Кіріспе
Мексика президенті 1994-2000 жылдар аралығында. Эрнесто Зедилло Понсе де Леон (eɾˈnesto seˈðiʝo; 27 желтоқсан 1951 жылы туған) – мексикалық экономист және саясаткер. Ол Мексиканың 61-ші президенті болды, 1994 жылдан 2000 жылға дейін Институционалдық-революциялық партиядан (ПРИ) шыққан мексикалық президенттердің 71 жылдық үзіліссіз тізімінің соңғы өкілі. Президенттік кезеңінде ол Мексика тарихындағы ең ауыр экономикалық дағдарыстардың біріне тап болды, ол қызметке кіріскеннен кейін бірнеше апта өткен соң басталды. Өзінің алдыңғы президенті Карлос Салинас де Гортариден алшақтаса да, дағдарысқа оның әкімшілігін кінәлап, Салинастың інісі Рауль Салинас де Гортаридің тұтқындалуын қадағаласа да, ол өзінің екі алдыңғы президенттерінің неолибералды саясатын жалғастырды. Оның басшылығымен EZLN және Халықтық революциялық армиямен қақтығыстар қайта жанданды, ұлттық банк жүйесін құтқару мақсатында Fobaproa-ның күмәнді іске асырылуы, Федералдық округ (Мексика қаласы) тұрғындарына өздерінің мэрін сайлауға мүмкіндік беретін саяси реформа, ұлттық теміржолдарды жекешелендіру және жолаушылар пойызы қызметін тоқтату, сондай-ақ мемлекеттік күштер жасаған Агуас Бланкас және Актеал трагедиялары орын алды. Зедиллоның саясаты ақырында салыстырмалы экономикалық жағдайға әкелгенімен, PRI-дың жеті онжылдық билігіне наразылық тудырып, 1997 жылғы мерзімінен бұрынғы сайлауда партия алғаш рет заңнамалық көпшілігінен айырылды. 2000 жылғы жалпы сайлауда оңшыл оппозициялық Ұлттық әрекет партиясының үміткері Висенте Фокс Республика президенті болып сайланды, осымен 71 жылдық PRI билігіне нүкте қойылды. Зедиллоның PRI-дың жеңілісін мойындауы және билікті ізбасарларына бейбіт түрде тапсыруы оның басшылығының соңғы айларында оның беделін арттырды және ол 60% мақұлдаумен қызметтен кетті. Президенттік қызметтен кейін Зедилло жаһандану мәселесі, әсіресе дамыған және дамушы елдер арасындағы қарым-қатынастарға оның әсері туралы пікір білдіруде. Қазіргі уақытта ол Йель университетіндегі Жаһандануды зерттеу орталығының директоры және Америкааралық диалог және Citigroup директорлар кеңесінің мүшесі.
Ernesto Zedillo Ponce de León (eɾˈnesto seˈðiʝo; born 27 December 1951) is a Mexican economist and politician. He was the 61st president of Mexico from 1994 to 2000, as the last of the uninterrupted 71 year line of Mexican presidents from the Institutional Revolutionary Party (PRI). During his presidency, he faced one of the worst economic crises in Mexico's history, which started only weeks after taking office. While he distanced himself from his predecessor Carlos Salinas de Gortari, blaming his administration for the crisis, and overseeing the arrest of Salinas' brother Raúl Salinas de Gortari, he continued the neoliberal policies of his two predecessors. His administration was also marked by renewed clashes with the EZLN and the Popular Revolutionary Army; the controversial implementation of Fobaproa to rescue the national banking system; a political reform that allowed residents of the Federal District (Mexico City) to elect their own mayor; the privatization of national railways and its subsequent suspension of the passenger rail service; and the Aguas Blancas and Acteal massacres perpetrated by State forces. Although Zedillo's policies eventually led to a relative economic recovery, popular discontent with seven decades of PRI rule led to the party losing, for the first time, its legislative majority in the 1997 midterm elections, and in the 2000 general election the right wing opposition National Action Party's candidate Vicente Fox won the Presidency of the Republic, putting an end to 71 years of uninterrupted PRI rule. Zedillo's admission of the PRI's defeat and his peaceful handing of power to his successor improved his image in the final months of his administration, and he left office with an approval rating of 60%. Since the end of his term as president, Zedillo has been a leading voice on globalization, especially its impact on relations between developed and developing nations. He is currently the director of the Center for the Study of Globalization at Yale University and is on the board of directors at the Inter American Dialogue and Citigroup.
