Кіріспе

Мексика президенті 1982-1988 жылдар аралығында. Мигель де ла Мадрид Хуртадо (miˈɣel de la maˈðɾið uɾˈtaðo; 12 желтоқсан 1934 – 1 сәуір 2012) – Мексиканың Институционалдық-революциялық партиясының (ПРИ) мүшесі, мексикалық саясаткер, 1982-1988 жылдар аралығында Мексиканың 59-шы президенті болды. Де ла Мадридтің басқару кезеңі "Моральдық жаңару" кампаниясымен де әйгілі болды, мақсаты – бұрынғы басқарушылықтар кезінде кеңінен таралған мемлекеттік сыбайлас жемқорлықпен күресу еді, нәтижесінде Лопес Портильо басқарушылығының жоғары лауазымды шенеуніктері тұтқындалды. Сонымен қатар, оның басқарушылығы 1985 жылғы Мехикодағы жер сілкінісіне кешіккен жауап бергені және 1988 жылғы даулы сайлауды ұйымдастыруы үшін сынға ұшырады, онда ПРИ үміткері Карлос Салинас де Гортари сайлаудағы алаяқтықтар туралы айыптаулардың арасында жеңіске ие болды деп жарияланды.

Ерте өмір және білім

Мигель де ла Мадрид Мексиканың Колима қаласында дүниеге келді. Ол белгілі заңгер Мигель де ла Мадрид Кастроның (ұлы екі жасында қаза болған) және Алисия Хуртадо Ольденбурдың ұлы болды. Оның әкесінің әкесі Энрике Октавио де ла Мадрид, Колима облысының губернаторы болған. Ол Мексиканың Ұлттық автономды университетінің (UNAM) заң факультетін бакалавр дәрежесімен бітіріп, АҚШ-тағы Гарвард университетінің Джон Ф. Кеннеди атындағы мемлекеттік басқару мектебінде мемлекеттік басқару магистрі дәрежесін алды. Олар 1955 жылы танысып, төрт жылдан кейін 1959 жылы Куаутемок қаласындағы Санта-Роза-де-Лима шіркеуінде үйленді. Кандидатурасы жарияланғанда, оған "саяси топтың кейбір бөліктерінен ерекше қарсылық көрсетілді, бұл ескі саясаткерлер мен жаңа технократтар арасындағы жарылыстың белгісі болды". Де ла Мадрид күшті оппозициялық кандидатқа қарсы тұрмады. Оның сайлауалды сөздерінде өкілдік, федерализм, заң шығару және сот жүйесін күшейту сияқты дәстүрлі либералдық құндылықтар баса назарда болды. Сайлауға көп жылдан бері алғаш рет көптеген адам қатысып, көпшілігі Де ла Мадридке дауыс берді.

Төрағалық

Де ла Мадрид бұрынғы президентінен қаржылық құлдырауды мұра етіп алды; Мексика оның өкілеттік мерзімі бойында жан басына шаққандағы өсімнің теріс динамикасын бастан өткерді. 1985 жылғы Мехикодағы қатты жер сілкінісіне Де ла Мадридтің ден қоюы өзінің ірі қателігіне айналды. Оның билігінің соңы одан да қиын болды: Карлос Салинас де Гортариді ізбасары етіп таңдауы, Куаутемок Карденастың ПРИ-ден шығуы және үкіметтің сайлау нәтижелерін алаяқтық деп таныған дауыс беруді ұйымдастыруы. Дегенмен, оның басшылығында жағымды жайттар да болды, мысалы, Мексика 1985 жылы Тарифтер мен сауда жөніндегі келісімге (ГАТТ) мүше болды. Сондай-ақ, Мексика Орталық Америкадағы қақтығыстарды реттеу мақсатындағы Контадора процесіне қатысты.

