Кіріспе
17-19 ғасырдың ортасында ауыл шаруашылығына бағытталған революция. Ұлыбританиядағы Ауыл шаруашылығы революциясы, немесе Екінші Ауыл шаруашылығы революциясы – 17 ғасырдың ортасынан 19 ғасырдың соңына дейін еңбек және жер өнімділігінің артуынан туындаған, ауыл шаруашылығы өндірісінің бұрын-соңды болмаған өсуі. Ауыл шаруашылығы өнімінің өсімі 1770 жылы аяқталған жүз жылдық кезеңде халық санынан басым болды, ал одан кейін өнімділік әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің қатарында сақталды. Азық-түлікпен қамтамасыз етудің артуы Англия мен Уэльстегі халықтың жылдам өсуіне әсер етті, 1700 жылы 5,5 миллионнан 1801 жылға қарай 9 миллионнан астамға дейін өсті, бірақ 19 ғасырда халық саны үш еседен астам – 35 миллионға жеткенде, отандық өндіріс азық-түлік импортына көшті. 1700 жылды базалық жыл (=100) ретінде алғанда, Ұлыбританиядағы бір ауыл шаруашылығы жұмысшысына шаққандағы ауыл шаруашылығы өнімінің көлемі 1500 жылы шамамен 50-ден, 1550 жылы шамамен 65-ке, 1600 жылы 90-ға, 1650 жылы 100-ден астамға, 1750 жылы 150-ден астамға дейін, ал 1850 жылы 250-ден астамға дейін тез өсті. Өнімділіктің өсуі ауыл шаруашылығындағы жұмыс күшінің азаюын үдетті, индустрияландыруға байланысты қалалық жұмыс күшін арттырды: Ауыл шаруашылығы революциясы Өнеркәсіптік революцияның себебі ретінде қарастырылады. Дегенмен, тарихшылар мұндай "революцияның" қашан және қандай факторлардың нәтижесінде болғанын әлі де талқылап жүр. Бір ғана оқиға емес, Г. Э. Мингай «1650 жылға дейінгі екі ғасырға, 1650 жылдан кейінгі ғасырға, 1750–1780 жылдар аралығына және 19 ғасырдың ортасына шағатындай бірнеше ауыл шаруашылығы революциялары болғанын» айтады. Бұл жақында тарихшыларды «Ауыл шаруашылығы революциясы» туралы кез келген жалпылама мәлімдемелерді жасау қиын деген тұжырымға келтірді. Егіншілік әдістеріндегі маңызды өзгерістердің бірі – Норфолк төрт егістік жүйесіндегі тыңайды жатқан жерлерді шөпті шатыр және кловермен алмастыру болды. Қыста өсірілетін, терең тамырланған қызылшалар, беткей тамырлы дақылдарға қол жеткізбейтін минералдарды жинауға мүмкіндік береді. Клевер атмосферадан азотты тыңайтқышқа айналдырады. Бұл жабық шаруашылықтарда жеңіл топырақты интенсивті өңдеуге және топырақтың құнарлылығын арттыратын малдың тыңайтқыштарымен қамтамасыз етілген мал басын көбейтуге мүмкіндік берді.
The British Agricultural Revolution, or Second Agricultural Revolution, was an unprecedented increase in agricultural production in Britain arising from increases in labor and land productivity between the mid 17th and late 19th centuries. Agricultural output grew faster than the population over the hundred year period ending in 1770, and thereafter productivity remained among the highest in the world. This increase in the food supply contributed to the rapid growth of population in England and Wales, from 5.5 million in 1700 to over 9 million by 1801, though domestic production gave way increasingly to food imports in the 19th century as the population more than tripled to over 35 million. Using 1700 as a base year (=100), agricultural output per agricultural worker in Britain steadily increased from about 50 in 1500, to around 65 in 1550, to 90 in 1600, to over 100 by 1650, to over 150 by 1750, rapidly increasing to over 250 by 1850. The rise in productivity accelerated the decline of the agricultural share of the labour force, adding to the urban workforce on which industrialization depended: the Agricultural Revolution has therefore been cited as a cause of the Industrial Revolution. However, historians continue to dispute when exactly such a "revolution" took place and of what it consisted. Rather than a single event, G. E. Mingay states that there were a "profusion of agricultural revolutions, one for two centuries before 1650, another emphasising the century after 1650, a third for the period 1750–1780, and a fourth for the middle decades of the nineteenth century". This has led more recent historians to argue that any general statements about "the Agricultural Revolution" are difficult to sustain. One important change in farming methods was the move in crop rotation to turnips and clover in place of fallow under the Norfolk four course system. Turnips can be grown in winter and are deep rooted, allowing them to gather minerals unavailable to shallow rooted crops. Clover fixes nitrogen from the atmosphere into a form of fertiliser. This permitted the intensive arable cultivation of light soils on enclosed farms and provided fodder to support increased livestock numbers whose manure added further to soil fertility.