Ерте өмір және білім
Эрнесто Зедильо 1951 жылы 27 желтоқсанда Мексика қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы Родольфо Зедильо Кастильо, механик, және Марта Алисия Понсе де Леон болды. Балаларына жақсы жұмыс және білім алу мүмкіндіктерін іздеу үшін оның ата-анасы Мехикалиге (Баха-Калифорния) көшіп барды. 1964 жылы 13 жасында ол Мексика қаласына қайта оралды. 1969 жылы Ұлттық политехникалық институтына түсіп, оқуын Ұлттық армия және әскери-теңіз банкінде (кейін Банжерсето деп аталды) жұмыс істей отырып қаржылады. 1972 жылы экономист мамандығын алып, дәріс оқуға кірісті. Ол өзінің алғашқы студенттерінің арасында әйелі Нильда Патрисия Веласкомен танысты, олармен бес баласы бар: Эрнесто, Эмилиано, Карлос (бұрын дирижер Алондра де ла Парраға үйленген), Нильда Патрисия және Родриго. 1974 жылы Йель университетінде магистрлік және докторлық білімін жалғастырды. Оның докторлық диссертациясы «Мексиканың мемлекеттік сыртқы қарызы: мұнайға байланысты жақындағы тарихы және болашақ өсуі» деп аталды.
Саяси мансап
Зедильо Мексика банкінде (Мексиканың орталық банкі) Институционалдық революциялық партияның мүшесі ретінде жұмыс істей бастады, онда ол елдің жағдайының жақсаруы үшін макроэкономикалық саясатты қабылдауды қолдады. 1987 жылы ол Бюджет және жоспарлау хатшылығының жоспарлау және бюджеттік бақылау жөніндегі орынбасары болып тағайындалды. 1988 жылы, 38 жасында, ол осы хатшылыққа жетекші болды. Министрлігінің кезеңінде Зедильо ғылым және технология реформасын бастады және 1991 жылдың желтоқсанына дейін үш жыл осы лауазымда қызмет етті. 1992 жылы президент Карлос Салинас оны Білім министрі етіп тағайындады. Осы лауазымда ол мексикалық мемлекеттік мектеп оқулықтарын қайта қарауға жауапты болды. Шетелдік инвестициялар және Порфирио дәуірі сияқты мәселелер бойынша жұмсақ көзқарас ұсынған өзгерістер қатты дау тудырды және оқулықтар кері тартылды. Бір жыл өткен соң ол PRI-ның президенттік үміткері Луис Дональдо Колосионың сайлау кампаниясын басқару үшін отставкаға кетті.
