Капитализм: Тарихы, Дамуы және Тартыстар

Кіріспе

Капитализм – өндіріс құралдарының жеке меншікке негізделген және оларды пайда табу үшін пайдалануға бағытталған экономикалық жүйе. Басқа да ерекшеліктеріне еркін сауда, капиталдың жинақталуы, ерікті айырбас және жалақылы еңбек жатады. Оның пайда болуы, дамуы және таралуы кең зерттеулер мен пікірталастардың нысаны болып табылады. Пікірталастар кейде негізгі сұрақтарға нақты тарихи деректерді қалай қолдануға қатысты болады. Пікірталастың негізгі параметрлері: капитализмнің табиғи емеуі, нақты тарихи жағдайлардың нәтижесі болуы; оның бастауы қалалар мен саудада ма, әлде ауылдық меншік қатынастарда ма; таптық күрестің рөлі; мемлекеттің рөлі; капитализмнің еуропалық инновация екендігі; оның еуропалық империализммен байланысы; технологиялық өзгерістер капитализмді дамытушы күш пе, әлде оның екінші дәрежелі салдары ма; және ол адамзат қоғамын ұйымдастырудың ең пайдалы жолы ма, жоқ па.

ХІV ғасырдағы дағдарыс

Кейбір тарихшылардың пікірінше, қазіргі капиталистік жүйе "Орта ғасырдың соңғы кезеңіндегі дағдарыстан" – жер иеленуші аристократия мен ауыл шаруашылығын жүргізушілер, яғни шаруалар арасындағы қақтығыстан туындады. Маниторлық жүйе капитализмнің дамуын бірнеше жолмен тежеді. Шаруалар жер иелері үшін өнім өндіруге міндетті болғандықтан, технологиялық жаңалықтарға қызығушылық танытпады; өз отбасын күтіну үшін өндіріс жасағандықтан, бір-бірімен ынтымақтастыққа да мүдделі болған жоқ. Жер иелері жеткілікті азық-түлік алуын қамтамасыз ету үшін күш қолданды. Жер иелері нарықта сату үшін өнім өндірмегендіктен, инновацияларға бәсекелестік қысым болған жоқ. Сонымен қатар, жер иелері билік пен байлықты әскери жолмен кеңейткендіктен, байлықтарын әскери жабдықтарға немесе басқа жер иелерімен одақ құруға көмектесетін көрнекті тұтынуға жұмсады; жаңа өндірістік технологияларды дамытуға инвестиция салуға ниеттері болмады. XIV ғасырдағы демографиялық дағдарыс бұл жағдайды өзгертті. Бұл дағдарыстың бірнеше себебі болды: ауыл шаруашылығы өнімділігі технологиялық шегіне жетіп, өсуі тоқтап қалды, нашар ауа райы 1315–1317 жылдардағы Ұлы ашаршылыққа әкелді, ал 1348–1350 жылдардағы Қара өлім халық санының күрт төмендеуіне себеп болды. Бұл факторлар ауыл шаруашылығы өндірісінің азаюына әкелді. Жауап ретінде феодалдар соғыс арқылы жерлерін кеңейту арқылы ауыл шаруашылығы өндірісін арттыруға тырысты; сондықтан олар әскери шығындарды төлеу үшін шаруалардан көбірек салық талап етті. Англияда көптеген шаруалар көтеріліс жасады. Кейбіреулері қалаларға қоныс аударды, жер сатып алды, ал кейбіреулері жерлерін қайтадан толтыруға мұқтаж болған жер иелерімен жерді жалға алуға тиімді келісімдер жасасты. Нәтижесінде, феодализм капитализмнің алғы құрылысы – меркантилизмнің дамуына қажетті негіздерді қалады. Феодализм орта ғасырлық кезеңнен бастап XVI ғасырға дейін сақталды. Феодалдық иеліктер дерлік толыққанды өздігімен қамтамасыз етілгендіктен, нарықтың рөлі шектелі болды. Бұл капитализмге қатысты кез келген ұмтылысты тежеді. Алайда, жаңа технологиялар мен жаңалықтардың, әсіресе ауыл шаруашылығы мен теңіз саяхаттарындағы жаңалықтардың кенеттен пайда болуы капитализмнің өсуіне мүмкіндік берді. Феодализмнің соңындағы ең маңызды құбылыс – Роберт Деган "жалақы алатын жұмысшылар мен капиталистік саудагерлер арасындағы қарама-қайшылық" деп атағанның пайда болуы болды. Бәсекелестік табиғаты жеңімпаздар мен жеңілгендердің болатынын білдіреді, және бұл феодализм меркантилизмге айналғанда айқын болды – бұл капиталдық тауарлардың жеке немесе корпоративтік меншігімен, жеке шешімдермен анықталатын инвестициялармен және бағалармен, өндіріспен және тауарлардың таратылуымен сипатталатын экономикалық жүйе, негізінен еркін нарықтағы бәсекелестік арқылы анықталады.

According to some historians, the modern capitalist system originated in the "crisis of the Late Middle Ages", a conflict between the land owning aristocracy and the agricultural producers, or serfs. Manorial arrangements inhibited the development of capitalism in a number of ways. Serfs had obligations to produce for lords and therefore had no interest in technological innovation; they also had no interest in cooperating with one another because they produced to sustain their own families. The lords who owned the land relied on force to guarantee that they received sufficient food. Because lords were not producing to sell on the market, there was no competitive pressure for them to innovate. Finally, because lords expanded their power and wealth through military means, they spent their wealth on military equipment or on conspicuous consumption that helped foster alliances with other lords; they had no incentive to invest in developing new productive technologies. The demographic crisis of the 14th century upset this arrangement. This crisis had several causes: agricultural productivity reached its technological limitations and stopped growing, bad weather led to the Great Famine of 1315–1317, and the Black Death of 1348–1350 led to a population crash. These factors led to a decline in agricultural production. In response, feudal lords sought to expand agricultural production by extending their domains through warfare; therefore they demanded more tribute from their serfs to pay for military expenses. In England, many serfs rebelled. Some moved to towns, some bought land, and some entered into favorable contracts to rent lands from lords who needed to repopulate their estates. In effect, feudalism began to lay some of the foundations necessary for the development of mercantilism, a precursor of capitalism. Feudalism lasted from the medieval period through the 16th century. Feudal manors were almost entirely self sufficient, and therefore limited the role of the market. This stifled any incipient tendency towards capitalism. However, the relatively sudden emergence of new technologies and discoveries, particularly in agriculture and exploration, facilitated the growth of capitalism. The most important development at the end of feudalism was the emergence of what Robert Degan calls "the dichotomy between wage earners and capitalist merchants". The competitive nature meant there are always winners and losers, and this became clear as feudalism evolved into mercantilism, an economic system characterized by the private or corporate ownership of capital goods, investments determined by private decisions, and by prices, production, and the distribution of goods determined mainly by competition in a free market.

