Кіріспе

Мексика президенті 1988-1994 жылдар аралығында. Карлос Салинас де Гортари (1948 жылғы 3 сәуірде туған) – испан азаматтығы бар мексикалық экономист және саясаткер, 1988-1994 жылдар аралығында Мексиканың 60-шы президенті болды. Институционалдық-революциялық партияға (ПРИ) мүше болып, мансабының бастапқы кезеңінде Бағдарламалау және Бюджет хатшылығында жұмыс істеп, кейін хатшылыққа дейін жетті. Ол 1988 жылғы жалпы сайлауда партияның үміткері болып бақ сынасты және сайлаудағы заңбұзушылықтар туралы кең таралған айыптауларға қарамастан жеңіске жетті. Экономист Салинас де Гортари 1946 жылдан бері заң білімі жоқ алғашқы мексикалық президент болды. Оның президенттік кезеңі, оның ізашары Мигель де ла Мадрид бастаған неолибералдық, еркін сауда экономикалық саясатын нығайтумен, мемлекеттік компанияларды жаппай жекешелендірумен, банктерді қайта жекешелендірумен, Мексиканың NAFTA-ға қатысуымен, оңшыл оппозициялық PAN партиясымен Салинастың саясатын қолдау үшін штаттық және жергілікті сайлаулардағы жеңістерін мойындау туралы келіссөздермен және жаңа валюта енгізумен сипатталды. Әкімшілігінің басынан бастап Салинас де Гортари мексикалық солшылдар тарапынан сынға ұшырады, олар оны неолибералдық саясаты жұмыссыздықты арттырған және елдің байлығын шетелдік меншікке беруге бағытталған заңсыз президент деп есептеді. Ал оңшылдар мен халықаралық қауымдастық оны жаһанданудың жетекші тұлғасы деп бағалап, елді жаңғыртудағы үлесі үшін марапаттады. Салинасқа жаңадан құрылған Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) Бас директоры лауазымына үміткерлігінде АҚШ үкіметі де қолдау көрсетті. Президенттік кезеңінде экономиканың жақсаруына қарамастан, биліктегі соңғы жылындағы басқарудағы кемшіліктер мен сыбайлас жемқорлыққа байланысты бірқатар даулар оның елдегі және халықаралық беделін түсірді. Бұл оқиғаларға zapatista көтерілісі, Луис Дональдо Колосио (Салинастың таңдаған мұрагері және 1994 жылғы президенттік сайлауға ПРИ үміткері) мен Хосе Франсиско Руис Массиудің (Салинастың інісі және ПРИ Бас хатшысы) қазасы кірді. Саяси зорлық-зомбылықтың күшеюі экономикалық белгісіздікке әкелді. Песоның құнын төмендетуге қысым көрсетілген кезде Салинас одан бас тартты, өйткені ДСҰ-ның президенті болуға үміткерлігіне көмектесетін стратегияны дұрыс деп санады. Нәтижесінде, Салинас биліктен кеткеннен кейін бір айдан аспаған соң, президент Эрнесто Зедильо песоның құнын төмендетуге мәжбүр болды және Мексика тарихындағы ең ауыр экономикалық дағдарыстардың біріне ұшырады. Көп ұзамай оның ағасы Рауль Салинас де Гортари Руис Массиуді өлтіруге бұйрық бергені үшін тұтқындалды және кейін есірткі саудасымен айналысқандығы айыпталды. Салинас елден кетіп, 1999 жылы қайтып келді. Салинас көбінесе Мексиканың ең беделсіз бұрынғы президенті ретінде танылады. 2005 жылы Parametría жүргізген жалпыұлттық сауалнамада респонденттердің 73% оның бейнесіне жағымсыз баға берсе, тек 9% бұрынғы президенттің бейнесіне жағымды баға берді. Ол 1990 жылдардан бері Мексиканың ең ықпалды және даулы саясаткері болып саналады.