Мерзім
"Британдық" термині революцияның Ұлыбританияда басталғанын, бірақ тек Ұлыбританияда ғана болмағанын көрсетеді. Келесі екі ғасырда Еуропаның басқа елдері (Франция, Пруссия (Германия) және Ресей сияқты), Шығыс Азия және Солтүстік Америка да осы үрдіске қосылды. Екінші ауыл шаруашылығы революциясы неолит революциясына ұқсас болды, өйткені ол әлемнің көптеген аймақтарында қысқа мерзім ішінде жүрді. Революцияның британдық бастауы – британдық тарихшылардың пікірі. Голланд тарихшылары оған келіспейді. Нидерландта 1500 мен 1650 жылдар аралығында бір жұмысшыға шаққандағы ауыл шаруашылығы өнімі 80%-ға өсті, нәтижесінде 1650 жылға қарай ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін адамдардың саны 60%-дан астамға азайды. 1500 жылдан 1750 жылға дейін голландтар халықтың ауыл шаруашылығымен айналысатын бөлігін қысқартуда Ұлыбританиядан озып кетті. Нидерланды "мектеп" немесе "үй" деп аталды. Қызықтысы, британдық революцияның инновацияларының бірі – "голландиялық" жеңіл тырма. 17 ғасырда Нидерландтан жер аударылып оралған ағылшын жер иелері мен олардың өкілдері голланд әдістерін және техникаларын енгізді. "Революция" термині жер мен еңбек бірлігіне шаққандағы өнімділіктің артуын білдіреді. Ауыл шаруашылығы технологиясы мен әдістеріндегі жаңалықтар күрт өзгеріске ұшырамай, бірте-бірте дамыды.
Голландиялық және Ротерхамдық шайқалатын (дөңгелексіз) ара
Голландтықтар 17-ғасырдың басында қытайлық Хан әулетінде ойлап табылған, темір ұшы бар, қисық пластиналы, тереңдігін реттеуге болатын жырғышты қытайлардан алған. Оның бір немесе екі жұмыр тұяқпен тартылуының артықшылығы болды, ал ауыр дөңгелекті Солтүстік Еуропа жырғышына алты немесе сегіз жұмыр тұяқ керек болған. Голланд жырғышын британдық мердігерлер Британияға әкелді, олар Шығыс Англияның батпақты жерлерін және Сомерсет құмдақтарын кептіру үшін жалданып алынған. Бұл жырғыш ылғалды, батпақты топырақта өте тиімді болды, бірақ көп ұзамай қарапайым жерлерде де қолданыла бастады. Британдық жақсартулардың ішінде Джозеф Фолжамбе жасаған құйма темір жырғыш (1730 жылы патенттелген) бар, ол бұрынғы голландтық үлгіні бірнеше жаңалықтармен біріктірді. Оның бөлшектері мен пышағы темірден жасалған, ал пластинасы мен тырмасы темір тақтамен жабылған, бұл оны бұрынғы жырғыштарға қарағанда тартып, басқаруды жеңілдетті. 1760 жылдары Фолжамбе Роттерхамның сыртындағы зауытта осы жырғыштардың көптеген түрлерін жасады, стандартты үлгілерді және ауыстырылатын бөлшектерді пайдаланды. Жырғыштың жасалуы ұстаға оңай болды, бірақ 18 ғасырдың соңына қарай оны ауылдық құю зауыттарында жасауға көшті. 1770 жылға қарай ол ең арзан және ең жақсы жырғыш болып саналды. Ол Шотландияға, Америкаға және Францияға тарады. 1660 жылы құрылған Лондонның Табиғатты зерттеу жөніндегі Корольдік қоғамы картоптың құндылығын жоғары бағалап, оны бидайдың орнына қолдануды ұсынды (әсіресе бидай үшін ашаршылық кезеңдері картоптың өнімді кезеңдерімен сәйкес келгендіктен). 1740 жылғы ашаршылық олардың пікірін күшейтті. 18 ғасырдың ортасы картоптың Еуропаның әртүрлі елдерінде, әсіресе Орталық Еуропада кеңінен қабылдануымен ерекшеленді, себебі түрлі бидай ашаршылықтары оның құндылығын көрсетті. Картоп 17 ғасырдың басынан бері Англия королінің меншігіндегі және азық-түлік экспортының маңызды көзі болған Ирландияда өсірілді және тез таралып, 18 ғасырға қарай негізгі азық-түлік ретінде орнықты. Ол Ирландияда тамыр жайғаннан кейін Англияға да тарады, алдымен Ланкаширде және Лондон төңірегінде кеңінен өсірілді, ал 18 ғасырдың ортасына қарай бағаланып, кеңінен қолданыла бастады. 