Қоршау

XVI ғасырдағы Англия орталықтандырылған мемлекет болды, онда ортағасырлық Еуропаның феодалдық тәртібі жойылған. Бұл орталықтандыруды жақсы жол жүйесі және пропорционалды түрде үлкен астанасы Лондон нығайтты. Астана бүкіл ел үшін орталық нарық қызметін атқарып, континенттің көп бөлігінде басым болған фрагменттелген феодалдық иеліктерге қарама-қарсы тауарлар үшін ірі ішкі нарық құрды. Ауыл шаруашылығы жүйесінің экономикалық негіздері де айтарлықтай өзгешелене бастады; осы кезде иелік ету жүйесі бұзылып, жерлер азайып, иелері аз, бірақ кең аумақты шаруашылықтарға біріктіріле бастады. Бұл жүйе жер иелері мен шаруаларды ауыл шаруашылығы өнімділігін арттырып, пайда табуға жетелейтін қысымға түсірді. Аристократияның шаруалардан артық өнімді алу мүмкіндігі шектелуі, оларды жаңа әдістерді сынауға итермеледі. Шаруалар да бәсекелестік күшейген еңбек нарығында табысқа жету үшін әдістерін жақсартуға мүдделі болды. Жер жалға беру ақысы бұрынғы тоқтап қалған әдет-ғұрып пен феодалдық міндеттемелер жүйесінен алыстап, экономикалық нарық күштеріне тікелей тәуелді бола бастады. Бұл өзгерістердің маңызды бір бөлігі – бұрынғы ашық далалық жүйеде шаруалардың дәстүрлі құқықтары болған, мысалы, шабындықтарды шөпке шабу және мал жаюға пайдаланған жалпы жерлерді қоршау болды. Жер қоршалғаннан кейін, оның пайдалануы тек иесіне ғана шектелді және ол жалпыға ортақ жер болып қалудан тоқтады. 16 ғасырда қоршаулар ағылшын ауыл шаруашылығының кең таралған ерекшелігіне айналды. XIX ғасырға қарай, қоршалмаған жалпы жерлер негізінен таулы аймақтардағы жайылымдық жерлермен және жазық жерлердің салыстырмалы түрде шағын бөліктерімен шектелді. Марксистік және неомарксистік тарихшылар бай жер иелері мемлекеттік процестерді өздерінің жеке мүдделері үшін мемлекеттік жерді иеленуге пайдаланды деп санайды. Бұл Англияның солтүстігінде дамып келе жатқан жаңа өнеркәсіптерге қажетті жұмыс күшін қамтамасыз ететін жерсіз жұмысшы табын құрды. Мысалы: "1760 және 1820 жылдар аралығындағы ауыл шаруашылығы – бұл ауылдан ауылға жалпы құқықтар жоғалған, кең ауқымды қоршау жылдары". "Қоршау (барлық күрделіліктері ескерілгенде) – сыныптық тонаудың айқын мысалы". Антрополог Джейсон Хикель бұл қоршау процесінің көптеген шаруалар көтерілісіне әкелгенін, олардың ішінде Кетт көтерілісі мен Мидленд көтерілісі болды, олар зорлық-зомбылықпен басып тасталды және жазаланды. Басқа ғалымдар Еуропа шаруаларының жақсы жағдайдағы өкілдері қоршауды қолдаған және оған белсенді қатысқан, жан бағу шаруашылығының мәңгілік кедейлігін аяқтауға тырысқан деп санайды. "Біз тарихи өзгерістердің әлдеқайда кең және күрделі процесінің салдары болған дамуды [қоршауға] жатқызудан сақ болуымыз керек". "[18 және 19 ғасырлардағы] қоршаудың әсері тым жоғары бағаланды".

England in the 16th century was already a centralized state, in which much of the feudal order of Medieval Europe had been swept away. This centralization was strengthened by a good system of roads and a disproportionately large capital city, London. The capital acted as a central market for the entire country, creating a large internal market for goods, in contrast to the fragmented feudal holdings that prevailed in most parts of the Continent. The economic foundations of the agricultural system were also beginning to diverge substantially; the manorial system had broken down by this time, and land began to be concentrated in the hands of fewer landlords with increasingly large estates. The system put pressure on both the landlords and the tenants to increase agricultural productivity to create profit. The weakened coercive power of the aristocracy to extract peasant surpluses encouraged them to try out better methods. The tenants also had an incentive to improve their methods to succeed in an increasingly competitive labour market. Land rents had moved away from the previous stagnant system of custom and feudal obligation, and were becoming directly subject to economic market forces. An important aspect of this process of change was the enclosure of the common land previously held in the open field system where peasants had traditional rights, such as mowing meadows for hay and grazing livestock. Once enclosed, these uses of the land became restricted to the owner, and it ceased to be land for commons. The process of enclosure began to be a widespread feature of the English agricultural landscape during the 16th century. By the 19th century, unenclosed commons had become largely restricted to rough pasture in mountainous areas and to relatively small parts of the lowlands. Marxist and neo Marxist historians argue that rich landowners used their control of state processes to appropriate public land for their private benefit. This created a landless working class that provided the labour required in the new industries developing in the north of England. For example: "In agriculture the years between 1760 and 1820 are the years of wholesale enclosure in which, in village after village, common rights are lost". "Enclosure (when all the sophistications are allowed for) was a plain enough case of class robbery". Anthropologist Jason Hickel notes that this process of enclosure led to myriad peasant revolts, among them Kett's Rebellion and the Midland Revolt, which culminated in violent repression and executions. Other scholars argue that the better off members of the European peasantry encouraged and participated actively in enclosure, seeking to end the perpetual poverty of subsistence farming. "We should be careful not to ascribe to [enclosure] developments that were the consequence of a much broader and more complex process of historical change." "[T]he impact of eighteenth and nineteenth century enclosure has been grossly exaggerated "