Ерте өмір және білім

Карлос Салинас де Гортари 1948 жылғы 3 сәуірде дүниеге келді. Ол экономист және мемлекеттік қызметкер Рауль Салинас Лозано мен Маргарита Де Гортари Де Салинастың екінші ұлы және бес баланың бірі. Салинастың әкесі президент Адольфо Лопес Матеостың өнеркәсіп және сауда министрі болды, бірақ 1964-1970 жылдары Гюставо Диас Ордастың пайдасына PRI президенттік кандидаты ретінде таңдалмады. Карлос Салинас 1988 жылғы сайлауда PRI партиясының президенттікке үміткері болып тағайындалғанда, әкесіне: "Бізге 20 жылдан астам уақыт кетті, бірақ біз осы жетістікке қол жеткіздік" деді. Карлос Салинастың өмірінде қайғылы оқиға болды. 1951 жылғы 18 желтоқсанда ол үш жасында үлкен ағасы Раульмен (бес жаста) және сегіз жастағы досымен ойнап жүргенде, олар зарядталған мылтық тауып алды. Солардың бірі Салинас отбасының он екі жастағы қызметшісі Мануэланы атып өлтірді. Үш баланың қайсысы оқ атқандығы анықталмады, оқиға апат деп жарияланды және ол кезде Excélsior мен La Prensa газеттерінде жарияланды. Сот Салинас отбасын кішкентай балаларының қолы жетпейтіндей етіп, зарядталған қаруды қалдырғаны үшін кінәлі деп тапты. Салинас отбасы 12 жасар қызметші Мануэланың тегін білмеді – оның Сан-Педро Азкапоцальтонгодан келгенін ғана білді, ал оның отбасы денесін алып кеткені белгісіз. Сондай-ақ, олар Мексиканың 1964 жылы президенті болған Густаво Диас Ордастың сіңілісінің ұлы, әйгілі мексикалық комедия актері Чеспиритоның анасы Гилберто Боланос Качоның көмегімен ақталды. Ол осы трагедиялық балалық шақ оқиғасы туралы көпке жарияламады. Салинас Мексиканың Ұлттық автономды университетінде экономика факультетінде оқыды. 1968 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына қарсы студенттік қозғалыс ұйымдастырылып жатқанда ол студент болып оқыды, бірақ оның қатысқанына ешқандай дәлел жоқ. Ол PRI жастар қозғалысының және «Революциялық саясат және кәсіби қауымдастық» саяси клубының белсенді мүшесі болды, оның мүшелері президент болған кезде оның жақын достары болып қалды.

Жеке өмір

Салинас болашақ бірінші әйелі Сесилия Йоланда Окелли Гонсалеспен (1950 жылы туған), ол одан екі жас кіші еді, 1958 жылы танысты. Ол он жаста, ал ол сегіз жаста болған кезде олардың жолдары кесісті. 1965 жылы, ол 17-ге келгенде, ал ол 15-ке толғанда, олар кездесу бастады.

Алғашқы саяси мансап

1982 жылы Салинасты президент Мигель де ла Мадрид жоспарлау және бюджет министрі етіп тағайындады, бұл лауазымды Де ла Мадрид бұрын өзі де атқарған болатын. Мексика президенті Жозе Лопес Портильоның президенттігінен кейін ауыр қаржылық жағдайға түскендіктен, бұл өте маңызды кабинеттік лауазым болды. Портильо Мексикадағы банктерді мемлекеттік меншікке алған және долларлық жинақ шоттарын тәркілеген шараларға барған. Елде қатты валюталық резервтер болмады, шетелдік кредиттер таусылып, пайыздық ставкалар күрт өсті. Сондықтан Қаржы және жоспарлау және бюджет министрліктері экономикалық дағдарыспен күресу үшін ең ықпалды орындарға айналды. Кабинетте Салинастың басты қарсыласы – Қаржы министрі Хесус Сильва Герцог болды. Де ла Мадридтің орнына кім келетінін анықтайтын ішкі саяси күресте Салинас Сильва Герцогтың беделін түсіруге тырысты. Кабинеттегі тағы бір маңызды тұлға – Ішкі істер министрі Мануэль Бартлетт болды, онымен Салинас бәсекелеспеу туралы келісімге келді. Салинас билік шеңберіндегі басқа да одақтар құрды және Де ла Мадридпен назар үшін тікелей бәсекелеспеді. Сильва Герцог министрлік қызметінде қателіктер жасады, оларды Салинас пайдаланып, оны отставкаға кете алмады.

Кабинет

Салинас 1988 жылғы 1 желтоқсанда Сан-Лазаро заң шығару сарайында президенттікке кірісті. Сол жерде ол Одақ Конгресінің алдында ант берді. Өте күреспен өткен сайлаудың жеңімпазы ретінде, ол билікке келген кезде өзінің және партиясының заңдылығын қайта орнату міндетіне ие болды. Сайлау көптеген адамдардың реформа қалағанын көрсетті, бірақ Салинас PRI-дың қатал идеологтарын ("динозаврларды") өз кабинетіне тағайындады, соның ішінде Фернандо Гутьеррес Барриосты Ішкі істер министрлігіне; Мануэль Бартлеттті Білім министрлігіне; және Карлос Хэнк Гонсалесті Ауыл шаруашылығы министрлігіне. Кабинет Салинастың неолибералдық саясатын қолдауда біртұтас болды. Көптеген министрлер Салинас сияқты жоғары білімі бар технократтар еді. Салинастың көптеген саясатына қарсылық болғанымен, ол кабинеттен тыс жерден туды. Президенттік кезеңі барысында ол бірнеше кабинет министрлерін ауыстырды немесе қызметтен босатыды. 1994 жылғы қаңтарда Чиапас қақтығысынан кейін Ішкі істер министрлігінде (Gobernación) маңызды ауыстыру болды, ол бұрын үкіметтің Ұлттық Адам құқықтары комиссиясын басқарған және бұрын Мексиканың Ұлттық Автономды Университетінің ректоры болған Хорхе Карпизоны тағайындады. 1994 жылғы сайлауда PRI үміткері Луис Дональдо Колосио 1994 жылғы наурызда қаза тапқаннан кейін, сайлауға дейін алты ай ішінде отставкаға кетпеген кабинет министрлеріне президенттікке үміткер болуға тыйым салатын жаңа шектеулер Салинастың таңдау мүмкіндігін шектеді.