18 ғасырдың соңында сэр Фредерик Иден картоптың "байлар мен кедейлердің әр тамағында, таңғы астан басқа, тұрақты тағамға айналғанын" жазды. Картоптан гөрі маңызды болмаса да, жүгері Батыс Еуропаның ауыл шаруашылығы өнімділігінің артуына да үлес қосты. Жүгерінің гектарына өнімділігі бидайдан әлдеқайда жоғары болды (шамамен екі жарым есе), ол әртүрлі биіктікте және түрлі топырақта өсетін (бірақ жылы климатты ұнатса да) және бидай сияқты бір жерден бірнеше жыл қатарынан жинауға болатын. Ол көбінесе картоппен бірге өсірілді, себебі жүгері өсімдіктеріне кең аралық қажет болды. Жүгері 1525 жылдан бері Испанияда, ал 1530 жылдан бері Италияда өсірілді, бұл олардың ерте заманада халықтарының өсуіне ықпал етті, өйткені ол 17 ғасырда тамақтануға айналды (Италияда ол көбінесе полентаға айналдырылды). Ол Солтүстік Италиядан Германияға және одан әрі таралып, 17 ғасырдың соңына қарай Габсбург монархиясының (әсіресе Венгрия мен Австрия) маңызды азық-түлігіне айналды. Оның таралуы 1565 жылы Оңтүстік Францияда басталды, ал 18 ғасырдың басына қарай ол орталық және оңтүстік француз шаруаларының негізгі азық-түлік көзіне айналды (солтүстікте мал азығы ретінде танымал болды).
Қоршау
Еуропада орта ғасырлардан бастап ауыл шаруашылығы феодалдық сипатта болды. Феодалдық ашық дала жүйесінде шаруаларға егін өндіруге арналған үлкен далалардағы тар жолақты жерлер берілді. Олар осы жерді өңдеу құқығы үшін жерді иеленген аристократияға немесе католик шіркеуіне өнімнің белгілі бір бөлігін төлейтін. Сол аймақтағы жердің бөлек учаскесі жайылым ретінде "ортақ пайдалануда" болды. Жердің қалпына келуі үшін жайылымдық жерлер мен егістік жерлер кезекпен алмастырылып отырылды. XII ғасырдың басында Англияда ашық дала жүйесі бойынша өңделген кейбір далалар жеке меншікке берілді. 1348 жылдан бастап болған "Қара өлім" Англиядағы феодалдық жүйенің күйреуін жылдамдатты. Көптеген шаруашылықтар иеленушілер сатып алып, жерлерін қоршап, жерді пайдалануды жақсартты. Жерге сенімді басқару иелеріне өнімділікті арттыратын жаңалықтар енгізуге мүмкіндік берді. Ал басқалары жерді жалға алып, жер иелерімен "екінші бөлісіп" өнімді бөлісті. Осы қоршаулардың көп бөлігі 16 және 17 ғасырларда Парламент актілері арқылы жүзеге асырылды. Мүлікті қоршау процесі 15 және 16 ғасырларда жеделдеді. Көбінесе өнімді қоршалған шаруашылықтардың арқасында бірдей жерді өңдеу үшін аз шаруалар қажет болды, көптеген ауыл тұрғындары жерсіз және жайылым құқықтарынсыз қалды. Олардың көпшілігі өнеркәсіптік революцияның дамып келе жатқан зауыттарында жұмыс іздеп қалаларға көшіп кетті. Ал кейбіреулері ағылшын отарларына қоныстанды. Осы жаңадан кедейленгендерге көмектесу үшін ағылшын кедейлер заңдары қабылданды. Кейбір қоршау тәсілдері шіркеу тарапынан айыпталды және оған қарсы заңдар әзірленді, бірақ 16-дан 18-ға дейінгі ғасырларда ауыл шаруашылығы өнімділігінің артуы үшін үлкен қоршалған далалар қажет болды. Бұл дау-дамай үкімет актілерінің қатарына әкелді, олардың ең маңыздысы 1801 жылғы Жалпы қоршау заңы болды, ол кең ауқымды жер реформасын бекітті. Қоршау процесі 18 ғасырдың соңына қарай толығымен аяқталды.