Прецеденттер

Адамзат тарихының басында сауда болғанмен, ол капитализм емес еді. Ұзақ қашықтықтағы пайда табуға ұмтылған саудагерлердің ең алғашқы жазбада қалған қызметі б.з.д. 2 мыңжылдықта Месопотамияда белсенді болған Ежелгі Ассирия саудагерлерімен байланысты. Рим империясы сауданың одан да жетілген түрлерін дамытты, ал ислам елдерінде де осыған ұқсас кең желілер болды. Дегенмен, капитализм Еуропада орта ғасырдың соңы мен Ренессанс дәуірінде қалыптасты. Орта ғасырдың соңында Италия мен Франциядағы монастырь иеліктерінде, сондай-ақ Италияның тәуелсіз қала республикаларында сауданың алғашқы дамуы байқалды. Банктік қызмет, сақтандыру, есепке алу және түрлі өндіріс пен коммерциялық тәжірибелердегі жаңалықтар, үнемшілдік, қайта инвестициялау және қалалық өмірге байланысты "рух", әлеуметтанушылардың көбінесе Солтүстік Еуропа, протестантизм және одан кейінгі заманмен байланыстыратын көзқарастарды қалыптастырды. Қала республикалары империя мен шіркеуден саяси тәуелсіздіктерін сақтап, Солтүстік Африка, Таяу Шығыс және Азиямен сауда жасады, сондай-ақ шығыстың тәжірибелерін енгізді. Олар Испания мен Францияның абсолюттік монархияларынан едәуір ерекшеленді және азаматтық еркіндікке берілді.

Шығу

Қазіргі заманғы капитализм 16-18 ғасырлар аралығындағы ерте заманауи кезеңдегі меркантилизмнің кейбір элементтеріне ұқсайды. Меркантилистік тәжірибелердің алғашқы дәлелдері ерте заманауи Венеция, Генуя және Пиза қалаларында Жерорта теңізі арқылы жүзеге асырылған алтын саудасында көрінеді. Алайда, меркантилизмнің нағыз туған жері Атлант мұхиты болды. Англия Елизавета дәуірінде меркантилизмге үлкен және интеграциялық көзқараспен кірісті. Ұлттық сауда балансы туралы алғашқы мәлімдеме 1549 жылы Англияның осы мемлекетінің жалпы игілігі туралы еңбекте пайда болды: «Біз әрқашан шет елдерден сатқаннан артық сатып алмауымыз керек, әйтпесе біз өзімізді кедейлендіріп, оларды байытамыз». Осы кезеңде Елизавета патшайымының сарайы испандықтардың саудадағы басып алуына қарсы тұра алатын және ел ішінде алтынның өсуін кеңейте алатын теңіз және сауда флотын дамытуға бағытталған түрлі, бірақ көбінесе үйлесімсіз күш-жігер жұмсады. Елизавета Парламентте Сауда және Теңіз шаралары заңдарын ұсынды және ағылшын кемелерін қорғау және дамыту үшін әскери-теңіз күштеріне бұйрықтар берді. Бұл күш-жігер Англияны әлдеқайда үлкен және күшті Испания империясына қарсы қорғауда ұлттық ресурстарды жеткілікті деңгейде ұйымдастырды және 19 ғасырда әлемдік империя құруға негіз салды. Ағылшын меркантилистік жүйесін құруға ең көп үлес қосқан авторлардың қатарында Джерард де Малинс және Томас Мун болды, олар алғаш рет Елизавета заманының жүйесін түсіндірді. Соңғысының «Шет елдік сауда арқылы Англияның қазынасы немесе біздің шет елдік сауда балансы – қазынамыздың ережесі» атты еңбегі сауда балансы тұжырымын жүйелі және саралап түсіндірді. Ол 1620 жылдары жазылып, 1664 жылы жарияланды. Коммерциялық доктриналарды одан әрі дамытуға Жосия Чайлд үлес қосты. Көптеген француз авторлары 17 ғасырда француз саясатын меркантилизмге бекітуге көмектесті. Француз меркантилизмін ең жақсы Жан Батист Колбер (1665–1683 жылдары қызмет еткен) сипаттады, бірақ оның саясаты Наполеон тұсында айтарлықтай либералданды.

Modern capitalism resembles some elements of mercantilism in the early modern period between the 16th and 18th centuries. Early evidence for mercantilist practices appears in early modern Venice, Genoa, and Pisa over the Mediterranean trade in bullion. The region of mercantilism's real birth, however, was the Atlantic Ocean. England began a large scale and integrative approach to mercantilism during the Elizabethan Era. An early statement on national balance of trade appeared in Discourse of the Common Weal of this Realm of England, 1549: "We must always take heed that we buy no more from strangers than we sell them, for so should we impoverish ourselves and enrich them." The period featured various but often disjointed efforts by the court of Queen Elizabeth to develop a naval and merchant fleet capable of challenging the Spanish stranglehold on trade and of expanding the growth of bullion at home. Elizabeth promoted the Trade and Navigation Acts in Parliament and issued orders to her navy for the protection and promotion of English shipping. These efforts organized national resources sufficiently in the defense of England against the far larger and more powerful Spanish Empire, and in turn paved the foundation for establishing a global empire in the 19th century. The authors noted most for establishing the English mercantilist system include Gerard de Malynes and Thomas Mun, who first articulated the Elizabethan System. The latter's England's Treasure by Forraign Trade, or the Balance of our Forraign Trade is The Rule of Our Treasure gave a systematic and coherent explanation of the concept of balance of trade. It was written in the 1620s and published in 1664. Mercantile doctrines were further developed by Josiah Child. Numerous French authors helped to cement French policy around mercantilism in the 17th century. French mercantilism was best articulated by Jean Baptiste Colbert (in office, 1665–1683), although his policies were greatly liberalised under Napoleon.