Экономикалық саясат

Мексиканың бұрынғы басшыларынан айырмашылығы, ол нарыққа бағдарланған президент болды. Инфляция жылына орта есеппен 100%-ға өсіп, 1987 жылы беспрецедентті 159%-ға жетті. 1980 жылдардың ортасында толық жұмыспен қамтылмағандық деңгейі 25%-ға дейін көтерілді, табыс төмендеді, және бағалар көбінесе табыстан гөрі жылдам өскендіктен экономикалық өсім тұрақсыз болды. Бұл оның екі тікелей алдыңғысының нашар басқаруы мен саясатының айқын еске салғаны болды, әсіресе дамуды шектен тыс шетелдік қарызға тартып қаржыландыру, оған көбінесе ішкі капиталдың көптеп шығуымен жауап берілді. Де ла Мадрид өзі Лопес Портильо басқаруындағы Бюджет және бағдарламалау министрі болғандықтан, көптеген адамдар оны қызметке келгеннен кейін өзі шешуге тиіс болған дағдарысқа бірдей жауапты деп қарады. Экономикалық дағдарысқа дереу жауап ретінде ол бірінші Экономикалық қайта ұйымдастыру бағдарламасын (Programa Inmediato de Reordenación Económica) ұсынды, содан кейін бірнеше айдан соң Ұлттық даму жоспарын (Plan Nacional de Desarrollo) ұсынды. Ұсынылған шаралар мемлекеттік шығындарды қысқарту, салық реформалары, бюрократияны қайта құру және жұмыспен қамтуды қорғау болды. Президенттік кезеңінде Де ла Мадрид шетелдік инвестицияларды ынталандыратын, мемлекеттік индустрияларды кеңінен жекешелендіру және тарифтерді төмендету сияқты неолибералдық экономикалық реформаларды енгізді. Бұл процесі оның ізбасарлары кезінде де жалғасты, және ол дереу Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) және басқа халықаралық сарапшылардың назарын аударды. 1986 жылдың қаңтарында Мексика экономикасын реформалау және орталықтандырмау жөніндегі күш-жігерін жалғастыра отырып, Тарифтер мен сауда жөніндегі Бас келісімге (GATT) қосылды. Мемлекеттік кәсіпорындардың саны 1982 жылы шамамен 1155 болса, 1988 жылы 412-ге дейін азайды. Де ла Мадрид өзінің алдыңғылары кезінде мемлекеттік басқаруға берілген компанияларды қайта жекешелендірді. Ол мемлекеттік және жеке сектор арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға тырысты, бірақ жеке сектор оппозициялық кандидаттарды қолдауға көшті. Ол өзінің алдыңғысынан мұра еткен қиын экономикалық жағдайларды ескере отырып, тапшылықты жою емес, экономикалық үнемдеу саясатын ұстанды.

Ішкі сайлау

Президент Де ла Мадрид бастапқыда елдің одан әрі демократиялануы қажет екенін және саяси жүйе үлкен бәсекеге ашық екенін мәлімдеді. Алайда, басқа партиялар сайлауда сәтті болу мүмкіндігін көрсеткеннен кейін, оның көзқарасы оппозициялық партиялардың алға жылжуына қарсы болғандай көрінді, оның орнына PRI-ге елдің дерлік толық билігін сақтап қалуға рұқсат берді (сол кезде PRI Мексиканың барлық штаттары мен Федералдық округті басқарды, сонымен қатар Депутаттар палатасының 400 орынының 299-ын және Сенаттың 64 орынының 63-ін иеленді). Дегенмен, оның басқару кезеңінде оппозициялық Ұлттық әрекет партиясы (испан тіліндегі аббревиатурасымен "PAN" деп те белгілі) халық арасында, әсіресе Солтүстік Мексикада танымал бола бастады. 1983 жылы Чиуауа штатының солтүстігіндегі муниципалитет сайлауында PAN штаттың ең ірі тоғыз муниципалитетін жеңіп алды, онда халықтың 70% тұрды. Шекаралық штат үкімет саясатынан, әсіресе бұрынғы президент Лопес Портильо басшылығының соңғы айларында банктерді мемлекеттік меншікке алудан ең көп зардап шеккендердің бірі болды. Чиуахуада PRI-нің беделінің төмендеуі мен жемқорлығы осы жеңіліске әкелгенін мойындаудың орнына, жергілікті PRI басшылары католик шіркеуі, жергілікті кәсіпкерлер және тіпті "сыртқы күштер" сайлаушыларды PAN-ді қолдауға ықпал еткенін мәлімдеді. Ең маңыздысы, жергілікті PRI сайлаудағы жеңілісті ешқашан қайталанбауы керек "трагедиялық оқиға" деп атады. 1986 жылғы сол штаттың губернатор сайлауы сайлаудағы алаяқтық туралы айыптаулармен толы болды. PRI үміткері Фернандо Баэза ресми жеңімпаз деп жарияланса да, PAN үміткері Франсиско Баррио Террасас, ол ресми түрде 35.16% дауыспен екінші орынды иеленді (сол кезде Чиуахуада оппозициялық үміткер алған ең жоғары үлес), нәтижелерді мойындамады және PAN күмәнді алаяқтыққа қарсы тұру үшін азаматтық наразылық акцияларын ұйымдастырды. Сол жылдары көптеген жергілікті сайлауларда алаяқтық жасалды деген айыптаулар көтерілді, кейде олар зорлық-зомбылыққа ұласты. Веракрус пен Оахаканың кейбір шағын муниципалитеттерінде жергілікті тұрғындар күмәнді сайлау алаяқтығына жауап ретінде жергілікті әкімшілік ғимараттарын басып алды немесе өртеп жіберді.