1994 жылғы президенттік науқан
1994 жылы Колосионың қазасынан кейін Зедильо Мексика заңдарына сәйкес оның орнын баса алатын PRI мүшелерінің бірі болды, себебі ол біраз уақыттан бері мемлекеттік қызметте болған жоқ. Оппозиция Колосионың өліміне Салинасты айыптады. PRI президенттік кандидаттарын әрдайым қазіргі президент таңдағандықтан, Колосио бастапқыда Салинастың кандидаттарының бірі болған, бірақ олардың арақатынасына сайлау науқаны барысында Колосионың «Мексикада көптеген мәселелер бар» деген сөзі әсер еткен. Сондай-ақ, осы қастандық Колосионың Чьяпас штатындағы Zapatista қозғалысының өкілдерімен кездесіп, диалог құруға уәде бергеннен кейін болғанын атап өткен жөн. Колосионың қазасынан кейін бұл сөз президентпен арадағы шиеленістің басты себебі деп есептелді. Зедильоны таңдау – Салинастың Мексикадағы қайта сайланбау дәстүрін айналып өтіп, билікті өз қолында ұстап тұру әрекеті ретінде қабылданыс тапты, өйткені Зедильо саясаткер емес, Салинас сияқты экономист болды және президентке тән саяси қабілеті мен ықпалы болмады. Салинас Колосионы, сол кезде жақсы кандидат деп есептелгенін, бақылауға тырысқан-тырыспағаны белгісіз. Зедильо Ұлттық әрекет партиясынан Диего Фернандес де Севаллос пен Демократиялық революция партиясынан Cuauhtémoc Cárdenasқа қарсы сайланды. Ол сайлаушылардың 48,69% дауысын алып, 20 ғасырда Мексикадағы 70 жылдық PRI династиясын аяқтаған соңғы президент атанды.
Төрағалық (1994-2000)
42 жасында Зедильо 1994 жылғы 1 желтоқсанда Сан-Лазаро заң шығару сарайында президенттікке кірісті. Ол Одақ Конгресінің алдында, төрағалықты президент орынбасары Карлота Варгас Гарза жүргізген кезде ант берді. Зедильоның сайлаудағы жеңісі әділ деп есептелді, бірақ ол өзінің саяси базасы мен тәжірибесі жоқ, жағдайға қарай пайда болған кандидат ретінде қызметке келді. Президенттігінің басында ол беймәлім саясат ұстанымын қабылдады және оның отставкаға кететіні немесе оған қарсы мемлекеттік төңкеріс болатыны туралы әңгімелер тарады, бұл қаржы нарығындағы жағдайды ушықтырды.
Кабинет
Зедильо кабинетіне дағдарыстарды шеше алатын адамдар қажет болды. Президенттік кезеңі бойында ол төрт ішкі істер министрін тағайындады: Эстебан Моктесума, ол Zapatistas мәселесімен айналысты; Эмилио Чуайфет, ол Acteal қырғынынан кейін отставкаға шықты; Франсиско Лабастида, ол 2000 жылғы PRI президенттік үміткерін анықтау үшін іріктеу сайлауында жеңіске жетті; және Диодоро Карраско Алтамирано, ол Мексика Ұлттық автономды университетіндегі ереуілді реттеді.
1994 жылғы желтоқсандағы қаржы дағдарысы
Зедильо билікке келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң Мексика тарихындағы ең ірі экономикалық дағдарыстың бірі елді шатқалатты. Дағдарыстың басты кінәсі шығып келе жатқан президент Салинасқа жатады деп есептелсе де, Салинас президент Зедильо өзінің басқаруындағы экономикалық саясатты өзгерту арқылы қателік жасады деп мәлімдеді. Зедильо песоның құнын 15%-ға төмендетті, бұл қаржы жүйесінің күйреуіне алып келді. Зедильо басшылығымен жүзеге асырылған бірқатар реформалар мен шаралардың нәтижесінде дағдарыс аяқталды. АҚШ президенті Билл Клинтон Мексикаға 20 миллиард доллар көлемінде несие берді, бұл Зедильоның банк жүйесін құтқару жобаларының біріне көмектесті.