Доктриналар

Меркантилизм кезінде мемлекеттік бақылау, субсидиялар және монополиялармен қолдау көрсетілген еуропалық саудагерлер өз пайдасының көп бөлігін тауарларды сатып алудан және сатудан тапты. Фрэнсис Бэконның сөздерімен айтқанда, меркантилизмнің мақсаты – «сауданы ашу және дұрыс тепе-теңдікке келтіру; өндірушілерді қолдау; жалқаулықты жою; ысырап пен шамадан тыс жұмсалуды салық заңдарымен шектеу; топырақты жақсарту және тиімді пайдалану; бағаларды реттеу». Осындай экономикалық реттеу әдістері орта ғасырлық қалаларда бұрыннан бастау алған. Дегенмен, меркантилизм кезінде, абсолютизмнің бірдей өркендеуіне байланысты, мемлекет жергілікті гильдияларды экономиканы реттеуші ретінде ығыстырды. Меркантилистік теорияның негізгі қағидаларының бірі – асыл металдарды жинақтаудың маңыздылығын баса көрсеткен булльонизм доктринасы болды. Меркантилистер мемлекет импорттағаннан артық тауар экспорттау керек деп, ал шетелдіктер осы айырманы асыл металдармен төлеуі тиіс екенін айтты. Меркантилистер отандық өндірісте өндірілмейтін шикізатты ғана импорттау қажет деп мәлімдеді. Олар үкіметтік субсидиялардың, мысалы, монополиялар мен қорғау тарификациясының, өндірілген тауарларды отандық өндіріске ынталандыру үшін қажет екенін жақтады. Меркантилизмнің жақтастары мемлекеттік билік пен теңіз арқылы жаулап алуды экономикалық саясаттың басты мақсаты деп есептеді. Егер мемлекет өзіне қажетті шикізатты өндіре алмаса, меркантилистердің пікірінше, оны өндіретін колонияларды иеленуі керек. Колониялар шикізаттың көзі ғана емес, сонымен қатар дайын өнімді сатуға арналған нарық болатын. Мемлекетке бәсекелестікке жол беруге мүдде болмағандықтан, меркантилистерге көмектесу үшін колониялардың шетелдік державалармен өндіріс және сауда жасауына тыйым салынуы керек еді. Меркантилизм – бұл пайда табу үшін жасалған сауда жүйесі болды, бірақ тауарлар көбінесе капиталистік емес өндіріс тәсілдерімен өндірілді. Меркантилизмнің капитализмге дейінгі әртүрлі ерекшеліктерін атап өткен Карл Поланьи «меркантилизм, коммерцияландыруға бейімділігіне қарамастан, өндірістің екі негізгі факторын – еңбек пен жерді – коммерцияның құрауына қарсы қорғайтын сақтық шараларына ешқашан шабуыл жасамады» деп дәлелдеді. Осылайша, меркантилистік реттеу капитализмге қарағанда феодализмге көбірек ұқсас болды. Поланьидің сөзіне сүйенсек, «Англияда 1834 жылға дейін бәсекелестік еңбек нарығы құрылмаған, сондықтан индустриалды капитализмді әлеуметтік жүйе ретінде осы күнге дейін құрылған деп айтуға болмайды».

Under mercantilism, European merchants, backed by state controls, subsidies, and monopolies, made most of their profits from buying and selling goods. In the words of Francis Bacon, the purpose of mercantilism was "the opening and well balancing of trade; the cherishing of manufacturers; the banishing of idleness; the repressing of waste and excess by sumptuary laws; the improvement and husbanding of the soil; the regulation of prices " Similar practices of economic regimentation had begun earlier in medieval towns. However, under mercantilism, given the contemporaneous rise of absolutism, the state superseded the local guilds as the regulator of the economy. Among the major tenets of mercantilist theory was bullionism, a doctrine stressing the importance of accumulating precious metals. Mercantilists argued that a state should export more goods than it imported so that foreigners would have to pay the difference in precious metals. Mercantilists asserted that only raw materials that could not be extracted at home should be imported. They promoted the idea that government subsidies, such as granting monopolies and protective tariffs, were necessary to encourage home production of manufactured goods. Proponents of mercantilism emphasized state power and overseas conquest as the principal aim of economic policy. If a state could not supply its own raw materials, according to the mercantilists, it should acquire colonies from which they could be extracted. Colonies constituted not only sources of raw materials but also markets for finished products. Because it was not in the interests of the state to allow competition, to help the mercantilists, colonies should be prevented from engaging in manufacturing and trading with foreign powers. Mercantilism was a system of trade for profit, although commodities were still largely produced by non capitalist production methods. Noting the various pre capitalist features of mercantilism, Karl Polanyi argued that "mercantilism, with all its tendency toward commercialization, never attacked the safeguards which protected [the] two basic elements of production – labor and land – from becoming the elements of commerce." Thus mercantilist regulation was more akin to feudalism than capitalism. According to Polanyi, "not until 1834 was a competitive labor market established in England, hence industrial capitalism as a social system cannot be said to have existed before that date."

Шарттелген сауда компаниялары

"Москови компаниясы" алғашқы ірі жарғылық акционерлік ағылшын сауда компаниясы болды. Ол 1555 жылы Англия мен Московия арасындағы саудаға монополиямен құрылған. Бұл 1551 жылы Ричард Канцлер, Себастьян Кэбот және сэр Хью Вилоуби Қытайға сауда жасауға мүмкіндік беру үшін Солтүстік-Шығыс жолын табу мақсатымен құрылған «Жаңа жерлерге саяхатшылар компаниясының» бұтағы болды. Бұл Англияда, Голландия республикасында және басқа жерлерде одан әрі дамитын бизнес түрінің алғашқы қадамы болды. Британдық Шығыс Үндістан компаниясы (1600 ж.) және Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы (1602 ж.) ірі мемлекеттік жарғылық сауда компанияларының дәуірін ашты. Бұл компаниялар мемлекеттік патенттер арқылы саудаға монополия құқығын алды. Мемлекет тарапынан жарғылық акционерлік компаниялар ретінде мойындалған олар заң шығару, әскери және келісімдер жасау құқықтарына ие болды. Күшті ұлттық мемлекеттер отарлау және экспансиялық саясатты жүргізіп, қымбат металдарды жинақтауға тырысты, нәтижесінде әскери қақтығыстар туындады. Маркс 18 ғасырдың соңғы үштен бір бөлігінен бастап санаған өнеркәсіптік капитализм, өндірістік өндірістің фабрикалық жүйесінің дамуын белгіледі, ол жұмыс процестері мен жұмыс орындарындағы еңбек бөлінісінің күрделілігімен және жұмыс тапсырмаларының стандартизациясымен сипатталады. Өнеркәсіптік капитализм ақыры капиталистік өндіріс тәсіліне жаһандық үстемдік орнатты. Эрик Уильямс (1944) «Капитализм және құлдық» еңбегінде плантациялық құлдықтың өнеркәсіптік капитализмнің өсуіндегі маңызды рөлі туралы айтты, себебі екеуі де шамамен бір уақытта дамыды. Харви (2019) «Өнеркәсіптік революцияның туы Ланкашир фабрикалары мен олардың 465 000 тоқыма жұмысшылары [1860 жылдары] Американың оңтүстігіндегі үш миллион мақта құлының еңбегіне толыққанды тәуелді болды» деп жазды.