Ұлттық нарықты дамыту
1500 жылға қарай Британияда 800-ге жуық аймақтық базарлар кеңінен тарады. 16-шы ғасыр мен 19-шы ғасырдың ортасы аралығындағы ең маңызды өзгеріс – жеке сауда болды. 19-шы ғасырға қарай сауда бүкіл елге тарады, ал ауыл шаруашылығы өнімдерінің басым бөлігі фермер мен оның отбасының қажеттілігі үшін емес, сатуға арналды. 16-шы ғасырдағы базардың радиусы шамамен 10 мильді құрады, бұл 10 мың тұрғыны бар қаланы қамтамасыз ете алатын. Дамудың келесі кезеңі – нарықтар арасындағы сауда, ол саудагерлерді, несие беруді, алдын ала сатуды, нарықтар мен бағаларды білуді, сондай-ақ әртүрлі нарықтардағы сұраныс пен ұсынысты зерделеуді қажет етті. Соңында, нарық Лондон және басқа да өсіп келе жатқан қалалардың ықпалымен ұлттық нарыққа айналды. 1700 жылға қарай бидайға ұлттық нарық құрылды. Аралық делдалдарды реттеуге қатысты заңнамада тіркеу талап етілді, салмақтар мен өлшемдер, бағаларды бекіту және мемлекеттік баж алымдарын жинау қарастырылды. 1663 жылы нарық реттеуі жеңілдетілді, адамдарға өзін-өзі реттеуге және қор жинауға рұқсат берілді, бірақ бағаны көтеру мақсатымен тауарларды нарықтан жасыруға тыйым салынды. 18-шы ғасырдың соңында өзін-өзі реттеу идеясы қолдау тапты. Ішкі тарифтердің, кедендік кедергілердің және феодалдық алымдардың болмауы Ұлыбританияны "Еуропадағы ең ірі біртұтас нарыққа" айналдырды.
Көлік инфрақұрылымы
Көлік вагондарының жоғары тасымалдау құны тауарларды нарық шеңберінен тысқары автомобильмен тасымалдауды экономикалық тұрғыдан тиімсіз етті, көбінесе тасымалдау нарыққа немесе кеме жүзе алатын су жолына 20 немесе 30 шақырымнан аспады. Су көлігі, жер көлігіне қарағанда әлдеқайда тиімді болды және кейбір жағдайларда қазір де тиімді. 19 ғасырдың басында бір тонна жүкті жақсартылмаған жолмен арбамен 51 шақырымға тасымалдау, оны Атлант мұхиты арқылы 4800 шақырымға тасымалдаумен бірдей құнға келді. Бір жылқы макадамдық жолда, яғни көп қабатты таспен төселген және дөңгеленген, жанында су өткізгіш жүйесі бар жолда ең көп дегенде бір тонна жүк тарта алатын. Ал бір жылқы 30 тонна салмақты баржаны тарта алатын. Саудаға жолдар мен ішкі су жолдарының кеңеюі көмектесті. 1500 жылдан 1700 жылға дейін жол көлігінің сыйымдылығы үш еседен төрт есеге дейін өсті. Теміржолдар жер көлігінің құнын 95%-дан астамға төмендетті.
