзірлеу (атап айтқанда, қазірдің өзінде азық-түлік қауіпсіздігіне ұшырағандар) кіреді. Бұл халықтардың өздерінің азық-түлік жүйесін анықтау құқығы туралы мәселе. Азық-түлік тәуелсіздігін жақтаушылар азық-түлік жүйелері мен саясаты туралы шешімдерді азық-түлік өндірушілерге, таратушыларға және тұтынушыларға бағындырады, олардың пікірінше, әлемдік азық-түлік жүйесіне үстемдік ететін нарықтар мен корпорациялардың талаптары емес. Бұл қозғалысты көптеген фермерлер, шаруалар, малшылар, балықшылар, жергілікті халықтар, әйелдер, ауыл жастары және экологиялық ұйымдар қолдайды.
Саясат құралдары
Ауыл шаруашылығы субсидиясы – үкіметтің ауыл шаруашылығы саласын басқару үшін фермерлерге және агробизнеске төлейтін мемлекеттік субсидиясы, бұл аралас экономикада үкімет қолданатын әртүрлі әдістердің бірі. Төлем шарттары және жеке субсидиялардың себептері шаруашылық өнімдеріне, шаруашылықтың мөлшеріне, меншік түріне және басқа да факторларға байланысты өзгеріп отырады. Саяси мақсаттармен жер шаруашылығымен айналысатын фермерлерді байыту, халықтың төмен деңгейдегі топтарының наразылығына жол бермеу үшін негізгі өнімдердің бағасын төмен ұстау, ашаршылық жылдарын болдырмау үшін өнім өндірісін тұрақтандыру, әртараптандыруға ынталандыру және тағы да көптеген мақсаттар нақты субсидиялардың себептері ретінде қарастырылған. Бағаның ең төменгі және ең жоғарғы шектері өнімнің бағасын тиісінше белгілейді. Бағаны реттеу, бағаның ең төменгі шегі арқылы өндірісті көбейтуге немесе бағаның ең жоғарғы шегі арқылы өндірісті азайтуға мүмкіндік береді. Үкімет импортталатын тауарлардың көлемін шектеу үшін сауда кедергілерін (мысалы, квоталар) немесе импортталған өнімдердің ішкі бағасын арттыру үшін тарифтерді қолдануға болады. Бұл кедергілер отандық өндірушілерге басымдық береді.
Ұлттық қауіпсіздік
Кейбір мамандар, егер әлемдік жағдайларда тауарлардың жеткізілімі тоқтаса, елдің ішкі қажеттіліктерін өтеу үшін жеткілікті өндіріс қуаты болуын қамтамасыз ету мемлекеттердің мүддесінде екенін айтады. Шет елдік азық-түлік өндірушілерге күшті тәуелділік елді соғыс, блокада немесе эмбарго кезінде стратегиялық тұрғыдан осал етеді. Ішкі өндіріс мүмкіндіктерін сақтау, елдің азық-түлікпен өздігінен қамтамасыз етілуіне және геосаяси оқиғаларға байланысты жағдайларда жағдайдың нашарлау қаупін азайтуға мүмкіндік береді. Ауыл шаруашылығы саясаты отандық өндірушілерді қолдау үшін қолданылуы мүмкін, олардың ішкі және халықаралық нарықта үлесін арттыру үшін. Бұл өндіріс саласын дамытудың қысқа мерзімді жолы болуы мүмкін, осылайша ол көмексіз өркендей алады. Немесе бұл өнімнің шетелдік бәсекелестікпен теңесуіне немесе одан арзан болуына мүмкіндік беретін тұрақты субсидия болуы мүмкін. Мұндай шаралардың құнына қарамастан, бұл үкімет үшін пайдалы болуы мүмкін, өйткені ол елге экспорттық өнеркәсіп құруға немесе импортты азайтуға мүмкіндік береді. Бұдан бөлек, бұл елдегі сұраныс пен ұсыныс нарығының қалыптасуына да көмектеседі.