Өнеркәсіптік революция

Капиталистік өндірістің өнімділігі 19 ғасырдың басында тұрақты және бұрын-соңды болмаған өсімді басталды, бұл процеске көбінесе Өнеркәсіптік революция деп аталады. 1760 жылдар шамасында Англияда қолмен өндіріс әдістерінен машинамен өндіріске, жаңа химиялық және темір өндіріс процестеріне, су қуатының тиімділігін жақсартуға, бу қуатын кеңінен пайдалануға және машина құралдарын жасауға қарай тұрақты көшу орын алды. Бұған ағаш және басқа да биожағылғы отындардан көмірге ауысу да кірді. Тоқыма өндірісінде бу немесе сумен жұмыс істейтін механикалық мақта илеу машинасы жұмысшының өнімділігін шамамен 1000 есеге арттырды, бұл Джеймс Харгривстің илеу тізгіші, Ричард Аркрайттың су тізгіші, Сэмюэл Кромптонның илеу мулы және басқа да өнертабыстардың қолданылуының нәтижесінде болды. Электр тоқыма станогы жұмысшының өнімділігін 40 еседен астам арттырды. Мақта тазартқыш машина мақтадан тұқымды алу өнімділігін 50 есеге арттырды. Жүн және зығыр илеу мен тоқуда да өнімділікте үлкен өсімдер болды, бірақ олар мақтадағыдай жоғары болмады.

Қаржылық

Ұлыбританияның өнеркәсібінің өсуі оның қаржы және несие жүйесінің де бірдей үдеуіне жағдай жасады. 18-шы ғасырда банктер ұсынатын қызметтер артты. Клирингтік операциялар, бағалы қағаздарға инвестициялау, чектер және овердрафт қызметтері енгізілді. Чектер 17-шы ғасырда Англияда ойлап табылды, ал банктер төлемдерді тікелей курьер арқылы шығарушы банкке жіберіп отырды. 1770 жылдар шамасында олар орталық жерде кездесуін бастады, ал 19-шы ғасырға қарай банктердің клирингтік үйі деп аталатын арнайы орын құрылды. Лондон клирингтік үйі әрбір банк қолма-қол ақша төлеп, содан кейін күннің соңында инспекторға қолма-қол ақша алатын жүйені қолданды. Бірінші овердрафт 1728 жылы Шотландия Корольдік банкі арқылы ұйымдастырылды. Наполеон соғысының аяқталуы және сауданың одан әрі жандануы Англия банкінің алтын қорының кеңеюіне әкелді, 1821 жылы 4 миллион фунттан кем болған қор 1824 жылдың соңына қарай 14 миллион фунтқа жетті. 19-шы ғасырда бұрынғы жаңалықтар қаржылық өмірдің қалыпты бөлігіне айналды. Англия банкі алғаш рет 17-шы ғасырда банкноттар шығарды, бірақ олар қолмен жазылып, саны аз болды. 1725 жылдан кейін олар жартылай басылып шығарылды, бірақ кассирлер әлі де әрбір нотаға қол қойып, оны нақты бір тұлғаға төлеуге міндетті еді. 1844 жылы парламент Банк жарғысын қабылдап, осы банкноттарды алтын қорымен байланыстырды, тиімді түрде орталық банк және ақша-кредит саясатын құрды. 1855 жылдан бастап бұл банкноттар толыққанды басылып, кеңінен қолжетімді болды. Халықаралық сауданың өсуі, әсіресе Лондонда банктердің санын арттырды. Бұл жаңа "сауда банктері" сауданың өсуіне көмектесіп, Англияның теңіз тасымалындағы үстемдігінен пайда тапты. Ротшильдтер және Бэрингтер есімді екі иммигрант отбасы 18-шы ғасырдың соңында Лондонда коммерциялық банктер құрып, келесі ғасырда әлемдік банк ісінде жетекшілік позицияға ие болды. Бұл банктер жинаған зор байлық көп ұзамай көпшіліктің назарын аударды. Ақын Джордж Гордон Байрон 1823 жылы былай деп жазды: "Саясатты оңайлататын кім? / Бонапарттың батылдығының көлеңкесі ме? / Яһуди Ротшильд пен оның христиан достасы Баринг пе?". Банктердің жұмыс істеу тәсілі де өзгерді. Ғасырдың басында банк ісі әлі де өте бай отбасылардың элиталық қызығушылығы болды. Алайда, бірнеше онжылдықтар ішінде жаңа типтегі банк пайда болды, ол анонимді акционерлерге тиесілі, кәсіби менеджерлер басқарады және өсіп келе жатқан шағын орта таптың жинақтарын қабылдады. Бұл типтегі банктер жаңадан танымал болғанымен, олар жаңа емес еді – квакер отбасы Барклейс 1690 жылдан бері осылай банк ісімен айналысып келеді.

