Кіріспе

Мексиканың федералды сайлау агенттігі Instituto Nacional Electoral (INE) (ағылш. Ұлттық сайлау институты) (бұрынғы Федералды сайлау институты (Instituto Federal Electoral, IFE)) – Мексикадағы федералды сайлауларды ұйымдастыруға жауапты автономды, мемлекеттік мекеме. Ол Мексика Біріккен Штаттарының Президентін, Одақ Конгресінің мүшелерін, сондай-ақ жергілікті және штаттық деңгейдегі билік органдары мен өкілдерін сайлаумен байланысты мәселелерді қамтиды. Агенттіктің төрағасы Гуадалупе Таддей Завала 2023 жылы 9 жылға тағайындалды.

Өмірбаян

1917 жылы Мексика Конституциясы жарияланғаннан кейін, Жунта Эмпадронадора, жергілікті есептеу кеңестері және сайлау алқалары Президент, Депутаттар палатасы және Сенат сайлауын ұйымдастыру және бақылауға жауапты болды. Бұл муниципалитет президенттеріне өз муниципалитеттеріндегі сайлау учаскелерінің орналасуы мен санына байланысты сайлау процесіне үлкен бақылау құқығын берді.

Федералды сайлау бұзушылықтары жөніндегі комиссия (1946-1973)

Мексиканың алғашқы ресми сайлау органы – Федералды сайлау комиссиясы (CFVE) 1946 жылдың 7 қаңтарында Федералды сайлау заңымен Ішкі істер хатшылығының (SEGOB) тәуелді агенттігі ретінде құрылды. CFVE-ге Ішкі істер министрі, Федералды кабинеттің қосымша мүшесі, Федералды депутат, сенатор және ең ірі саяси партиялардың екі өкілі басшылық етті. Жаңа агенттіктің негізін қалаушы президент Мануэль Авила Камачо сайлау бақылауына жауапкершілікті Мексика Президентіне жүктеді, өйткені муниципалитеттердің «партиялық ықпал» салдарынан бұл функцияны орындауға қабілетсіз екенін айтты. Жаңа Сайлау заңы Сайлау тізімі және Жергілікті сайлау комиссияларын құруды, сондай-ақ тәуелсіз кандидаттарды заңсыз деп жариялауды және сайлау процестерінде саяси партияларға эксклюзивті құқық беруді де қамтамасыз етті. 1951 жылы CFVE-нің сайлау органы ретіндегі өкілеттіктері кеңейтілді. Оның жаңа міндеттеріне жеңіске жеткен кандидаттарды мойындау үшін көпшілік сертификаттарын беру және жаңа саяси партияларды құру процесіне араласу кірді. Бұл заң Сайлау комиссиясының мемлекеттік органының құрамын өзгертті, оған барлық партиялардың өкілдері, соның ішінде «шартты тіркеу» жүргізілгендер де кірді. «Шартты тіркеу» жаңа саяси партиялар үшін төрт жылдық сынақ мерзімін білдірді, олар осы кезеңде өмір сүруге қабілетті екенін көрсетуі керек болды. Оның құрамына федералды үкіметтің заң шығарушы органы, ұлттық саяси партиялар және жалпы халық қатысады. Осы мәселе бойынша конституциялық және заңнамалық ережелер құрылғаннан бері IFE-нің құрамы мен егжей-тегжейлеріне әсер ететін маңызды реформалардан өтті. 1996 жылы бекітілген реформа IFE-нің тәуелсіздігі мен автономиясын арттырды, атқарушы билікті оның құрамына немесе функцияларына қатысты барлық мәселелерден толықтай ажыратып, барлық басқару органдарындағы дауыс беру құқығын партияға немесе мемлекеттік билікке қатысы жоқ кеңесшілерге қалдырды. IFE-нің өз заң қызметкерлері мен мүліктік құқықтары болды. Оның бас кеңсесі Федералды округте орналасқан және ол ел бойынша өз міндеттерін орындауға мүмкіндік беретін орталықтандырылмаған құрылыммен ұйымдастырылды. Президент Энрике Пенья Ньето бастамасымен жүзеге асырылған сайлау реформаларының нәтижесінде IFE 2014 жылдың 4 сәуірінде таратылды және оның орнына Ұлттық сайлау институты (INE) құрылды.