Қоршаған ортаны қорғау және жерді басқару
Көптеген елдерде жердің басым бөлігін шаруашылыққа пайдаланылатын немесе игерілмеген жерлер құрайды. Қоршаған ортаны қорғау мақсатында саясат кейбір жер пайдалану түрлерін басқаларынан артық көтеруге мүмкіндік береді. Мысалы, нақты шаруашылық тәсілдеріне, орманды көбейтуге, жерді тазалауға немесе ластануды төмендетуге субсидиялар берілуі мүмкін.
Ауылдық кедейлік пен кедейліктен құтқару
Ауыл шаруашылығын субсидиялау адамдарды жерді жалға алып, біраз табыс табуға ынталандыруы мүмкін. Бұл көптеген шаруалары бар аграрлық ел үшін маңызды болуы мүмкін, бірақ Польша сияқты дамыған елдерде де қарастырылуы мүмкін. Онда жұмыссыздық деңгейі өте жоғары, көп егістік жерлер бар және халықтың үлкен бөлігі өздеріне жеу үшін азық-түлік өндіреді. Кедей азаматтарға көмек көрсету үшін бағаны реттеу де қолданылуы мүмкін. Көптеген елдер осы әлеуметтік қолдау әдісін пайдаланды, себебі ол қалалардағы ең мұқтаж адамдарға ақшалай көмек беру қажеттілігінсіз арзан тамақ жеткізеді. Бірақ мұның салдарынан көбінесе ауылдағы кедейлердің жағдайы нашарлайды, олар көбінесе жалғыз нақты немесе мүмкін табыс көзі болып табылатын ауыл шаруашылығынан азырақ табыс табады. Өйткені, дерлік барлық елде ауылдағы кедейлер қаладағылардан кедейрек, бағаны реттеу арқылы арзан азық-түлік саясаты жалпы кедейлікті күшейтеді. Азық-түлік көмегі түріндегі кедейлікті жеңілдету де осыған ұқсас жағдайға әкеледі, себебі (аса қатал құрғақшылық болмаса) бұл кедей елдердегі шағын өндірушілерді өндірістен шығарып тастайды. Көбінесе бұл төменгі орта тапқа (қала маңындағы және қалалық кедейлерге) пайда келтіреді, ал ең кедей 20 пайызы клиенттерден айырылып, жағдайы нашарлайды.
Органикалық шаруашылыққа көмек
Игілік экономикасы теориясы кейде жеке шаралар басқаларға әлеуметтік шығындар салғанын айтады. Өнеркәсіптік ауыл шаруашылығы пестицидтер мен нитраттардың ластануы арқылы әлеуметтік шығындар тудырады деп жиі есептеледі. Бұдан әрі, ауыл шаруашылығында су көп мөлшерде қолданылады, ал су – тапшы ресурс. Кейбір экономистер ауыл шаруашылығына салық салу қажет немесе пестицидтерді аз қолданатын және нитраттың ағып кетуі аз болатын органикалық ауыл шаруашылығын субсидиялармен қолдау керек деп санайды. АҚШ-та 2002 жылы жылдық шамамен 16,5 миллиард долларлық субсидияның 65%-ы ең ірі 10% фермерлерге берілді, себебі субсидиялар нақты тауарларға байланысты. Ал органикалық шаруашылық сертификаттауға көмек үшін 5 миллион доллар және 5 жыл ішінде зерттеулерге 15 миллион доллар алды.
Әділ сауда
Кейбіреулер сауда саясаты, практикасы, тарифтері және бір бәсекелестің есебінен екіншісінің пайда көруіне әкелетін келісімдер арқылы негізінен экспортқа өнім өндіретін дамушы елдердің кедей шаруаларын қанаудан қорғау және оларға теріс әсер тигізбеу үшін әділ сауда ережелерін жақтады. Бұл жақтаушылар мұны ауыл шаруашылығы еңбегі мен қауіпсіздік стандарттарындағы қауіпті "ең төменгі деңгейге түсу жарысы" деп санайды. Қарсыластары дамыған елдердегі ауыл шаруашылығының басым бөлігін өнеркәсіптік корпорациялар (агробизнес) өндіреді, оларға көңіл жарымасқа тиіс, ал қанаудың орнына кедейлік туындайды деп көрсетеді. Әділ сауда стейкі? Дамушы елдер бай елдерге экспорттайтын өнімдердің көп бөлігі де өнеркәсіптік корпорациялардан келеді. Мұның себебі – бай елдердің денсаулыққа ешқандай пайдасы жоқ, бірақ күрделі сапа талаптарын қоюы. Шағын шаруалар көбінесе осы талаптарға сай келеді, бірақ батыс стандарттары бойынша оны дәлелдей алмайды. Сондықтан шағын шаруашылықтың өсуіне және кофе мен банандардан басқа салалардағы әділ сауданың дамуына ең үлкен кедергі – бай елдердің осы сапа талаптары.