The growth of Britain's industry stimulated a concomitant growth in its system of finance and credit. In the 18th century, services offered by banks increased. Clearing facilities, security investments, cheques and overdraft protections were introduced. Cheques had been invented in the 17th century in England, and banks settled payments by direct courier to the issuing bank. Around 1770, they began meeting in a central location, and by the 19th century a dedicated space was established, known as a bankers' clearing house. The London clearing house used a method where each bank paid cash to and then was paid cash by an inspector at the end of each day. The first overdraft facility was set up in 1728 by The Royal Bank of Scotland. The end of the Napoleonic War and the subsequent rebound in trade led to an expansion in the bullion reserves held by the Bank of England, from a low of under 4 million pounds in 1821 to 14 million pounds by late 1824. Older innovations became routine parts of financial life during the 19th century. The Bank of England first issued bank notes during the 17th century, but the notes were hand written and few in number. After 1725, they were partially printed, but cashiers still had to sign each note and make them payable to a named person. In 1844, parliament passed the Bank Charter Act tying these notes to gold reserves, effectively creating the institution of central banking and monetary policy. The notes became fully printed and widely available from 1855. Growing international trade increased the number of banks, especially in London. These new "merchant banks" facilitated trade growth, profiting from England's emerging dominance in seaborne shipping. Two immigrant families, Rothschild and Baring, established merchant banking firms in London in the late 18th century and came to dominate world banking in the next century. The tremendous wealth amassed by these banking firms soon attracted much attention. The poet George Gordon Byron wrote in 1823: "Who makes politics run glibber all?/ The shade of Bonaparte's noble daring?/ Jew Rothschild and his fellow Christian, Baring." The operation of banks also shifted. At the beginning of the century, banking was still an elite preoccupation of a handful of very wealthy families. Within a few decades, however, a new sort of banking had emerged, owned by anonymous stockholders, run by professional managers, and the recipient of the deposits of a growing body of small middle class savers. Although this breed of banks was newly prominent, it was not new – the Quaker family Barclays had been banking in this way since 1690.

Еркін сауда және жаһандану

Бірінші француз империясының өрбелу кезеңінде Наполеон Еуропаны экономикалық тұрғыдан тәуелсіз ететін «континенттік жүйе» енгізуге тырысты, соның арқасында британдық сауда мен коммерция әлсіреп, құлдырады. Бұл үшін тропикалық аймақтардан импортталатын қамыстың қантынан гөрі, қызылшадан қант алуға көшті. Бұл Англиядағы кәсіпкерлерді бейбітшілік орнату үшін күресуге итермеледі, бірақ Ұлыбритания өнеркәсіптік революцияға белсенді қадам басқандықтан, қарсылық көрсетті. Соғыс күтпеген нәтиже берді – ол кейбір салалардың өсуіне серпін берді, мысалы, 1788 жылы 68 мың тонна болған шойын өндірісі 1806 жылға қарай 244 мың тоннаға жетті. 1817 жылы Дэвид Рикардо, Джеймс Милл және Роберт Торренс салыстырмалы артықшылықтар теориясын ұсынды, онда еркін сауданың өнеркәсіптік жағынан нашар дамыған және күшті елдерге де тиімді екені айтылды. «Саяси экономика және салық салу принциптері» еңбегінде Рикардо экономикада ең парадоксалды деп есептелетін доктринаны жеткізді:

Тиімсіз өндіруші өзінің ең жақсы өнімдерін тиімдірек өндіре алатын елге жібергенде, екі ел де пайда көреді. XIX ғасырдың ортасына қарай Ұлыбритания еркін сауда идеясын толық қабылдады, соның нәтижесінде бірінші жаһандану дәуірі басталды. Осы кезеңде әлемдік қаржы жүйесі негізінен алтын стандартына байланысты болды. Ұлыбритания алғаш рет 1821 жылы бұл стандартты ресми түрде қабылдады. Одан кейін 1853 жылы Канада, 1865 жылы Ньюфаундленд, ал 1873 жылы АҚШ және Германия (де-юре) осы стандартқа көшті. Телеграф, трансатлантикалық кабель, радиотелефон, пароход және теміржол сияқты жаңа технологиялар тауарлар мен ақпараттың әлемдік айналымына беспрецеденттік мүмкіндіктер жасады. 1861 жылы АҚШ-та азаматтық соғыс басталып, оның порттарын халықаралық саудаға жабу Ланкашир тоқыма фабрикаларына мақтаның негізгі көзінен айырды. АҚШ-тың азаматтық соғысы кезінде тоқыма өнеркәсібі Африка мен Азиядан мақта алуға көшті, бұл Суэц түбегі арқылы ағылшын-француздық бақылаудағы канал құруға ықпал етті. Суэц каналы 1869 жылы ашылды, сол жылы Солтүстік Америка құрлығын кесіп өтетін Орталық Тынық мұхиты темір жолы да құрылысын аяқтады. Капитализм мен пайда табу қозғаласы әлемді кішірейтіп, жақындастырып жатыр.

20 ғасыр

Капитализмге қарсы бірнеше маңызды қиындықтар 20 ғасырдың басында туындады. 1917 жылғы Ресей революциясы әлемде коммунистік партия басқаратын алғашқы мемлекетті орнатып, құрды; он жыл өткен соң Ұлы депрессия қолданыстағы капиталистік жүйеге күшті сын тудырды. Осы дағдарысқа жауап ретінде мемлекеттік капитализмді жақтаған фашизм идеологиясына көшті. Тағы бір жауап – капитализмді коммунистік немесе демократиялық социалистік идеологиялардың пайдасына толығымен қабылдамау болды.

