Кіріспе

Өсімдіктер қауымдастығындағы өсімдік өсуін эмпирикалық зерттеу
Фитосоциология, сондай-ақ фитокоэнология немесе жай ғана өсімдіктер әлеуметтануы деп те аталады, әдетте бірге кездесетін өсімдік түрлерінің топтарын зерттейді. Фитосоциологияның мақсаты – белгілі бір аумақтың вегетациялық ортасын эмпирикалық түрде сипаттау. Өсімдіктердің нақты бір қауымдастығы әлеуметтік бірлік ретінде қарастырылады, ол қазіргі және өткен нақты жағдайлардың нәтижесі болып табылады және осындай жағдайлар орындалғанда ғана өмір сүре алады. Фитосоциологияда мұндай бірлік фитокоэноз (немесе фитокоэноз) деп аталады. Фитокоэноз көбінесе өсімдіктер қауымдастығы деп аталады және белгілі бір аумақтағы барлық өсімдіктердің жиынтығынан тұрады. Бұл белгілі бір аумақтағы барлық тірі организмдерден тұратын биоценоздың бір бөлігі. Нақтырақ айтқанда, фитокоэноз – бәсекелестік немесе басқа да экологиялық процестер арқылы бір-бірімен өзара әрекеттесетін өсімдіктер жиынтығы. Коэноздар экожүйелермен тең емес, экожүйелер организмдер мен олар өзара әрекеттесетін физикалық ортадан тұрады. Фитокоэноздың таралуы бар, оны картаға түсіруге болады. Фитосоциологияда осы фитокоэноздарды сипаттау және жіктеу үшін синтаксисономия деп аталатын жүйе бар, және бұл жүйеде номенклатура қолданылады. Бұл ғылым Еуропа, Африка және Азияда ең жоғары деңгейде дамыған. АҚШ-та бұл тұжырымдама көбінесе түрлерге қатысты ортаны жеке тұрғыдан зерттеудің пайдасына қабылданбады, онда өсімдіктердің нақты бірлестіктері жеке артықшылықтар мен экологиялық градиенттерге жауап берудің нәтижесінде кездейсоқ пайда болады және фитокоэноздар арасында анық шекаралар жоқ. АҚШ-та "өсімдіктер қауымдастығы" термині бірқатар нақты өсімдік түрлерінен тұратын мекенжайы үшін қолданылады. Оның жоғары сипаттамалық және болжамдық қабілеттері, сондай-ақ табиғатты басқару мәселелеріндегі пайдалылығының арқасында бұл қазіргі заманғы вегетация ғылымында сәтті тәсіл болып табылады.

Қазіргі қолданысы

Қазіргі заманғы фитосоциология көбінесе Польшадағы Йозеф Пачоски, Франциядағы Жозиас Браун-Бланкет және Швециядағы Густаф Эйнар Ду Рицтің еңбектерін негізге алады. Оны кейде Браун-Бланкет әдісі деп те атайды.

Relevé (қалыпталған)

Фитосоциологияның алғашқы қадамы – деректерді жинау. Бұл релеве деп аталатын, барлық түрлер анықталған және олардың саны вертикаль және ауданда есептелетін жер учаскесі арқылы жүзеге асырылады. Релеве үшін географиялық орналасуы, қоршаған орта факторлары және өсімдік жамылғысының құрылымы сияқты басқа да деректер тіркеледі. Деректерді сұрыптау үшін бульдік операторлар және (бұрын) кестелер қолданылады. Қолмен есептеулерді жасау қиын және көбінесе уақытты алатындықтан, қазіргі заманғы экологтар релеве деректерін бағдарламалық жасақтамаға енгізеді, ол сандарды өңдеу үшін алгоритмдерді пайдаланады. Браун-Бланке әдісі ең ерекше түрінің ғылыми атауын атау ретінде қолданады, түрлік эпитеттің соңғысын "etum" деп өзгертеді және түрлік эпитетті анықтаушы ретінде қарастырады. Осылайша, батыс Еуропада кең таралған және тек Arrhenatherum elatius шөбі басым болатын мезотрофты шалғынның белгілі бір түрі "Arrhenatheretum elatioris Br. Bl." деп аталады. Бір түрдің басымдығымен сипатталатын ұқсас өсімдік қауымдастықтарын ажырату үшін атауға басқа да маңызды түрлер қосылуы мүмкін, бірақ атаудың қалған бөлігі сол ережелерге сәйкес құрастырылады. Сонымен қатар, батыс Еуропада кең таралған қара жусан (Centaurea nigra) және Cynosurus cristatus шөптері басым болатын мезотрофтық жайылымның тағы бір түрі Centaureo Cynosuretum cristati Br. Bl. & Tx деп аталады. Егер екінші түр ерекше болса, бірақ біріншісінен айтарлықтай кем басым болса, оның туыс атауын анықтаушы ретінде қолдануға болады, мысалы, Pterocarpetum rhizophorosus, суға жақын орналасқан тропикалық бұталы жер, онда Pterocarpus officinalis көп мөлшерде және маңызды (бірақ аса басым емес) қызыл мангр (Rhizophora mangle) өседі. Бүгінде синтаксаны атау ережелерін анықтайтын Халықаралық фитосоциологиялық номенклатура кодексі бар. Ботаниктер арасында оның қолданылуы артты. Англо-американдық экологияда қауымдастық тұжырымдамасы көбінесе ХХ ғасырдың ортасындағы ботаник Генри Глисонның еңбектерімен байланысты, ол оны Фредерик Клементтің суперорганизмдік тұжырымдамасына балама ретінде ұсынды. Қауымдастық тұжырымдамасының философиялық параметрлері де қоршаған орта философтары тарапынан зерттеледі, олар табиғи ортаны қалай бағалайды және қорғайды деген сұрақтарды қарастырады.

Өсімдіктер кешендері

Қазіргі заманғы фитосоциологтар өсімдік жамылғысын қабылдаудағы күрделіліктің жоғары деңгейлерін ескеруге тырысады, атап айтқанда, толық тізбектелген бірліктерді (өсімдіктер тізбегі) немесе жалпы өсімдік кешендерін сипаттау арқылы. Сонымен қатар, синтаксаларды анықтау және оларды түсіндіру үшін көпөлшемді статистика қолданылады.

Деректер жинау

Фитосоциологиялық деректерде рельефтерде (немесе алаптарда) жиналған ақпарат болады, онда әр түрдің жамылу деңгейінің көрсеткіштері мен өлшенген қоршаған ортаның факторлары тізімделген. Бұл деректерді TURBOVEG сияқты бағдарламада сақтау ыңғайлы, ол өңдеуге, сақтауға және басқа қолданбаларға экспорттауға мүмкіндік береді. Деректер әдетте JUICE сияқты негізгі бағдарламаларда TWINSPAN қолданылып классификацияланып, сұрыпталады, соның нәтижесінде түрлердің рельефтік топтамалары жасалады. Ал одан әрі үлгілерді кластерлік талдау, ұқсастық әдістері және CANOCO немесе R пакеті vegan сияқты бағдарламалық қамтамасыздағы реттеу техникаларын пайдаланып зерттеуге болады.