Ауыл шаруашылығының артықшылығын демпингтеу
Халықаралық саудада А елінен шыққан компания В елге тауарды өндіріс құнынан төмен бағаға сатқанда, бұл “демпинг” деп аталады. Көпжақты сауда келісімдеріне қол қойған көптеген елдерде мұндай тәжірибеге тыйым салатын ережелер бар. Дамыған елдер ішкі өндірісті субсидиялағанда, артық өнім көбінесе дамушы елдерге сыртқы көмек ретінде беріледі. Бұл процесс дамушы елдердегі ауыл шаруашылығы өнімдерінің ішкі нарығын жояды, себебі өнімдерді батыс көмек агенттіктерінен тегін алуға болады. Бұл әсерлер дамушы елдерде ең ауыр болғандықтан, шағын фермерлер негізгі өнімдерді сатып ала алмай, жерлерін сатуға мәжбүр болды. “Ганадағы күріш өсірумен айналысатын фермерді қарастырайық. Бірнеше жыл бұрын Гана өздерінің артық өнімдерімен қамтамасыз етіп, экспорттай алатын. Қазір күріш импорттайды. Қайдан? Дамыған елдерден. Неге? Себебі ол арзан. Дамыған елдерде күріш өндірушіге күріш өндіру үшін әлдеқайда көп шығын келуі мүмкін, бірақ ол өнімнен пайда табуы міндетті емес. Үкімет оған оны өсіру үшін ақы төлейді, сондықтан ол Ганадағы фермерге қарағанда Ганаға арзанға сата алады. Ал Ганадағы фермер? Ол енді отбасын асырай алмайды.” (Лайл Ванклиф, Канаданың бұрынғы Ауыл шаруашылығы министрі [1997–2003]) Ауыл шаруашылығы және сауда саясаты институтының мәліметінше, жүгері, соя, мақта, бидай және күріш өндіріс құнынан төмен сатылады, яғни демпингке шығарылады. Демпинг ставкалары бидай үшін шамамен қырық процент, жүгері үшін жиырма бес пен отыз процент аралығында, соя үшін шамамен отыз процент, мақта үшін елу жеті процент және күріш үшін шамамен жиырма процентті құрайды. Мысалы, бидай өндіріс құнынан қырық процентке арзан сатылады. Oxfam-ның мәлімдемесіне сәйкес, “Егер дамыған елдер субсидиялық бағдарламаларды жойса, аз дамыған елдердегі ауыл шаруашылығының экспорттық құны 24 процентке, ал тарифтік тепе-теңдіктен тағы 5,5 процентке артады. Экспорттаушылар АҚШ-тың артық өнімдерін өндіріс құнының шамамен жартысына сатуға мүмкіндік алады, бұл жергілікті ауыл шаруашылығын жойып, тұтқын нарық құруға әкеп соқтырады.” Еркін сауданы жақтаушылар нарықты бұзатын барлық механизмдерді (субсидиялар, тарифтер, ережелер) жоюды қалайды және бұл, барлық салалардағы еркін сауда сияқты, барлығына жалпы пайда әкеледі деп санайды. Бұл ұстаным дамыған және дамушы елдердегі бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылығы экспорттаушы елдерде, олардың кейбіреулері Кэрнс тобы лоббисінде біріккен, ерекше танымал. Канаданың Ауыл шаруашылығы министрлігі дамыған елдердегі субсидиялар екі есеге қысқартылса, дамушы елдерге жылына шамамен 4 миллиард доллар пайда әкелетінін есептейді.