Абортты заңдастыруға ұмтылу

Президенттік науқаны барысында Де ла Мадрид аборт тақырыбын талқылаудың маңыздылығын айтқан болатын, себебі елде демографиялық өсім жоғары деңгейде, ал халықтың қажеттіліктерін қамтамасыз етуге ресурстар жетіспейді, әсіресе экономикалық дағдарыс кезінде. Президент болғаннан кейін Де ла Мадрид және Бас прокурор Серхио Гарсия Рамирес Федералдық округтің Қылмыстық кодексін реформалауға тырысты, жүктіліктің бірінші триместрінде "контрацепциялық әдістердің нәтижесіздігіне, ұрықтың патологиялық өзгерістеріне және зорлау салдарынан туған жүктілікке" байланысты абортты қылмыстан босатуды көздеді, бұл реформа медициналық рұқсат алып, ауруханада жүргізілуі тиіс еді. Бірақ, Католик шіркеуі мен консервативті топтардың күшті қарсылығына байланысты, бұл бастама ақырында қолдау таппады.

1984 жылғы Молотов коктейлімен шабуыл

1984 жылы 1 мамырда үкіметке қарсы белсенді Хосе Антонио Паласиос Маркина және басқалары Президент сарайының балконына Молотов коктейльдерін лақтырды, сол кезде Де ла Мадрид Мамыр мерекесінің шеруін қарап отырған еді. Президент ешқандай зардап көрмегенімен, оқиға салдарынан көптеген шенеуніктер мен қонақтар жарақат алды, оның ішінде ISSTE-нің сол кездегі директоры Алехандро Каррильо да бар еді.

Сан-Хуанико жарылыстары

1984 жылы 19 қарашада Сан-Хуан Иксуатепек қаласындағы сұйық мұнай газы (СЖГ) резервуарлық алабында (Мексиканың Мехико қаласының сыртында) үлкен жарылыс сериясі болды. Апат осы нысан аумағында газдың ағып кетуінен басталды, бұл көліктік операциялар кезінде құбырдың жарылуынан туындаған болуы мүмкін, нәтижесінде СЖГ 10 минут бойы жер бетіне жиналды. Бұл газ бұлтты желдің батыс жағына қарай, нысанның қалдық газдарды жағып жіберу орнына дейін жеткізді. Жарылыстар Сан-Хуан Иксуатепек қаласын қиратты, салдарынан 500-600 адам қаза тауып, 7000 адам ауыр жарақат алды. Оқиға елде үлкен ашу-ыза тудырды, 20 қарашада президент Де ла Мадрид зардап шеккен аймаққа сапар жасады. Ол апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету және қираған үйлерді қайта жаңарту үшін комиссия құруды тапсырды. 22 желтоқсанда Бас прокуратура мемлекеттік мұнай компаниясы Pemex-ті оқиғаға жауапты деп таныды және оған зардап шеккендерге өтемақы төлеуге бұйрық берді. Апаттың себебі мемлекеттік компаниядағы жемқорлық пен бейкұзыреттілік болғандықтан, халық үкіметке және мемлекеттік институттарға наразылық білдірді.