2014 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2014 жылы құрылған Ұлттық сайлау институты Федералдық сайлау институтының барлық жауапкершілігін өз мойнына алды. Оған жергілікті және штаттық деңгейдегі барлық сайлауларды, сондай-ақ референдумдарды және азаматтардың мемлекеттік басқаруға қатысу процестерін реттеуді бақылау міндеті де жүктелді. Лоренцо Кордова 2014 жылдан бастап 9 жылға Бас кеңестің төрағасы болып тағайындалды. 2022 жылы президент Андрес Мануэль Лопес Обрадор INE қызметкерлерін дауыс беру арқылы сайлауды көздейтін реформа ұсынды. Оның пікірінше, бұл ұсыныс "азаматтарға сайлауды өткізуге адал адамдарды таңдауға мүмкіндік береді". Бұл идеяға ғалымдар мен бейүкіметтік ұйымдар қарсы шығып, оны партиялардың өз қолдаушыларын белгілі бір кандидаттарға дауыс беруге бағыттап, институтты саясаттастырудың жолы деп санайды. 2023 жылдың маусым айында Мексиканың Жоғарғы соты ұсынылған өзгерістерді қабылдамады.

Саяси партиялар мен бірлестіктер

IFE ұлттық саяси партияларды тіркеу, қаржыландыру және бақылаумен айналысты. 2014 жылдан бастап INE жергілікті саяси партияларды бақылауға да жауапты болды, бұрын олар 2014 жылға дейін әр штаттың сайлау институтында тіркелген. Саяси партияларды тіркеу қағидалары мен ережелері Федералды сайлау институттары және процедуралары кодексінде баяндалған. Бұдан өзге, INE ұлттық саяси бірлестіктерді тіркейді, олар демократиялық өмірді және елдің саяси мәдениетін дамытуға, сондай-ақ халықтың хабардарлығын арттыруға бағытталған. Ұлттық саяси бірлестік құру, әдетте, толыққанды саяси партия құруға жасалған алғашқы қадам деп есептеледі.

Кәсіби сайлау қызметі

Өз міндеттерін кәсіби және мамандандырылған түрде орындауды қамтамасыз ету мақсатында INE сайлау қызметтерін ұсыну үшін білікті кадрларды қабылдау, іріктеу, оқыту және бағалаудың арнайы жүйесін пайдаланды, әсіресе сайлауды дайындау мен ұйымдастырумен тікелей байланысты негізгі салаларында.

Аудандық округтерді өзгерту

1990 жылдардың басынан бері INE конгресс округтерін қайта жүргізу құқығына ие, ал 1996 жылдан бері INE округтерді қайта жүргізу үшін арнайы алгоритмді пайдаланады. INE Басқармасы картография, демография және статистика саласындағы сарапшылардан тұратын техникалық комиссияны тағайындайды. Комиссия халық санының теңдігі, округтердің тығыздығы, саяси шекараларды сақтау, жол жүру уақыты және аз ұлт өкілдерінің қатысуы сияқты критерийлерді қамтитын объективті бағалау жүйесін қабылдайды. Бағалау жүйесі қабылданғаннан кейін техникалық комиссия оңтайландыру алгоритмін қолдана отырып, ұсынылған картаны жасайды. Әртүрлі оңтайландыру алгоритмдері әртүрлі уақытта қолданылған, мысалы, имитациялық қайнату және бал күперінің оңтайландыруы. Саяси партиялар объективті бағалау жүйесі бойынша жақсырақ нәтиже беретін өзгерістерді ұсынуға екі мүмкіндік алады, содан кейін комиссия қабылдау үшін соңғы ұсыныс жасайды. Саяси партиялар мен комиссия арасындағы өзара әрекеттесу, олар ұсынған және аралық карталар көпшілікке ашық емес.

Нәтижелер

INE ұйымдастырған алғашқы сайлау процесі 2014–2015 жылдары өтті. Барлығы жергілікті, штаттық және ұлттық деңгейде 2159 кандидат сайланды. Сайлау процестеріне қатысатын әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың күшеюі институтты басқа ұйымдармен бірге әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жою бойынша хаттаманы әзірлеуге және қабылдауға түрткі болды. INE 2018 жылғы Мексиканың жалпы сайлауын Мексика тарихындағы ең ірі сайлау процесі деп атады. Халықтың тікелей дауысымен 3000-нан астам лауазымды толтыру қажет болды. Сайлау қорытындылары Мексиканың саяси кеңістігіне тигізген әсері мен ауқымы жағынан беспрецедентті болып шықты. 145 сайлаумен байланысты өлім болған жағдайлар сияқты қиындықтарға қарамастан, 2018 жылғы сайлау жалпы алғанда еркін және әділ деп танылды.