According to the Institute for Agriculture and Trade Policy, corn, soybeans, cotton, wheat and rice are sold below the cost of production, or dumped. Dumping rates are approximately forty percent for wheat, between twenty five and thirty percent for corn (maize), approximately thirty percent for soybeans, fifty seven percent for cotton, and approximately twenty percent for rice. For example, wheat is sold for forty percent below cost. According to Oxfam, "If developed nations eliminated subsidy programs, the export value of agriculture in lesser developed nations would increase by 24 %, plus a further 5.5 % from tariff equilibrium. exporters can offer US surpluses for sale at prices around half the cost of production; destroying local agriculture and creating a captive market in the process." Free trade advocates desire the elimination of all market distorting mechanisms (subsidies, tariffs, regulations) and argue that, as with free trade in all areas, this will result in aggregate benefit for all. This position is particularly popular in competitive agricultural exporting nations in both the developed and developing world, some of whom have banded together in the Cairns Group lobby. Canada's Department of Agriculture estimates that developing nations would benefit by about $4 billion annually if subsidies in the developed world were halved.
Ауыл шаруашылығының тәуелсіздігі
Көптеген дамушы елдер өз халқына жететіндей азық-түлік өндіре алмайды. Сондықтан, бұл елдер басқа елдерден азық-түлік сатып алуға мәжбүр. Азық-түліктің төмен бағасы мен тегін берілуі, жергілікті шаруалардың сату көлемі төмендесе де, миллиондаған аштықтан зардап шегіп жатқан адамдардың өмірін сақтап қалады. Дамушы елдер жаңа, жетілдірілген егіншілік әдістерін пайдаланып, көбірек азық-түлік өндіре алады, соның нәтижесінде өз халқын сырттан көмексіз қамтамасыз етуді мақсат етеді. Жаңа жылыжай технологиялары, гидропоника, тыңайтқыштар, кері осмос (R/O) су тазарту құрылғылары, гибридтік егістер, жылдам өсетін гибридтік ағаштар (шағын көлеңке беру үшін), ішкі температураны реттеу, жылыжайлар мен шатырларды жылу оқшаулау, автономды үй бақшалары, күн шамдары, милар, желдеткіштер және басқа да арзан технологияларды пайдалану арқылы бұрын өңделмеген, тасты, таулы, шөлді және тіпті Арктика аймақтарында да егін өсіруге болады. Бұл азық-түлік өндірімін арттырып, басқа елдерге тәуелділікті азайтады. Егістерді алмастыру арқылы елдер ауыл шаруашылығында тәуелсіздікке қол жеткізе алады. Мысалы, қантты Полинезиядан импортталатын қант қамысынан ғана емес, қант қызылшасынан, клен шырынынан немесе стевиядан алынған тәттілендіргіштерден де жасауға болады, бұл пайданы елдің экономикасында сақтайды. Қағаз бен киімді ағаш пен мақтаның орнына қымыздан жасауға болады. Тропикалық өсімдіктер Еуропаның көптеген жерлерінде өспесе де, Еуропадағы жылыжайлар мен шатырларда өсіруге болады. Сояның целлюлозасы пластикті (мұнайдан жасалған) алмастыра алады. Фермалық қалдықтардан немесе қымыз майынан алынған этанол бензиннің орнын баса алады. Жаңбырлы ормандарда өсетін дәрілік өсімдіктер көптеген импорттық дәрілерді алмастыра алады. Қант және мұнай сияқты ақшалық дақылдардың баламаларын пайдалану дамыған және дамушы елдердегі шаруалардың субсидияларға тәуелділігін азайтады. Нарыққа араласу, үкімет арқылы жасырын байлық беру немесе АҚШ-тағы қант пен жержаңғақ сияқты тұтынушылар деңгейінде бағаны көтеру арқылы ауыл шаруашылығы өнімдерінің құнын тұтынушылар үшін арттыруы мүмкін. Бұл нарықтың бұрмалануына әкелді, мысалы, азық-түлік өндірушілер қанттың орнына жоғары фруктозалы жүгері сиробын қолданады. Жоғары фруктозалы жүгері сиробы денсаулыққа зиянды қоспа болуы мүмкін, егер үкіметтік шешіммен қант бағасы көтерілмесе, нарықта қант жоғары фруктозалы жүгері сиробынан артық таңдалуы мүмкін.