Кейнсиандық және еркін нарық

Дүниежүзілік ірі капиталистік экономикалардың Ұлы депрессия мен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде экономикалық жаңаруы – тарихи стандарттармен салыстырғанда ерекше қарқынды өсімді қамтиған кезең – капитализмнің соңғы құлдырауы немесе жойылуы туралы пікірталасқа тосқауыл қойды. Көптеген елдерде мемлекет капиталистік жүйені тежеу және реттеу үшін маңызды рөл атқара бастады. Кейнстік экономика үкіметтік реттеудің кеңінен қабылданған әдісіне айналды, ал Ұлыбритания сияқты елдер мемлекеттің белгілі бір ірі салаларды меншікке алып, басқаруын қамтитын аралас экономика жүйесімен тәжірибе жасады. АҚШ-та да мемлекеттік шығындар артты; 1929 жылы жалпы мемлекеттік шығындар ЖІӨ-нің оннан бір бөлігінен кем болса, 1970 жылдардан бастап ол үштен бір бөлігіне жетті. 1970 жылдардағы "стагфляция" көптеген экономикалық сарапшылар мен саясаткерлерді 19 ғасырдың еркін нарық капитализмі мен классикалық либерализміне негізделген, нарыққа бағдарланған саясатты қабылдауға итермеледі, әсіресе Фридрих Хайек пен Милтон Фридманның ықпалымен. Кейнсиандыққа теориялық балама еркін нарыққа сәйкес келді және экономиканың жылдам өсуін баса назар аударды. Нарыққа бағдарланған шешімдер Батыс әлемінде, әсіресе 1980 жылдары АҚШ президенті Рональд Рейган мен Ұлыбритания премьер-министрі Маргарет Тэтчердің басшылығымен қолдау тапты. Қоғамдық және саяси назар Кейнстің басқарылатын капитализміне қатысты "ұжымдық" алаңдаушылықтардан жеке таңдауға, яғни "қайта нарықталған капитализмге" ауысты. Саяси экономист Клара Э. Маттейдің пікірінше, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі үш онжылдық қазіргі капитализм тарихындағы ерекше жағдай болды. Ол үнемдеудің 1970 жылдары басталған неолибералдық дәуірмен байланысты емес екенін, керісінше, "капитализмнің негізгі тірегі" болғанын жазады.

Жаһандану

Шетелдік сауда бес жүз жылдан бері капитализмнің дамуымен байланысты болғанымен, кейбір ойшылдар жаһанданумен байланысты бірқатар үрдістердің жиырмасыншы ғасырдың соңғы тоқсанында адамдар мен капиталдың жылжуын арттырғанын, мемлекеттердің капитализмдік емес даму үлгілерін таңдау мүмкіндігін шектегенін айтады. Бүгінде бұл үрдістер капитализмді шын мәнінде әлемдік жүйе ретінде қарастыру қажеттігін күшейтті (Бернхам). Дегенмен, басқа ойшылдар жаһандану, тіпті оның сандық көрсеткіштері, бұрынғы капиталистік сауда кезеңдерінен асып түспейді деп санайды. 1971 жылы Бреттон Вудс жүйесінен бас тартылғаннан және шетел валюта бағамын қатаң мемлекеттік бақылаудан кейін, шетел валютасындағы операциялардың жалпы көлемі барлық тауарлар мен қызметтердің шетелге қозғалысынан кем дегенде жиырма есе көп деп есептелді. Кейбір адамдар мемлекеттік бақылаудан тыс деп санайтын қаржының интернационалдануы, сондай-ақ ірі корпорациялардың төмен жалақылы елдерге операцияларын оңай көшіруі, капиталдың жаһандануы салдарынан мемлекеттік егемендіктің «көлеңкеде қалуы» мәселесін тудырды. Экономистер әлемдік табыс теңсіздігінің мөлшері туралы келіссе де, оның соңғы өзгерістер бағыты туралы пікірлер әртүрлі. Мысалы, Қытай сияқты елдерде табыс теңсіздігі айқын түрде өсіп жатса, капиталистік реформалардың нәтижесінде жалпы экономикалық өсім де қарқынды түрде артқандығы анық көрінеді. Либертариандық Cato институтының жариялаған «Дүниедегі жағдайдың жақсаруы» атты кітабының авторы Индур М. Гокляни өнеркәсіптік революциядан бері экономикалық өсімнің өте күшті болғанын, жеткілікті тамақтану, өмір сүру ұзақтығы, нәресте өлімі, сауаттылық, бала еңбегінің таралуы, білім және бос уақыт сияқты факторлардың жақсарғанын дәлелдейді. Стивен Хокинг және Халықаралық валюта қорының зерттеушілері сияқты кейбір ғалымдар жаһандану мен неолибералды экономикалық саясат теңсіздік пен кедейлікті азайтудың орнына күшейтеді, сондай-ақ қазіргі заманғы құлдықтың жаңа формаларын тудырады деп санайды. Мұндай саясаттар көші-қонға ұшырағандардың, жұмыссыздардың және түрмеге қамалғандардың санын да арттырып, қоршаған ортаның жойылғанын жеделдетуде. 2017 жылы ХВҚ соңғы онжылдықтардағы әлемдік теңсіздіктің төмендеуіне қарамастан, елдер арасындағы теңсіздіктің күрт өскенін, бұл экономикалық өсімге қауіп төндіретінін және одан әрі саяси поляризацияға әкелуі мүмкін екенін ескертті. Экономикалық дағдарыстан кейін экономикалық теңсіздіктің өсуі және оған байланысты наразылық Батыс әлемінде социалистік және ұлтшылдық идеялардың қайта жандануына әкелді, бұл Силикон алқабы, Давос және Гарвард бизнес мектебінің кейбір экономикалық элиталарын капитализмнің болашағы туралы алаңдатуда. Ғалымдар Гэри Герстл мен Фриц Бартельдің айтуынша, суық соғыстың аяқталуымен және неолибералды қаржыландырылған капитализмнің басым жүйе ретінде пайда болуымен капитализм 1914 жылдан бері көрінбегендей жаһандық тәртіпке айналды. Экономист Радхика Десай 1914 жылдың капиталистік жүйенің шыңы болғанымен келіссе де, капитализмді оның басымдығына қайтаруға бағытталған неолибералды реформалар әлемге теңсіздік, бөлінген қоғамдар, экономикалық дағдарыстар мен азапты және мағыналы саясаттың жоқтығын, сондай-ақ өсудің баяулауын сыйлады деп санайды. Десайдың пікірінше, жүйе «экономикалық салмағы мен әлемдік ықпалы тұрғысынан жерді жоғалтып жатыр», «халықаралық билік тепе-теңдігі капитализмнен айтарлықтай ығысып кетті». Герстл неолибералды кезеңнің соңында «саяси тәртіпсіздік пен бұзылыс үстемдік етеді» деп мәлімдейді және АҚШ пен әлем үшін ең маңызды мәселе – не болары екенін анықтау екенін айтады. 2007–2010 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін әлемдік капитал нарықтарына мемлекеттік араласуды кейбіреулер еркін нарықтық капитализмнің дағдарысына сигнал ретінде қарастырды. Банк жүйесі мен қаржы нарықтарындағы күрделі дағдарыс, оның бір бөлігі субстандартты ипотекалық несиелер дағдарысына байланысты, 2008 жылдың қыркүйек айында әлемдік несие нарықтарындағы өте төмен өтімділікпен сипатталатын күрделі кезеңге жетті, бұл инвестициялық банктер мен басқа да институттарға өмірлік қауіп төндірді.