Ішкі мәселелер

1988 жылдың желтоқсан айындағы инаугурациялық сөзінде ол Мексиканы "жаңғыртудың" маңызды және амбициялық мақсатын белгілеп берді. Ол "Мексиканы жаңғырту – бүгінгі 85 миллион мексикалықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өте қажет" деп мәлімдеді. Қысқасы, саясатты, экономиканы және қоғамды жаңғырту қажет. Мексиканы жаңғырту, сонымен қатар, абсолютті қажеттілік. Дүние терең өзгерістерге ұшырап жатқан осылайша ғана біз өз егемендігімізді нығайта аламыз.

Сайлау реформасы

1988 жылғы өте даулы сайлау нәтижелерінен кейін үкімет бірқатар сайлау реформаларын бастады. Маңызды өзгеріс – 1990 жылдың қазанында Ішкі істер министрлігінен сайлауды алып, тәуелсіз орган құру мақсатында Федералды сайлау институтын (ФИИ) құру болды. 1994 жылғы сайлауда халықаралық байқаушылар алғаш рет қатысты және сол кезде ғасырдың ең әділ сайлауы деп есептелді, бірақ одан дау-дамайлар туды. Алғаш рет PRI конституциялық реформалар жүргізу үшін қажетті Конгрестегі үштен екі көпшілігін жоғалтты.

Адам құқықтары

1990 жылы Ұлттық адам құқықтары жөніндегі комиссия (Comisión Nacional de los Derechos Humanos) құрылды. Бастапқыда үкіметтік орган болған, кейін дербес ұйымға айналды.

Білім

1992 жылы Салинас және оның Білім министрі Эрнесто Зедильо Мексиканың тегін оқулықтар бағдарламасы аясында мексикалық мектептерде жаңа міндетті тарих оқулықтарын енгізді. Энрике Флорескано мен Хектор Агилар Камин авторлық құқығына ие жаңа оқулықтар қызу пікірталас тудырды. Назар аударудың өзгеруі Порфириато кезеңіне және шетелдік инвестициялардың рөліне, Эмилиано Сапатаға қатысты болды – ол биліктегі барлық үкіметтерге қарсы болғанына қарамастан, батыр ретінде мақталып, АҚШ-Мексика қарым-қатынастары тарихты жағымсыз бейнелеуден сақталды, сондай-ақ Мексикадағы католик шіркеуіне бейтарап қарау ұсынылды. 1993 жылдың қаңтар айында үкімет оқулықтарды кері тартып алуға мәжбүр болды. Бір бағалау бойынша, "1992 жылғы оқулықтарға қатысты дау оңшылдар тарапынан үкіметке жаңа қолдау көрсеткенімен қатар, билік құрылымындағы қолдау мен тәртіптің әлсіреуін де көрсетті".

Солтүстік Америка еркін сауда келісімі

Салинас президенттігінің басты жетістігі – 1994 жылдың 1 қаңтарында күшіне енген Солтүстік Америка еркін сауда аймағын (НАФТА) құру үшін АҚШ және Канадамен сәтті келіссөздер жүргізу болды. Бұл келісім Мексиканың ұзақ жылдар бойы ұстанған экономикалық ұлтшылдық және американдыққа қарсы саясатына қарама-қайшы келіп, бірыңғай нарық құруды көздеді. Мексикалық NAFTA жақтастары оны экспорттық тауарларға нарықтарды кеңейту, шетелдік инвестицияларды тарту, жаңа жұмыс орындарын ашу, үкіметке сыртқы қарызын төлеуге көмектесу және жалпы экономиканы жаңғырту мүмкіндігі ретінде қарастырды. Алайда, Мексикада бұл өзгеріске ұйымдасқан еңбек ұйымдары, көптеген ғалымдар мен үкіметтік емес ұйымдар қарсылық көрсетті.