1985 жылғы жер сілкінісі

1985 жылдың 19 қыркүйегінде болған 8,0 балдық жер сілкінісі Мексика қаласын қиратты және кем дегенде 5000 адамның қаза табуына себеп болды. Де Ла Мадридтің апатты дұрыс басқара алмауы оның беделін түсірді, өйткені ол бастапқыда халықаралық көмектен бас тартты. Бұл Мексиканың экономикалық жағдайын жақсарту жолындағы нәзік процесті одан да қиын жағдайға түсірді, өйткені қираулар елдің басқа аймақтарына да тарады. Де Ла Мадрид бастапқыда құтқару жұмыстарына көмектесу үшін әскерилерді жіберуден бас тартты, кейіннен коменданттық сағат енгізілгеннен кейін, тонаудың алдын алу үшін ғана көшелерді патрульдеуге жіберді. Жер сілкінісі сол кездегі биліктегі Институционалдық революциялық партия (PRI) үшін көптеген саяси қиындықтар тудырды. Дағдарыс нашар елдердің де мүмкіндіктерін сынап көруге жететіндей ауыр болды, бірақ ақшаның жетіспеуінен бөлек, президент Де Ла Мадридтің өзінен бастап, жергілікті PRI басшылары да жағдайды ушықтырды. Сыртқы істер министрлігі көмек сұрамауға уәде берді. Жер сілкінісінен кейінгі күндері әскерилердің зауыт иелеріне өнімдерін алып беруге көмектескені, ал қаза болған жұмысшылардың денелерін іздеуге көмектеспегені туралы көптеген хабарлар тарады. Президент Де Ла Мадрид сыртқы қарыз төлемдерін қысқартудан бас тартқаны үшін де сынға ұшырады (сол кезде оның үкіметі федералды бюджеттің шамамен 30% -ын сыртқы қарызды төлеуге жұмсады). Мексикалық қоғамның барлық деңгейінде үкіметтің жер сілкінісіне жауап беруі авторитарлық және тиімсіз деп сынға алынды. Үкімет өзінің бұрынғы институттары арқылы дағдарысты жеке шеше алмайтынын түсініп, процесті "оппозициялық топтарға" ашуға шешім қабылдады. 31 мамырда "Ацтека" стадионында өткен әлем чемпионатының ашылу салтанатында 100 мың адам жиналған кезде Де Ла Мадрид сөз сөйлеуге тырысқанда наразылық білдіріп, оны ұялтты, бұл 1985 жылғы жер сілкінісіне үкіметтің нашар жауабына қарсы болғандықтан болды. Оқиғаға қатысқан бір шенеунік: "[Президенттің] сөздері ұсыну мен ысқырықпен толығымен басылды. Мен ұялып өліп бара жатыр едім, бірақ бұл елдің көңіл-күйін көрсететін дұрыс метафора сияқты болды", - деп еске алды.

ПРИ-ге бөліну

1986 жылдың қазан айында Куаутемок Карденас, Порфирио Муньос Ледо және Ифигения Мартинес басқаратын Институционалдық революциялық партияның (ПРИ) бір тобы ПРИ ішінде Демократиялық ағымның (Corriente Democrática) құрылуын жариялады. Демократиялық ағым партияның президенттікке үміткерін іріктеу үшін нақты қағидалардың белгіленуін талап етті. Олардың бұл әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін Карденас, Муньос Ледо және Мартинес келесі жылы ПРИ партиясынан шығып, солшыл партиялардың кең одағы – Ұлттық демократиялық фронтты (Frente Democrático Nacional) құрды.

Сыртқы саясат

1983 жылы Колумбия, Панама, Венесуэла және Мексика Латын Америкасында бейбітшілікті орнату және Сальвадор, Никарагуа және Гватемаладағы қарулы қақтығыстарды реттеу мақсатында Контадора тобын құрды. 1986 жылдың 31 наурызында Мексиканың 940 рейсі Мичоакан штатында құлап, барлық жолпастары қаза тапты. Алғашқыда, осы құлауға және екі күннен кейін болған TWA 840 рейсіне шабуыл жасағанымызды Таяу Шығыстағы екі террористік ұйым мойнына алды. Олар қол қойған анонимді хатта, АҚШ-қа қарсы жазалау ретінде, өз-өзіне қол жұмсау миссиясы ұшақты саботаж жасады деп мәлімдеді. Бірақ, кейін саботаж апаттың себебі ретінде жоққа шығарылды, ал АҚШ Ұлттық көлік қауіпсіздігі кеңесі мен мексикалық авиациялық органдары жүргізген тергеулер орталық қону доңғалағының шинасы азоттың орнына қысылған ауамен толтырылғанын анықтады.