Жерді қайта өңдеу, су бұру және қалпына келтіру
Жерді кеңейтудің тағы бір жолы – жайылымдық жерлерді егістікке айналдыру, сондай-ақ батпақты жерлерді және жайылымдардың бір бөлігін меңгеру болды. Бұл жерлерді өңдеу арқылы Ұлыбританиядағы егістік жердің көлемі 10–30% артқан деп есептеледі. Британдық ауыл шаруашылығы революциясына Фландрия мен Нидерландыларда жерді күтіп ұстау саласындағы жетістіктер көмектесті. Фландрия мен Голландиядағы тығыз халық саны шаруаларды әрбір пайдалы жерді тиімді пайдалануға мәжбүр етті; бұл ел каналдар салу, топырақты қалпына келтіру және күтіп ұстау, топырақтан суды кетіру және жерді меңгеру технологиялары бойынша алғашқылардың біріне айналды. Голландиялық Корнелиус Вермуйден сияқты сарапшылар осы технологияның бір бөлігін Ұлыбританияға әкелді. Сулы шабындықтар 16-шы ғасырдың соңынан 20-шы ғасырға дейін қолданылды және малдарды қыстағаннан кейін ертерек жаюға мүмкіндік берді. Бұл мал өнімділігін арттырып, тері, ет, сүт және тыңайтқыш көлемін ұлғайтты, сондай-ақ шөп өнімдерінің де жақсаруына себеп болды.
Отандық фермерлердің санының өсуі
Аймақтық нарықтардың және көлік инфрақұрылымының жақсаруының нәтижесінде біртіндеп ұлттық нарық қалыптасып, фермерлер енді тек жергілікті нарыққа тәуелді болмай, артық өнімді жергілікті нарықта төмен бағаға сатуға мәжбүр болмай, тапшылық көрініс беретін алыс аймақтарға сату мүмкіндігіне ие болды. Сонымен қатар, олар баға белгілеу регламенттеріне де аз бейімделді. Егіншілік енді тек күнкөріс құралы ғана емес, кәсіпке айналды.
Малдың селекциялық өсірілуі
Англияда Роберт Бейкуэлл мен Томас Кок селекциялық шаруашылықты ғылыми тәжірибе ретінде енгізді, ерекше қасиеттері бар екі жануарды бірге жұптастырып, сондай-ақ, ата-қызы немесе аға-әпкесі сияқты жақын туыстарды шағылыстыру арқылы белгілі бір сапаларды тұрақтандырып, қажетті мал бағдарламаларында генетикалық әртүрлілікті азайтуға тырысты, бұл осы шара 18 ғасырдың ортасынан бастап қолданыла бастады. Бэйкуэллдің ең маңызды селекциялық бағдарламасы қой шаруашылығы болды. Ол жергілікті малдан ірі, бірақ жұқа сүйекті, ұзын, жылтыр жүнді қойларды тез таңдап өсірді. Бейкуэлл Линкольн лонгволын жақсартты, ал Линкольн өз кезегінде Дишли Лестер тұқымын шығару үшін пайдаланылды. Ол мүйізсіз, төртбұрышты, етті денелі және тік сызықты болды. Бейкуэлл ірі қара малды ет өндіруге бағытталған тұқымды шығаруда алғашқылардың бірі болды. Бұрын ірі қара мал негізінен ара шаруашылығында өгіз ретінде немесе сүт өндіру үшін ұсталатын, ал артық еркек малдан алынған ет қосымша пайда ретінде қарастырылатын, бірақ ол ұзын мүйізді бұқалар мен Вестморленд бұқасын будандастырып, нәтижесінде Дишли Лонгхорн тұқымын жасады. Оның үлгісін көрген шаруалардың саны артқан сайын, малдың мөлшері мен сапасы күрт өсті. Смитфилдте союға сатылған бұқаның орташа салмағы 1700 жылы шамамен , деп хабарланған, бірақ бұл төмен бағалау деп есептеледі: 1786 жылы салмағы туралы мәліметтер келді, бірақ басқа заманауи көрсеткіштер аралық ғасырда шамамен төрттен бір бөлігіне өскенін көрсетеді. 1300 жылы орташа сүт сиыры жылына 100 галлон сүт берсе, 1800 жылы бұл көрсеткіш 566 галлонға жетті.