Есірткі бизнесі және сыбайлас жемқорлық

Есірткі саудасы – ішкі және сыртқы саясаттың маңызды мәселесі. 1980-ші және 1990-шы жылдары Мексика Колумбияда өндірілген кокаиннің АҚШ тұтынушыларына тасымалданатын транзит елi болды. Президент Де ла Мадрид есірткі трафигін ұлттық қауіпсіздік мәселесі деп есептеді және оған мемлекеттік қаржы бөлді. Салинас бұл қаржыны арттырды, бірақ екі президент тең трафик пен оның Мексикаға тигізген әсерін тоқтатуға қол жеткізе алмады. Есірткі саудасы оған қатысушылар үшін өте пайдалы, ал Мексиканың нашар құқықтық және сот жүйесі нашар жалақы алатын полицияның кең ауқымда сыбайлас жемқорлыққа ұшырауына тосқауыл қоя алмады. Мексика әскері, саясаткерлер және кейбір журналистер де аз дәрежеде жемқорлыққа қатысты. Мұндай сыбайлас жемқорлық құқықтың үстемдігіне нұқсан келтіріп, мексикалықтардың мемлекетке деген сенімін жойды. Есірткі сатушылардың мемлекетке, куәгерлерге, журналистерге және жай прохожийлерге қарсы зорлық-зомбылық деңгейі күшейді. Мексика үкіметі есірткі мафиясының жоғары деңгейдегі басшыларын, соның ішінде 1989 жылы Мигель Анхель Феликс Галлардоны ұстап, түрмеге қамады, оның тұтқындалуы құқық қорғау органдарының байланысын аңғартты.

Сыртқы саясат

Салинас АҚШ пен Канадамен Солтүстік Америка еркін сауда келісімін (НАФТА) келісті. Салинас сонымен қатар Мексиканың сыртқы қарызын қайта қарастырды. 1990 жылы Салинас Солтүстік Америкадан тыс капитал инвестициясын тарту үшін Еуропаға сапар шекті, бірақ Кеңес Одағы мен Кеңес блогының ыдырауы оларды шетелдік инвестицияларға ашты; Мексика олар үшін бұрынғыдай тартымды болмады, сондықтан Салинас Солтүстік Америкаға бет бұрды. Сыншылар NAFTA Мексика үшін ара-жібір нәтижелерге әкелді дейді: сауда мен шетелдік инвестициялардың өсуі едәуір болғанымен, жұмыс орындары мен жалақылар жағынан ондай өсім болған жоқ. Мексика Ватиканмен дипломатиялық қарым-қатынасты қалпына келтірді. Сонымен қатар, Мексика Азия-Тынық мұхит экономикалық ынтымақтастығы (АТЭК) және Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына (ЭЫДҰ) мүше болды. Бірінші Иберо-Америкалық саммит өткізілді және Сальвадор үшін бейбіт келісімге, Чапультепек келісіміне қол қойылды. 1991 жылы Салинас АҚШ-қа барып, Иллинойс губернаторы Джеймс Р. Томпсонды 1981 жылы Чикагода болған Милуоки-Аве трагедиясы деп аталатын төрт адамды өлтіру ісі бойынша төрт мексикалық азаматты кешіруге көндіруге көмектесті. Карлос Салинас де Гортаридің көмегімен Хоакин Варела, Рохелио Арройо, Игнасио Варела және Исауро Санчес төрт адамның жазалары жеңілдетілді, кейіннен губернатор Джим Эдгар оларды толық кешірді.

1994 жылғы сайлау жылы

1994 жылғы президенттік сайлау жақындаған кезде Салинас PRI партиясынан үміткерді таңдау туралы шешуші қадам жасады; осы адам әдетте президенттік сайлауда жеңіске жететін. "1988 жылғы мұрагерлік дағдарысы Салинасқа оның мұрагерлік еткен жүйесіне тағы бір апаттың орын алуына жол бермеу керектігін көрсетуі керек еді." Салинас бұл шешімді қабылдаған кезде оның президенттігі барысында халықтың құрметі мен сенімі жоғары болды, бірақ президенттігінің соңғы жылында болған бірқатар оқиғалар жағдайды өзгертті.

PRI кандидатын таңдау

Президенттікке үміткер ретінде PRI кандидатының таныстырылуы 1993 жылғы 28 қарашада өтті, Салинас Луис Дональдо Колосионы таңдады. Бұл лауазымға Мануэль Камачо мен Колосио қарастырылды, ал бұрынғы үміткерлер, мысалы, Хесус Сильва Герцог және Педро Аспе іріктеуден өтпеді. МТИ-нің түлегі Аспе халықаралық аренада белгілі болғанмен, сайлаушыларды қызықтыра алмайды деп есептелді. Салинастың өзінің президенттікке сайлануы көрсеткендей, Мексиканың саяси жүйесінің өзгеруі PRI-дың тағайындауы сайлауда жеңіске кепілдік бермейтінін білдірді. Аспе сайлаушыларды өз жағына тарта алатын, харизматикалық кандидат емес еді. Куаутемок Карденас президенттікке қайта үміткер болуы мүмкін болғандықтан, PRI партиясы дауыс жинауға қабілетті адамды іздеуге кірісті.