Экономикалық мәдениет қорының директоры

Міндетті аяқтағаннан кейін 1990 жылы ол Экономикалық мәдениет қорының (FCE) директоры болды. Өндіріс және басқаруда жаңғырту бағдарламаларын енгізді. Кітап шығару және полиграфия салаларындағы ең озық техникаларды пайдаланды, сондай-ақ компанияның баспа саясатындағы ашықтық пен көп түрлілік принципін сақтап қалды. 1992 жылдың 4 қыркүйегінде 227 Пикачо Аюско көшесіндегі жаңа ғимараттарды ашты. Айналасында бақ пен кеңселер орналасқан, онда Jesús Silva Herzog мәдени орталығы, Қордың өсіп келе жатқан баспа тарихын сақтаған Gonzalo Robles кітапханасы және Alfonso Reyes сату бөлімі орналасқан. 1990 жылы халықаралық аренада қолданыстағы ғимараттар жаңартылды. Экономикалық мәдениет қорының беделі Америкада артып, 1990 жылдың 7 қыркүйегінде Сан-Диегода (Калифорния) еншілес компания құрылды. 1991 жылдың 21 маусымында São Paulo (Бразилия) қаласындағы Seller Azteca есігін ашты. 1994 жылы Венесуэлада FCE ғимараттары ашылды, ал 1998 жылы Гватемалада тағы бір еншілес компания құрылды. Осылайша, FCE Латын Америкасында тоғыз еншілес компаниясымен маңызды өкілдікке ие болды: Аргентина, Бразилия, Колумбия, Чили, Испания, АҚШ, Гватемала, Перу және Венесуэла. Баспа саласында оның басшылығымен 21 жаңа серия шығарылды: 1990 жылы – Keys (Аргентина), 1991 жылы – A la Orilla del Viento, Мексика кодекстері, Университет ғылымдары және желдің шетіндегі арнайы басылымдар; 1992 жылы – Қазіргі заманғы ғылымның қысқаша анықтамалығы (Аргентина) және Жаңа экономикалық мәдениет, 1993 жылы – Кітапхана перспективасы, Мексика кітапханасы, Сервантес сыйлығы кітапханасы (Испания) және Америка тарихы қоры мен круиздері, 1994 жылы – Өмір сөзі және үндістер Америкаға деген көзқарас және Мексиканы жаңғырту; Файлдар, Sunstone (Перу), Entre Voces, Оқу және 2000 қоры; Тарих кездесулері (Перу) және бес мерзімді басылым: Galeras қоры, Periolibros, Бейнелер, Оқу кеңістіктері және Қор беті. Оның басшылығы кезінде FCE бірнеше марапаттарға ие болды, олардың ішінде: 1992 жылы – балалар кітаптары үшін FILIJ кітап сыйлығы (CNCA), 1993 жылы – Мадрид қаласының Мәдениет департаментінің Алтын лавр сыйлығы, 1993 жылы – Хуан Гарсия Бакка сыйлығындағы (Перу мәдени қауымдастығы) құрметті айдар, және Мексика радио және теледидар қауымдастығының Алтын ацтек күнтізбесі. 1994 және 1995 жылдары – балалар кітаптары үшін Венесуэла кітап банкінің сыйлығы. Испанияның Латын Америкасын зерттеу жөніндегі кеңесі оны испан тіліндегі оқуды дамытуға қосқан үлесі үшін марапаттады, 1997 жылы ЮНАМ заң факультетінің IUS сыйлығын алды, ал 1998 жылы Франция үкіметі оған мәдени дамуға қосқан үлесі үшін командир дәрежесіндегі академиялық пальмалармен марапаттады. 1999 жылы Де ла Мадрид мырза Латын Америка мәдениетін таратудағы еңбегі үшін ЮНЕСКО-ның алтын Пикассо медалін алды.

Даулы мәлімдемелер

Де ла Мадрид 2009 жылғы мамыр айында журналист Кармен Аристигюмен өткізген даулы сұхбатынан кейін көптен танылды. Сұхбатта ол Карлос Салинасты президенттікке мұрагер еткенінің қателік болғанын, сондай-ақ өзінен кейін келген адамға "көп көңіл көшіргенін" айтты, Салинас әкімшілігіндегі кең таралған жемқорлыққа өкініш білдірді. Де ла Мадрид содан кейін Салинасты президенттік резерв қорының ақшасын ұрлады деп тікелей айыптады, ал оның інісі Рауль Салинастың есірткі саудагерлерімен байланысы бар екенін мәлімдеді. Сұхбат эфирге шыққаннан кейін екі сағат өткен соң, PRI жетекшілерінің тобы, оның ішінде Эмилио Гамбоа Патрон, Рамон Агирре, Франсиско Рохас және Де ла Мадридтің ұлдары Энрике мен Федерико Де ла Мадридтің үйіне келді және оның мәлімдемелерінен бас тартуын сұрады, бұл партияға зиян келтіруі мүмкін екенін айтты. Осының нәтижесінде, сол күні Де ла Мадрид Аристигюмен сұхбатында айтқан сөздерін қайтарып алды, қарттығы мен нашар денсаулығына байланысты сұрақтарды "дұрыс түсіне алмағанын" мәлімдеді.

Өлім

Де ла Мадрид 2012 жылдың 1 сәуірінде, сағат 7:30-да Мексика ауруханасында қайтыс болды. Ол созылмалы обструктивті өкпе ауруының асқынуларынан ұзақ уақыт емделгеннен кейін, жедел бүйрек жеткіліксіздігіне және жүрек тоқтауына шалдықты.