19 ғасыр
Қоқыстағы органикалық тыңайтқыштардан басқа, жаңа тыңайтқыштар да біртіндеп ашылды. Чилидің Атакама шөлінде табылған үлкен натрий нитраты (NaNO3) кен орындары Джон Томас Норт сияқты британдық қаржыгерлерге берілді және импорт басталды. Чили осы натрий нитраттарының экспортын рұқсат етіп, британдықтарға өз капиталын кен өндіруді дамытуға және өз қазынасын байыту үшін экспортқа үлкен салық салуға мүмкіндік берді. Теңіз құстарының гуаносының үлкен қоймалары (11–16% азот, 8–12% фосфат және 2–3% калий) табылды және шамамен 1830 жылдан кейін импорттала бастады. Жаңа ауыл шаруашылығы жерлерін ашу кезінде өртелген ағаш күлінен алынған калийдің едәуір мөлшері импортталды. Британдық ет өнеркәсібінің өнімдері, мысықтардың аулаларынан алынған сүйектер сияқты, ұнтақталып немесе ұнтақталып, тыңайтқыш ретінде сатылды. 1840 жылы шамамен 30 000 тонна сүйек өңделді (шамамен 150 000 фунт стерлинг). Копролиттер – сүйектерге емес, миллиондаған тонна қазба жәндіктердің қалдықтары Солтүстүк-Шығыс Англияда табылған. Оларды күкірт қышқылында еріткен кезде, өсімдіктер оңай сіңіретін және өнімділікті арттыратын жоғары фосфат қоспасы ("суперфосфат" деп аталады) алынды. Копролиттерді өндіру және оны тыңайтқышқа өңдеу көп ұзамай ірі өнеркәсіпке айналды – алғашқы коммерциялық тыңайтқыш. Картоптың егіс алқабы 1800 жылы 300 000 акрдан 1850 жылы 400 000 акрға, 1900 жылы 500 000 акрға дейін өсті. Еңбек өнімділігі жыл сайын шамамен 0,6%-ға баяу өсті. Инвестицияланған капиталдың артуы, органикалық және минералдық тыңайтқыштардың көбеюі және жақсы өнімдер азық-түлік өндірісін жылына шамамен 0,5%-ға арттырды, бұл халық санының өсуіне жетпейді. Ұлыбританияда 1801 жылы 10,8 миллион, 1851 жылы 20,7 миллион, 1901 жылы 37,1 миллион адам тұрды. Бұл 1801–1851 жылдары халық санының жылдық өсу қарқыны 1,3%, ал 1851–1901 жылдары 1,2% болды, бұл ауыл шаруашылығы өнімінің өсу қарқынынан екі есе көп. Егін егуге арналған жерлерден басқа, мал бағу үшін жайылымдар да қажет болды. 1830 жылдардан бастап егістік алқаптарының өсуі баяулады және 1870 жылдардан бастап арзан астық импортының арқасында кері бағытқа бұрылды, бидай алқабы 1870 жылдан 1900 жылға дейін жартысына жуық қысқарды. Наполеон соғыстарынан (1803–1815) кейін азық-түлік импортының қалпына келуі және 1812 жылғы соғыстан (1812–1815) кейін американдық сауданың қайта басталуы 1815 жылы Ұлыбританиядағы дәнді дақыл өндірушілерін шетелдік бәсекеге қарсы қорғау үшін жүгері заңдарын (қорғау тарифтері) қабылдауға әкелді. Бұл заңдар 1846 жылы Ұлы Ирландия ашаршылығы басталғаннан кейін алынып тасталды, онда картоптың құрт ауруы Ирландия картоп өнімінің көп бөлігін қиратты және 1846 жылдан 1850 жылға дейін ирланд халқына ашаршылық әкелді. Бұл ауру Шотландия, Уэльс, Англия және Еуропаның көп бөлігін де зақымдағанмен, оның әсері ондағылар үшін әлдеқайда аз болды, өйткені картоп Ирландияға қарағанда тамақтанудың әлдеқайда аз пайызын құрады. Аштықтан жүздеген мың адам қаза тауып, миллиондаған адам Англияға, Уэльске, Шотландияға, Канадаға, Австралияға, Еуропаға және АҚШ-қа көшіп барды. 