Сапатистердің көтерілісі

1994 жылдың 1 қаңтарында Чиапас штатында болған көтеріліс Солтүстік Америка еркін сауда аймағының (NAFTA) күшіне енген күнімен сәйкес келді. Сапатистік Ұлттық азаттық армиясы (Ejército Zapatista de Liberación Nacional, EZLN) Мексиканың оңтүстігіндегі Чиапас штатынан алғашқы манифестін жариялады. Салинастың дереу жауабы бейбіт шешім табуға бағытталды: төңкерілген қаруды ұстағандарға кешірім беру, атысты тоқтатуға бұйрық беру, бейбіт келіссөздер жүргізуші тағайындау және Мексика Конгресіне Жалпы кешірім туралы заң жолдау. Салинастың президенттік лауазымға ие болған ізбасары қызметке кірген кезде қатаң ұстанымды қабылдады. Салинастың көтеріліске қатысты бейбіт шешімдері заңды және саяси тұрғыдан тиімді болды, бұл Мексикада көптеген адамның өмірін сақтап қалды. Сапатистердің көтерілісі елі бойынша емес, аймақтық деңгейде тарады, бірақ оқиғаның орын алуы және NAFTA күшіне енген кезде Мексиканың осы кедей аймағына халықаралық назар аударғандығы Салинастың бейбіт саяси ауысу және өзінің мұрасын сақтау жөніндегі мұқият жоспарларын құлатты. Салинас сыртқы істер министрі Мануэль Камачоны үкіметтің бейбітшілік жөніндегі делдалы етіп тағайындады. Бұл Салинас үшін саяси артықшылықтар әкелді, себебі Камачо бұрын ПРИ партиясының президенттік кандидаттығынан бас тартып, партиядан кетуі мүмкін еді. Осы маңызды тағайындаманың арқасында ол қайтадан көпшіліктің назарына ілікті.

Колосио мен ПРИ-дің жаңа кандидатының өлтірілуі

1994 жылғы ерекше саяси оқиға – 1994 жылғы наурыз айында Салинастың таңдап алған PRI президенттік үміткері Луис Дональдо Колосионың қаза болуы. Бұл сол жылдың тамызына жоспарланған сайлаудың күрделі жағдайын одан әрі ушықтырды. Сапатистердің көтерілісі Салинастың Мексикадағы сайлауда бейбіт билікке өту жоспарларын құлатты. Салинас пен Колосио арасындағы келіспеушіліктерге куәліктер бар, бұл сайлаудан кейін емес, оған дейін болған. Оның сайлау кампаниясы қаржы жетіспеушілігінен құлдырады, ал Колосио Чиапастағы жағдайларға байланысты БАҚ-та жариялануда қиындықтарға тап болды. Салинас Колосионың Чиапасқа баруына бөгет қойды, себебі оның онда болуы ахуалды нашарлатады деп санайтын. Салинас Колосиоға қатысты шешімін өзгертіп, оның орнына Мануэль Камачоны қояды деген күман болды. Камачо – саяси сауатты, бұрынғы Сыртқы істер министрі, Мексика қаласының басшысы, сондай-ақ Чиапастағы бейбітшілік комиссары. Салинас 1994 жылғы 17 қаңтарда кандидаттығын растады, бірақ бұл Колосионың талабы бойынша жасалды. Салинас Камачодан президенттікке таласпауға уәде алды, ол 1994 жылғы 23 наурызда Тихуанада Колосио қаза болған күні бұрын бас тартты. Бірнеше күн ойланып, Салинас Колосионың сайлау штабының жетекшісі, бұрынғы Білім министрі Эрнесто Зедильоны президенттікке үміткер ретінде таңдады. Зедильо салыстырмалы түрде маңызсыз министрлік – Білім министрлігін басқарды; ол Колосионың кампаниясын жүргізу үшін отставкаға кетті. Зедильо бұрын сайлауға қатыспаған, Де ла Мадрид пен Салинас сияқты тәжірибесіз кандидат болды. Ол әлсіз үміткер ретінде қабылданатын. Салинастың 1928 жылы президент сайлауда Альваро Обрегон қаза болғаннан кейін Плутарко Элиас Каллес сияқты билігін сақтап, кейінгі президенттерді бақылауға тырысқан деген болжам бар.