Салинаспен ажырасу
Зедильо Колосионың өлтірілуімен көзге түскен президенттікке кездейсоқ үміткер болған. Зедильо мен Салинас арасындағы қақтығыс Зедильоның президенттік өкілеттігінің басындағы кезеңді белгіледі. Де ла Мадрид пен Салинас сияқты, Зедильо де сайланбаған және саясатта тәжірибесі болмаған. Оның үміткерлік өнері көңілсіз болды, бірақ Чиапас штатындағы зорлық-зомбылық пен Колосионың қазасы сайлаушыларды 1994 жылғы сайлауда PRI үміткерін қолдауға ықпал етті. Зедильо 1928 жылы сайланған президент Альваро Обрегонның қазасынан кейін Плутарко Элиас Каллес үлгісімен Салинасқа тәуелді қуыршақ президент ретінде қарастырылды. Президенттік билігін нығайту үшін Зедильо Салинастан тәуелсіздігін көрсетуі керек болды. 1995 жылдың 28 ақпанында Зедильо 1994 жылдың қыркүйегінде PRI Бас хатшысы Хосе Франсиско Руис Массиуді өлтіргені үшін бұрынғы президенттің ағасы Рауль Салинасты қамауға бұйрық берді. Бұл әрекет Зедильо мен Салинас арасындағы айырықша үзіліс болды. 1995 жылдың ақпан айында Мексика үкіметі маскалы Субкоманданте Маркосты Мексикалық Автономдық Университетінің (Universidad Autónoma Metropolitana) бұрынғы профессоры Рафаэль Себастьян Гильен деп анықтады. Маркостың бейнесін ашу және оны түпкілікті емес, қалалық зиялы, террорист ретінде көрсету – үкіметтің сапатистердің беделін түсіру және олардың заңдылығын жою әрекеті болды. Әскер сапатистердің бекіністеріне шабуыл жасап, Маркосты ұстауға дайын тұрды. Үкімет сапатистермен келіссөздерді қайта бастауды шешті. 1995 жылдың 10 наурызында президент Зедильо мен Ішкі істер министрі Моктезума Мексика Конгресі талқылап, бекіткен Чиапас заңына сәйкес, Диалог, келісім және лайықты бейбітшілік туралы Президенттік жарлыққа қол қойды. 1995 жылдың сәуір айында үкімет пен сапатистер қақтығысқа нүкте қою мақсатымен құпия келіссөздер бастады. 1996 жылдың ақпан айында үкімет пен сапатистер Сан-Андрес келісімдеріне қол қойды. 1996 жылдың мамыр айында терроризмде айыпталған сапатистер босатылды. 1997 жылдың желтоқсанында Актеал қырғыны деп белгілі болған оқиғада жергілікті шаруалар қаза тапты. Қырғыннан аман қалғандар Зедиллоны АҚШ-та сотқа берді, бірақ АҚШ Жоғарғы Соты мемлекет басшысы ретінде оның иммунитетіне байланысты талапты қабылдамады. 1993 жылдың 24 мамырында Гвадалахара кардиналы Хуан Хесус Посадас Окампоның саяси қазасы және Мексиканың Бас прокуратурасының (PGR) осы қазаны шешудегі жетіспеушілігінен қарым-қатынастар ушықты. PGR Чиапас епискобы Самуэль Руис Гарсияға сапатистердің партизандық қызметін жасырды деген күдікпен қысым көрсетті. Руистің қатысуы стратегиялық және EZLN көтерілісінен кейін бейбітшілікті сақтаудың маңызды құралы болды.
Кедейлікті азайту
Зедильоның президенттік ұраны "Bienestar para tu familia" ("Отбасыңыздың әл-ауқаты") болды. Ол Мексикадағы ең кедей отбасыларға, балалары мектепке қатысса ғана, субсидия беруді көздейтін "Прогреса" кедейлікті жеңілдету бағдарламасын жасады. Бұл Салинас әкімшілігінің тым саясиландырылған деп танылған PRONASOL бағдарламасын ауыстырды. Кейін президент Висенте Фокс бұл бағдарламаны "Oportunidades" (Мүмкіндіктер) деп атады. Кедейлерді азық-түлікпен қамтамасыз ету және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін құрылған мемлекеттік емес CONASUPO ұйымы 1999 жылы таратылды, нәтижесінде азық-түлік бағалары өсті.