Ауыл шаруашылығы саясатын құру стратегиясы және мысалдар
Ауыл шаруашылығы саясатының мәселелері кең ауқымды, оның ішінде салаттардың гигиенасын қамтамасыз ету, жаһандануды басқару және басқа да жаңадан туындап келе жатқан мәселелер бар. Бұл мәселелердің көп бөлігі үш санатқа бөлінеді: өсіп келе жатқан халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, фермерлердің күнкөрісін қамтамасыз ету және қоршаған ортаны қорғау. Осы үш түрдегі мәселелерді шешуге бағытталған барлық тәсілдердің негізгі қағидасы – олардың әсерлері мен қосымша салдарына (басқалардың келісімінсіз әсер ететін әрекеттің нәтижесі) тұтастай қарау болып табылады, себебі бір мәселені шешуге бағытталған саясаттың басқа мәселелерге кері әсері тиюі мүмкін, ал кейбіреулерінің тиімділігі жоқ немесе теріс болуы ықтимал. Мысалы, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарына субсидия беру оларға өндірісті кеңейтуге және өнімдерін тұтынушыларға арзан бағамен ұсынуға мүмкіндік береді, бірақ бұл табиғи ортаның су және жер ресурстарын пайдалануын арттырады. Керісінше, егер біз табиғи ортаны қорғап, табиғи жерлерді зауыттарға айналдырған ауыл шаруашылығы кәсіпорындарынан салық алсақ, өнімдерінің бағасы өсіп, олар кейбір тұтынушылар үшін қолжетімсіз болады. Сондықтан, ауыл шаруашылығы жүйесінің осы негізгі осалдығын шешу алдында саясаткерлер үшін барлық жақтарын мұқият бағалап, ең тиімді саясатты қабылдау өте маңызды. Жоғарыда аталған ауыл шаруашылығы саясатының мысалдары әлемдік ұйымдар, елдер және штаттар тарапынан жасалған. Кез келген нақты жағдайға қатысты ерекше саясат қажет болғанымен, бұл мысалдар болашақ саясаткерлерге пайдалы үлгілер, түсініктер мен сабақтар бере алады. Еуроодақ жариялаған Ортақ ауыл шаруашылығы саясаты азық-түлік өндірісін және ауыл шаруашылығын индустрияландыруды ынталандыру үшін мемлекеттік субсидияларды қолданды. Кейбір аймақтарда азық-түлік өндірісі соншалықты өсті, әрі азық-түлік қалдықтары жаңа проблемаға айналды. Азық-түлік қалдықтары нарықты тепе-теңдіктен шығарды, нәтижесінде бағаның төмендеуі фермерлердің табысын кемітті және Маршольд жоспары деп аталатын болашақ реформаға әкелді. Маршольд жоспары мен одан кейінгі реформалар ауыл шаруашылығы нарығын тепе-теңдікке келтіруге бағытталды. Кейінгі реформалар қаражатты фермерлерге бөліп, әр фермердің әл-ауқатын арттыруға мүмкіндік берді, тек егістік жерлерді және өнеркәсіпті кеңейтумен шектеліп қалмады. 2003 жылдан бастап Ортақ ауыл шаруашылығы саясаты қаражаты жеке тұлғаларға бөлінетін болды және қоршаған ортаны қорғау мәселесі де ескерілді.