Тағы бір саяси қастандық

1994 жылдың қыркүйек айында өткен сайлаудан кейін ПРИ-дің Бас хатшысы Хосе Франсиско Руис Массиу, Салинастың бұрынғы күйеу інісі, Мексика қаласының орталығында ашық күндіз өлтірілді. Салинас президенттік лауазымда болған кезінде, тіпті Франсисконың ағасы Марио Руис Массиу бас прокурор болып, тергеуға жетекшілік еткеніне қарамастан, бұл кісі өлтіру ісі шешілмеді.

Экономикалық мәселелер

Экономикалық көпіршік Мексикаға бір буын бойы көрілмеген өркендеу сыйлады. Осы қарқынды өсім мен инфляцияның төмендеуіне байланысты, кейбір саяси ойшылдар мен БАҚ Мексиканың «бірінші әлем мемлекетіне» айналу алдында тұрғанын мәлімдеді. Шындығында, ол 1994 жылдың мамыр айында Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына (ЭЫДҰ) қабылданған «жаңа индустрияланған елдердің» алғашқысы болды. Песоның құны жоғары бағаланғаны белгілі болғанмен, Мексика экономикасының осалдығының дәрежесі Салинас әкімшілігі мен БАҚ тарапынан толыққанды түсінілмеді немесе азайтты. Бұл осалдық оның билігінің соңғы жылында болған бірнеше күтпеген оқиғалар мен макроэкономикалық қателіктермен одан әрі ушықты. Көптеген экономистер мен тарихшылар 1994 жылдың желтоқсан айындағы дағдарысқа себеп болған оқиғалар мен саяси қателіктерді талдады. PRI сайлау жылының дәстүріне сәйкес, Салинас халыққа қажетті жобаларды қаржыландыру үшін шығындарды арттырды, бұл тарихи жағдайдағы ең жоғары тапшылыққа әкелді. Бұл бюджет тапшылығы шамадан тыс тұтынуға байланысты ағымдағы шоттың тапшылығымен бірге, песоның шамадан тыс бағаланғандығының салдарынан туды. Бұл тапшылықты қаржыландыру үшін Салинас әкімшілігі тезобоно облигацияларын шығарды, бұл песо емес, доллармен төлемді қамтамасыз ететін тартымды қарыз құралы болды. Үкіметтік шығындардың нәтижесінде күшейген ағымдағы шоттың тапшылығы мексикалық және шетелдік инвесторларды алаңдатты, олар тезобоно облигацияларын жылдам сата бастады, бұл осыдан бұрын да төмен болған Орталық банк резервтерін азайтып, оларды рекордтық деңгейде (9 миллиард доллар) қысқарды. Тұрақты айырбас бағамын сақтау үшін (бір долларға 3,3 песо, белгілі бір ауытқу диапазонында), экономикалық тұрғыдан дұрыс шешім – долларлар резервтен шығарылып жатқандықтан, ақша ұсынымын қысқартуға мүмкіндік беру арқылы пайыздық ставкаларды күрт көтеру болар еді. Бірақ бұл сайлау жылы болғандықтан, сайлау алдындағы экономикалық құлдырау нәтижесінде сайлау қорытындысы өзгеруі мүмкін еді. Сондықтан Мексика Банкі ақша ұсынымын сақтау және пайыздық ставканың өсуін болдырмау үшін Мексиканың қазыналық облигацияларын сатып алуға шешім қабылдады. Бұл, өз кезегінде, доллар резервтерінің одан да күрт төмендеуіне әкелді. Бұл шешімдер бұрыннан-ақ күрделі жағдайды ушықтырып, дағдарыс сөзсіз болды, ал девальвация – қажетті түзетулердің бірі ғана болды.