NAFTA және басқа экономикалық шаралар
Карлос Салинас Мексиканың Солтүстік Америка еркін сауда аймағындағы (NAFTA) орнын келісіп алды, ол 1994 жылдың қаңтарында күшіне енді, сондықтан Зедильо оны өзінің бүкіл мерзімі бойында басқарған алғашқы президент болды. Мексика экономикасы 1994 жылғы желтоқсандағы песо дағдарысынан кейін қиын жағдайға түсті, сол кезде валюта 15%-ға құнсызданып, АҚШ миллиардтаған долларлық қарыз беріп экономиканы қолдауға араласты, нәтижесінде Зедильо басшылығымен NAFTA қиындықтармен басталды. Мексиканың ЖІӨ 7%-ды құрады және NAFTA осы жағымсыз көрсеткішті жақсартады деген үміт болды. NAFTA-ны іске асыруға дайындық кезінде Салинас жүздеген компанияны жекешелендірді. Зедильо әкімшілігі кезінде ол мемлекеттік теміржол компаниясы Ferrocarriles Nacionales de México-ны жекешелендірді. Бұл 1997 жылы жолаушылар тасымалын тоқтатуға әкеп соқты.
Төрайымнан кейінгі кезең
Седильо биліктен кеткеннен бері көптеген халықаралық компаниялар мен ұйымдарда экономикалық кеңесші ретінде жұмыс істеді. Қазіргі уақытта ол Йель университетінде экономика пәнінен сабақ береді және Йельдің жаһандануды зерттеу орталығына жетекшілік етеді. 2008 жылы Йельде жаһандық климаттың өзгеруі тақырыбында конференция өткізілді, оның нәтижесінде Зедильо редакциялаған жинақ жарық көрді.
Мексиканың жергілікті тұрғындары АҚШ-та сотқа шағымдануда
2012 жылы Economist журналында жарияланған мақалада, Актеалдағы қырғыннан аман қалғандарын деп мәлімдеген он Tzotzil халқының тобы бұрынғы президент Зедильоны Коннектикут штатындағы азаматтық сотқа беріп, "шамамен 50 миллион доллар және Зедильоның кінәлі екенін жариялауды" талап еткен. Қырғынның құрбандары Las Abejas деп белгілі жергілікті халық құқықтарын қорғау тобының мүшелері болған; алайда, осы ұйымның қазіргі президенті Порфирио Ариас, олардың Актеал тұрғындары емес екенін мәлімдеді. Бұл жайт сарапшыларды сот процесінің саяси мақсатта жүргізіліп отырғанына күдік тудырды, мүмкін, оның саяси партиясы – Институционалдық-революциялық партияның мүшесі, Зедильоның реформаларына наразы болып, партияның 71 жылдық үздіксіз биліктен кейін 2000 жылғы Мексика президенттік сайлауында билікті жоғалтуына себеп болды. АҚШ Мемлекеттік департаменті президент Зедильоға мемлекет басшысы ретіндегі ресми өкілеттіктері шеңберінде жасаған әрекеттері үшін қудалаудан иммунитет беруді ұсынды. Бұл ұсыныс АҚШ сот жүйесі үшін міндетті емес, бірақ судьялар "көбінесе Мемлекеттік департаменттің позициясын қолдайды". Раффэрти, Коберт, Тененхольц, Боундс және Хесс компаниясының өкілдігіндегі талапкерлер АҚШ округтік судьясы Майкл Шидің Зедильоға берілген иммунитетті жою туралы шешіміне шағымдануы мүмкін. 2014 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Актеалдағы қырғыннан аман қалғандардың бұрынғы мемлекет басшысы ретінде "егемендік иммунитеті" негізінде Зедильоға қарсы істі қараудан бас тартты.
Қоғамдық пікір және мұра
2012 жылы BGC Excélsior ұлттық сауалнамасы бұрынғы президенттер туралы жүргізілгенде, сауалнамаға қатысушылардың 39% Зедильо басқаруын "өте жақсы" немесе "жақсы" деп бағаласа, 27% "орташа" деді, ал 31% "өте нашар" немесе "нашар" деп жауап берді.