1873–1879 жылдар аралығында британдық ауыл шаруашылығы дәнді дақылдарға зиян келтірген жаздағы ылғалдан зардап шекті. Мал өсірушілерді – ауызша және бас ауруы, ал қой өсірушілерді бауыр шіріуі қуып кетті. Алайда, егіннің нашар жиналуы ағылшын ауыл шаруашылығына үлкен қауіп төндірді: шетелден азық-түлік импорттаудың өсуі. Бу кемелерінің пайда болуы және Ұлыбритания мен АҚШ-тағы кең темір жол желілерінің пайда болуы АҚШ-тың едәуір ірі және өнімді шаруа қожалықтары бар фермерлеріне Британияға британдық шаруа қожалықтарына бағаны төмендетеді. Сонымен қатар Аргентинадан арзан жүзім еті көп мөлшерде келе бастады, ал 1869 жылы Суэц каналының ашылуы және 1880 жылы тоңазытқыш кемелерінің (риферлердің) дамуы британдық нарықты Австралиядан, Жаңа Зеландиядан және Аргентинадан арзан ет пен жүнге ашты. Ұзақ депрессия – 1873 жылы басталып, 1896 жылы аяқталған дүниежүзілік экономикалық дағдарыс. Ол ауыл шаруашылығы саласына қатты әсер етті және Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында ең ауыр болды, олар Америка Азамат соғысынан кейінгі онжылдықта Екінші өнеркәсіптік революциядан пайда болған экономикалық өсімді бастан кешірді. 1900 жылы Британияда желетін ет өнімдерінің жартысы шетелден әкелінеді, ал банан сияқты тропиктік жемістер де тоңазытқыш кемелерімен әкелінеді.
Тұқым отырғызу
Тұқым себу машинасы енгізілгенге дейін, дайындалған топыраққа тұқымдарды қолмен шашып (тегіс лақтырып), содан кейін топырақты жеңіл шашып тұқымдарды жабу – бұл кең таралған практика еді. Жер бетінде қалған тұқымдарды құстар, жәндіктер және егеуқұйрықтар жеп қоятын. Тұқымдардың арақашықтығын бақылау мүмкін болмады, сондықтан олар тым жақын немесе тым алыс аралықта себілді. Балама ретінде, тұқымдарды бір-бірлеп, қашау және/немесе шұңқырмен егуге болатын. Тұқымдардың ысырапқа кетпеуі маңызды болды, себебі сол кезде егілген тұқымнан алынатын өнім шамамен төрт-бес есеге тең еді. Тұқым себу машинасы 16 ғасырдың ортасында Қытайдан Италияға әкелінді, онда оны Венеция Сенаты патенттеді. Джетро Тулл 1701 жылы тұқым себу машинасының жақсартылған нұсқасын ойлап тапты. Бұл – тұқымдарды тегіс түрде және дұрыс тереңдікке себуге арналған механикалық құрал. Туллдің тұқым себу машинасы қымбат және жұқа болғандықтан, көп әсер етпеді. 19 ғасырдың соңғы жартысында, ауыл шаруашылығы машиналарын қоса алғанда, қолжетімді және сенімді машиналарды жасау технологиясы күрт жақсарды.
Маңыздылығы
Аграрлық революция – ұзақ мерзімді даму процесінің бір бөлігі болды, бірақ 17 ғасырдың ортасында Англияда Самуэль Хартлиб, Уолтер Блит және тағы басқалар сияқты авторлар егіншілік туралы пайдалы кеңестер беруді бастады, ал Ұлыбританияның ауыл шаруашылығы өнімділігі 18 ғасырда ғана айтарлықтай өсуді бастады. 1700 жыл мен 1870 жыл аралығында ауыл шаруашылығының жалпы өнімі 2,7 есеге, ал бір жұмысшыға шаққандағы өнім де сол деңгейде өскені анықталды. Атына қарамастан, Ұлыбританиядағы Аграрлық революция Қытайдағыдай ауыл шаруашылығының бір гектарына шаққандағы өнімділікті арттырмады, онда ғасырлар бойы қарқынды өңдеу (көптеген аймақтарда бірнеше рет егін салуды қоса алғанда) қалыптасқан. Ұлыбританиядағы Аграрлық революция тарихта маңызды бетбұрыс болды, ол халық санының бұрынғы деңгейлерден асып түсуіне және елдің өнеркәсіптік көшбасшылыққа қол жеткізуіне жағдай жасады. 19 ғасырдың соңына қарай, британдық ауыл шаруашылығының өнімділігіндегі айтарлықтай өсім, жаңа жерлерді игеру және көлік, салқындату және басқа да технологиялардағы жетістіктердің арқасында арзан импорттан туындаған бәсекелестікке ұшырады. Басқа елдердегі Аграрлық революция да маңызды кезең болды. Аграрлық қоғамдарда төрт отбасы бес отбасының тамаққа қажеттігін қамтамасыз ететін, яғни өздері мен тағы бір отбасының күнкөрісін шешетін. Ауыл шаруашылығынан тыс салаларда жұмыс істеуге жеткілікті еңбек күші болмады. Революция барысында бір отбасы бес отбасының тамаққа қажеттігін өндіре бастады. Көптеген еңбек күші ауыл