Песоның құнсыздануы

Седильо билікке келгеннен кейін көп ұзамай, үкіметінің тұрақты валюта бағамын 15 пайызға дейін (АҚШ долларына 4 песоға дейін) арттыратынын жариялады. Бұл үшін бұрынғы әкімшіліктің оны бұрынғы белгіленген деңгейде ұстап тұру үшін қолданған дәстүрден тыс шараларын тоқтату қажет болды (мысалы, доллар сату, қарыз алу және т.б.). Бірақ бұл шара жеткіліксіз болды, үкімет бұл деңгейді ұстай алмады және валюта бағамын еркін өзгертуге шешім қабылдады. Сарапшылар девальвацияның қажет екенін мойындайды, бірақ Зедильоның 22 күндік үкіметін сынағандар, экономикалық тұрғыдан дұрыс болғанымен, дағдарысты басқару саяси қателік болғанын айтады. Олардың пікірінше, девальвация жоспарларын жариялау арқасында көптеген шетелдік инвесторлар инвестицияларын алып кетіп, жағдайды ушықтырды. Әсері одан бетерлегенімен немесе жоқ екеніне қарамастан, бір апта ішінде песо долларға шаққанда 4 песодан (бұрынғы 15% өсіммен) 7,2 песоға дейін құлдырады. АҚШ долларында төленетін қарызы бар немесе АҚШ-тан тауар импорттауға тәуелді мексикалық бизнес бірден қиындыққа тап болды, көптеген өндіріс орындарында жұмыстан босатулар болды және бірнеше адам өз-өзіне қол жұмсады. Жағдайды одан да нашарлатқан нәрсе – девальвация туралы хабар аптаның ортасында, сәрсенбі күні жарияланды. Аптаның қалған бөлігінде шетелдік инвесторлар Мексика нарығынан қашып кетті, ал үкімет келесі дүйсенбіге дейін бұл процесті тоқтатуға немесе одан бас тартуға ешқандай шара қолданбады, ол кезде бәрі тым кеш болды. Салинас Мексикада кеңінен сынға ұшырады. Ол экономиканың құлдырауына және «Телмекс» сияқты бірнеше мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіруге байланысты айыпталып, жазғырды. Экономиканың құлдырауына жауап ретінде ол Зедильоның жағдайды «тиімсіз» басқаруын сынап, дағдарысқа және Зедильоның қателіктеріне сілтеме жасай отырып, «желтоқсан қатесі» деген терминді қолданды. Ол сондай-ақ, Зедильомен өкілеттік мерзімі аяқталар алдында песоны белгілі бір пайызға девальвациялауға рұқсат беру арқылы девальвацияның «ауырлығын бөлісу» мүмкіндігі туралы сөйлескенін, ал қалған қажетті девальвация Зедильоның үкіметі кезінде жүзеге асырылатынын мәлімдеді.

Сапатистердің дағдарысы

Бастапқыда Зедильо әкімшілігі Салинастың сапатистермен келіссөздер жөніндегі саясатын ұстанды, Чиапас дағдарысын бейбіт жолмен шешуге уәде берді. Бірақ Зедильо бұл бағыттан бас тартып, 1995 жылдың 9 ақпанында Субкоманданте Маркостың Рафаэль Себастьян Гийлен Висенте екенін жария етіп, әскери араласуға көшті. Ол бұл сәтсіз стратегиядан бас тартып, кейін бейбіт келіссөздер қайтадан жаңартылды. Зедильоның Чиапас штатындағы тұрақсыз саясаты оның басқа да әкімшілігінің кейбір саясаттарымен үйлесімді болды.

Зедильомен қарым-қатынасты үзген Рауль Салинас тұтқындалып, елден қуылды

Эрнесто Зедильо саяси тәжірибесі немесе тәуелсіз билік негізі жоқ, кездейсоқ президенттік үміткер болған еді. Салинас 1928 жылы президент сайлауда Альваро Обрегон өлтірілгеннен кейін үш президенттің орнын басатын Плутарко Элиас Каллестің үлгісін қайталауға тырысқан деген пікір болды. Алайда, бұл президент Зедильоның бұйрығымен Салинастың ағасы Рауль Салинас 1995 жылғы 28 ақпанда Руис Массиуді өлтіруді ұйымдастырды деген айыппен тұтқындалғаннан кейін өзгерді; тұтқындау саяси жағдайды күрт өзгертті. 1940 жылдан бері, президент Лазаро Карденас президенттік қызметтен кетіп, билікті ізбасарына тапсырғаннан бастап, Мексиканың бұрынғы президенттері саясатқа тікелей араласпады. Ағасы тұтқындалғаннан кейін Салинас теледидарға шығып, Зедильоға деген наразылығын білдірді. Ол сөйлеген сөзінде желтоқсандағы песо дағдарысы үшін Зедильоны кінәлады, нәтижесінде мексикалықтар жұмыс орындарынан айырылып, банкротқа ұшырады және Мексиканың беделіне нұқсан келді. Салинас АҚШ қолдаған, Дүниежүзілік сауда ұйымының бас директоры болуға бағытталған үміткерлігінен бас тартып, Мексика қаласынан Монтеррейге кетті, онда ол PRI жақтасының үйінде аштық жариялады. Аграрлық реформа министрі Артуро Уорман Салинасты Мексика қаласына қайтаруға көндіру үшін Монтеррейге жіберілді. Салинас үкіметтен оны Колосио ісі және 20 желтоқсандағы девальвация үшін жауапты емес деп мәлімдеме жасауды талап етті. Салинас Мексикаға оралып, Зедильомен кездесті. Зедильо үкіметі Салинасты Колосионың өлімінен ақтап, песо дағдарысы бойынша сын-ескертпелерін жұмсартты. Салинас Мексикадан өз еркімен эмиграцияға кетіп, бір кезде Ирландияда қоныстанды.