Although overseas trade has been associated with the development of capitalism for over five hundred years, some thinkers argue that a number of trends associated with globalisation have acted to increase the mobility of people and capital since the last quarter of the twentieth century, combining to circumscribe the room to manoeuvre of states in choosing non capitalist models of development. Today, these trends have bolstered the argument that capitalism should now be viewed as a truly world system (Burnham). However, other thinkers argue that globalisation, even in its quantitative degree, is no greater now than during earlier periods of capitalist trade. After the abandonment of the Bretton Woods system in 1971, and the strict state control of foreign exchange rates, the total value of transactions in foreign exchange was estimated to be at least twenty times greater than that of all foreign movements of goods and services (EB). The internationalisation of finance, which some see as beyond the reach of state control, combined with the growing ease with which large corporations have been able to relocate their operations to low wage states, has posed the question of the 'eclipse' of state sovereignty, arising from the growing 'globalization' of capital. While economists generally agree about the size of global income inequality, there is a general disagreement about the recent direction of change of it. In cases such as China, where income inequality is clearly growing it is also evident that overall economic growth has rapidly increased with capitalist reforms. Indur M. Goklany's book The Improving State of the World, published by the libertarian think tank Cato Institute, argues that economic growth since the Industrial Revolution has been very strong and that factors such as adequate nutrition, life expectancy, infant mortality, literacy, prevalence of child labor, education, and available free time have improved greatly. Some scholars, including Stephen Hawking and researchers for the International Monetary Fund, contend that globalization and neoliberal economic policies are not ameliorating inequality and poverty but exacerbating it, and are creating new forms of contemporary slavery. Such policies are also expanding populations of the displaced, the unemployed and the imprisoned along with accelerating the destruction of the environment In 2017, the IMF warned that inequality within nations, in spite of global inequality falling in recent decades, has risen so sharply that it threatens economic growth and could result in further political polarization. Surging economic inequality following the economic crisis and the anger associated with it have resulted in a resurgence of socialist and nationalist ideas throughout the Western world, which has some economic elites from places including Silicon Valley, Davos and Harvard Business School concerned about the future of capitalism. According to the scholars Gary Gerstle and Fritz Bartel, with the end of the Cold War and the emergence of neoliberal financialized capitalism as the dominant system, capitalism has become a truly global order in a way not seen since 1914. Economist Radhika Desai, while concurring that 1914 was the peak of the capitalist system, argues that the neoliberal reforms that were intended to restore capitalism to its primacy have instead bequeathed to the world increased inequalities, divided societies, economic crises and misery and a lack of meaningful politics, along with sluggish growth which demonstrates that, according to Desai, the system is "losing ground in terms of economic weight and world influence" with "the balance of international power . tilting markedly away from capitalism." Gerstle
argues that in the twilight of the neoliberal period "political disorder and dysfunction reign" and posits that the most important question for the United States and the world is what comes next. State intervention in global capital markets following the financial crisis of 2007–2010 was perceived by some as signalling a crisis for free market capitalism. Serious turmoil in the banking system and financial markets due in part to the subprime mortgage crisis reached a critical stage during September 2008, characterised by severely contracted liquidity in the global credit markets posed an existential threat to investment banks and other institutions.

Болашақ

Мичио Какудың пікірінше, ақпараттық қоғамға көшу капитализмнің кейбір аспектілерін қабылдамауды білдіреді, себебі ақпаратты өндіру және өңдеу үшін қажетті "капитал" көпшілікке қолжетімді болып, бақылаудан шығып, зияткерлік меншікке қатысты күрделі мәселелермен байланысты. Кейбір

Әйелдердің рөлі

Әйелдер тарихшылары капитализмнің әйелдердің мәртебесіне тигізген әсерін талқылап келеді. Элис Кларк капитализм 17 ғасырда Англияға келген кезде әйелдердің мәртебесіне теріс әсер еткенін, олардың экономикалық маңыздылығын жоғалтқанын айтты. Кларк 16 ғасырдағы Англияда әйелдер өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының көптеген салаларында қатысқандарын дәлелдеді. Үй – өндірістің басты бірлігі болды, әйелдер фермаларды басқаруда, сондай-ақ кейбір кәсіптерде және жер иеліктерінде маңызды рөл атқарды. Олардың пайдалы экономикалық қызметі оларға күйеулерімен бірдей құқықтарға ие болуға мүмкіндік берді. Алайда, Кларк капитализм 17 ғасырда кеңейген сайын еңбек бөлінісі күшейді, күйеулер үйден тыс ақы төленетін жұмыстарға барып, әйелдер ақысыз үй шаруашылығымен айналысуға мәжбүр болды. Орта таптағы әйелдер үй шаруашылығын және қызметшілерді бақылаумен ғана айналысты, ал төменгі таптағы әйелдер аз төленетін жұмыстарға бейімделді. Осылайша, капитализм әйелдерге теріс әсер етті. Керісінше, Айви Пинчбек капитализм әйелдердің азаттығына жағдай жасады деп санайды. Тилли мен Скотт Еуропа тарихындағы үш кезеңді бөліп көрсетіп, әйелдердің мәртебесінің сақталуын атап өтті. Өнеркәсіптік емес дәуірде өндіріс көбінесе үй тұтынуына бағытталған, ал әйелдер үй шаруашылығының көптеген қажеттіліктерін өндірді. Екінші кезең – ерте индустрияландырудың «отбасылық жалақы экономикасы». Бұл кезеңде отбасының барлық мүшелері – күйеуі, әйелі және ересек балалары – бірлескен жалақыға тәуелді болды. Үшінші, қазіргі заманғы кезең – «отбасылық тұтыну экономикасы», онда отбасы тұтыну ортасы болып табылады, ал әйелдер сауда және кеңсе жұмыстарында көптеп жұмыс істеп, тұтыну деңгейінің өсуіне қолдау көрсетеді.