Жалпы түсінік: Еуропа мен Америка
ЕО-да фермерлер саны жалпы халықтың шамамен бес пайызын, ал АҚШ-та 1,7 пайызын құрайды. ЕО-да ауыл шаруашылығы өнімінің жалпы құны 128 миллиард евроны құрады (1998). Осы соманың 49 пайызы саяси шараларға тиесілі: 37 миллиард евро тікелей төлемдерге, ал 43 миллиард евро тұтынушыларға жасалма түрде жоғары бағаға байланысты. Еуропалық фермерлердің 80 пайызы 5000 евро немесе одан аз тікелей төлем алады, ал 2,2 пайызы 50 000 евродан жоғары тікелей төлем алады, бұл барлық тікелей субсидиялардың 40 пайызын құрайды. АҚШ-тағы орташа фермер жылына 16 000 доллар субсидия алады. Фермерлердің үштен екі бөлігі тікелей төлемдерді алмайды. Алғандардың арасында, ең төмен жалақы алатын 80 пайызының орташа сомасы 1995 жылдан 2003 жылға дейін 7000 долларды құрады. Субсидиялар салық жеңілдіктері, тікелей ақшалай төлемдер және су сияқты өндіріс факторларының нарықтық бағасынан төмен бағасынан тұрады. Кейбірлер бұл жиынтық көрсеткіштердің шатастыратын болуы мүмкін дейді, себебі жалпы субсидиялық шығындардың маңызды бөлігін жеке фермерлер емес, ірі агробизнес компаниялары алады. 1996 жылғы «Фермаларды жақсарту және реформалау туралы» федералды заң ауыл шаруашылығы субсидияларын азайтты, белгілі бір кезеңде белгіленген төлемдерді ұсынып, бағаны қолдау және субсидияларды алмастырды. 2002 жылғы «Ферма қауіпсіздігі және ауылдық инвестициялар туралы» заң төмен бағалар мен өнімділіктің салдарына шек қоюға бағытталған тікелей және контрциклдік төлемдерді қамтиды. ЕО-да жыл сайын 54 миллиард евро субсидия төленеді. Субсидиялардың үлесі өндірістен ажыратылып, Бірыңғай ферма төлеміне біріктірілуде. Бұл Ортақ ауыл шаруашылығы саясатының тудырған бұрмалаушылықтарын азайтуда, бірақ көптеген сыншылар биологиялық әртүрлілік және таза су сияқты қоғамдық игіліктерге көбірек назар аудару қажет деп санайды. Келесі маңызды реформа 2014 жылы, жаңа ұзақ мерзімді ЕО бюджеті күшіне енген кезде күтілуде.
Қоршаған орта бағдарламалары
АҚШ-тың консервациялық қорық бағдарламасы өндірушілерден жерді жалға алады, олар маргиналды жерді өндірістен шығарып, жергілікті шөптер мен басқа да өсімдіктерді отырғызу арқылы оны жабайы табиғи жағдайға жақындатады. АҚШ-тың қоршаған ортаны сапаландыруға бағытталған ынталандыру бағдарламасы суды үнемдеу және басқа да шараларды субсидиялайды. Бұл бағдарлама бәсекелестік негізде өткізіледі, онда фермерлер жақсартуларға, мысалы, тамшылатып суаруға жұмсалатын шығындардың белгілі бір пайызын сұрайды. Ең төменгі құнмен ең көп экологиялық пайда әкелетін өндірушілерге бірінші кезекте қаржыландыру қарастырылады. Процесс сол жылға бөлінген қаражат таусылғанша жалғасады.
Дүниежүзілік сауда ұйымының іс-қимылдары
2004 жылдың сәуірінде Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) АҚШ-тың мақтаға 3 миллиард доллар көлемінде субсидия беруі сауда келісімдерін бұзады және Еуропалық Одақтың қант экспортының шамамен 50%-ы заңсыз деп шешім қабылдады. 1997–2003 жылдары АҚШ мақта экспортына орташа есеппен 48% субсидия берілді. ДСҰ Филиппин үкіметінен міндеттемелер алды, нәтижесінде ол алты жыл ішінде импорт кедергілерін қазіргі деңгейінің жартысына дейін төмендетуге және Солтүстік Америка мен Еуропаның өнеркәсіптік дамыған және үлкен субсидия алатын шаруашылық жүйелерінен күрт күшейген бәсекеге жол ашты. Oxfam ұйымының соңғы есебінде жүгері өсірушілердің орташа табысы алты жылдың ішінде 30%-ға дейін азаюы мүмкін екендігі бағаланды, себебі АҚШ-тан келген арзан импорт жергілікті нарықтағы бағаны түсіріп жіберді. Есепте сауда шектеулері болмаған жағдайда, АҚШ-тың субсидияланған жүгері Филиппиннің Минданао аралында өсірілген жүгеріден кемінде жарты бағаға сатылуы мүмкін екендігі және 1,2 миллион жүгері өсірушінің арасындағы шамамен жарты миллион филиппиндық жүгері өсірушінің күнкөрісіне дереу қауіп төніп тұрғаны айтылады.