Президенттікке дейінгі жылдар

Салинастың беделі жақын туыстарының қатысуымен болған бірқатар жанжалдардың салдарынан одан әрі күңгірттенді. Оның ағасы Рауль 1995 жылдың ақпан айында тұтқындалды. 1995 жылдың қарашасында Раульдің әйелі Паулина Кастаньон және оның жекжаттысы Антонио Кастаньон Швейцарияның Женева қаласында Рауль Салинасқа тиесілі есепшоттан Рауль Салинастың атынан 84 миллион АҚШ долларын алуға тырысқандары үшін тұтқындалды. Олардың тұтқындалуы әлем бойынша тараған, жүздеген миллион долларлық зор байлықтың ашылуына әкелді, әйтсе де Рауль Салинас ресми түрде жылына 190 000 доллардан астам табыс тапқан емес. АҚШ Бас есептік палатасының мәліметіне сәйкес, Рауль Салинас 1992 және 1994 жылдар аралығында 90 миллион доллардан астам ақшаны Мексикадан Лондон мен Швейцариядағы жеке банк шоттарына, күрделі операциялар арқылы аударған. 2008 жылы Швейцария үкіметі Рауль Салинастың тоңдырылған 110 миллион долларлық банк шоттарының 74 миллион долларын Мексика үкіметіне қайтарды. Швейцария Әділет министрлігі Мексика үкіметі 66 миллион доллардың мақсаттан тыс жұмсалғанын дәлелдегенін және ақшаның пайызбен бірге Мексикаға қайтарылғанын мәлімдеді. Салинас отбасы тоңдырылған қаражаттың ешқайсысын қайтарып алмады. 1997 жылы Салинас елден қуылғанда, ал оның ағасы Рауль түрмеде отырғанда, олардың әкесі Рауль Салинас Лозано АҚШ сотында Мексикалық есірткі саудагері Магдалена Руис Пелайоның айыптауы бойынша есірткі бизнесімен байланысы бар деп айыпталды; аға Салинас бұл айыптауларды жоққа шығарды. Салинас 1995 жылы, президенттік қызметтен кейін көп өтпей, бірінші әйелі Сесилия Оккелли Гонсалестен ажырасты. Сол жылы ол екінші әйелі Ана Паула Жерардқа үйленді. 2004 жылдың 6 желтоқсанында Салинастың кіші ұлы Энрике Мексика штатының Уиксикулукан қаласында машинасының ішінде, басына пластик қап таңылған күйі табылды. Іс әлі де шешілмеген. Зедильонің өкімет ету мерзімінің соңғы жылдары Карлос Салинас Мексикаға «Мексика: саясат және жаңғыру саясаты» атты кітабының жарық көргенін жариялау үшін оралды. Ирландияда болған кезінде жазылған және баспасөз мақалалары мен саяси естеліктерден цитаталарға толы бұл кітап оның жетістіктерін қорғады және Зедильоны оның басшылығынан кейін туған дағдарысқа кінәлады. 2010 жылдың мамыр айында Салинас әлі де Дублинде (Ирландия) тұрып жатқан. Салинас сондай-ақ Мексика қаласында өткен ұлының азаматтық неке тойына қатысып, қыркүйек айының соңында өтетін діни тойға да қатысатынын уәделеді. Салинас 1990 жылдардың соңында Мексикаға оралды және содан бері Мексика саясатына әсер етуді жалғастырып келеді. 2018 жылдың сәуірінде ол өзінің 70 жылдығын бірқатар саяси элиталардың қатысуымен тойлады. 2018 жылдың 5 желтоқсанында ол Джордж Буш-ағаның қоштасу рәсіміне қатысты.

Қоғамдық пікір және мұра

Салинас де Гортари Мексика тарихындағы аса даулы тұлға болып қала береді. Parametría жүргізген 2005 жылғы жалпыұлттық сауалнамада сауалнамаға қатысушылардың 73% Салинас де Гортариға жағымсыз қатысты, 9% оң пікір білдірді, ал 18% оның жайлы пікір білдірмеді.

Танымал мәдениетте

Netflix сериясы «Наркос: Мексика» (2018) да, Салинас прототипіндегі «сайланған президент» кейіпкерін актер Адольфо Мадера сомдайды. 2-маусымның 6-шы эпизодында екі жас бала соғыс ойнап, үй қызметшісін атып өлтіруі көрсетілсе, 7-ші және 8-ші эпизодтарда 1988 жылғы Мексика президенттік сайлауы суреттеледі. Салинас 2019 жылы шыққан екі Netflix сериалында да басты рөлде болды, олар Колосионың қазасына арналған: «1994» деректі фильмінде интервью беруші ретінде, ал «Қылмыстық күнделіктер: үміткер» драмалық сериалында Ари Брикман сомдады.