шаруашылығынан босатылып, өнеркәсіпке қол жетімді болды. Осылайша Аграрлық революция Индустриялық революцияның мүмкін болуына жағдай жасады: Индустрияландыру және қазіргі заманғы экономикалық өсім негізінен алдыңғы кезеңнен қалған ауыл шаруашылығының өнімділік деңгейімен шартталған. Аграрлық революция және ауыл шаруашылығы өнімділігінің артуы индустрияландырудың алғашқы серпілісі үшін қажетті алғышарттар саналады. Бұрын-соңды болмаған халық өсімі одан да қарқынды түрде ауыл шаруашылығынан тыс сектордың өсуіне әкелді. Баррингтон Мур жұмысшы табының қалыптасуында «аграрлық шаруашылықты маңызды әлеуметтік қызмет ретінде жоюдың маңыздылығын» атап өтті. Бірінші кезекте «ауылдық пролетариат» пайда болды, кейіннен бұл көпшілік қалаларға қоныс аударып, бұрын-соңды болмаған урбанизацияға себеп болды. Ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін еңбек күшінің үлесі 80-ден 60-қа дейін төмендеген кезде, үлкен әлеуметтік төңкерістер немесе реформалар (жоғарыдан бастау алған төңкерістер) орын алды. Нәтижесі бостандық, теңдік, бауырластық емес еді, көбінесе нәтиже керісінше, күшті автократиямен аяқталды. Бірақ барлық жағдайларда билік жер иелерінен өнеркәсіптік кәсіпкерлерге немесе орталық жоспарлау мемлекеттеріне ауысты, бұл «өткенмен революциялық үзіліс» белгісі болды. Он мың жылдық аграрлық дәуірдің орнын индустриялық дәуір басты. Бүгінде ауыл шаруашылығы әлемдік өнімнің 5% құрайды. Бірақ бұл 5% – қалған 95% -ды кері пірамида сияқты ұстап тұратын негіз. Екінші Аграрлық революция осы негізді құрып, біздің өнеркәсібімізді және қазіргі өркениеттің басқа салаларын дамытуға мүмкіндік берді. Осы негізсіз бүкіл өркениет, оның барлық технологиялық жетістіктерімен бірге құлап кетер еді. «Қазіргі заманғы дамудың ешқайсысы бізді Жер Анадан, немесе инкалар айтқандай, бізді асырап-қамтамасыз ететін Пачамамадан тәуелсіз етпеді».
Industrialization and modern economic growth are basically conditioned by the level of agricultural productivity inherited from pre modern period [A]n agricultural revolution and subsequent rise in agricultural productivity are often considered prerequisites for take off of the initial spurt of industrialization. Unprecedented population growth followed and even more explosive was the growth of the non agricultural sector. Barrington Moore stressed the "importance of getting rid of agriculture as a major social activity" in the formation of the working class. First, "rural proletariat" appeared; later, this mass moved to cities causing unprecedented urbanization. When the percentage of manpower engaged in agriculture declined from 80 to 60, occurred great social revolutions or reformations (revolution from above). The result was not liberte, egalite, fraternite; often the result was the opposite, with stronger autocracy. But in all cases, the power shifted from land owners to industrial entrepreneurs or central planning states, marking "revolutionary break with the past." The ten millennia Agrarian Age was succeeded by the Industrial Age. Today, agriculture accounts for 5% of the world product. But these 5% is the basis holding the rest 95% like a reverse pyramid. The Second Agricultural Revolution created this basis and made possible our industry and other sectors of the modern civilization. Without this basis all this civilization, with all its technological progress, would collapse. "No modern development made us independent from Earth Mother, or Pachamama that feeds, as the Inca put it."