Кіріспе

Құрметсіз және адамгершіліксіз шайқастар (仁義なき戦い) — 1973 жылы Кинжи Фукасаку режиссерлік еткен жапондық якуза фильмі. Кадзуо Касахараның сценарийі журналист Коичи Ибосидің газет мақалаларының сериясын негізге алды, бұл мақалалар шын өмірдегі якуза Козо Мино жазған қолжазбаның қайта жазылған нұсқасы болды. Бұл Фукасакудың екі жылдың ішінде түсірген бес бөлімді фильмдер сериясының бірінші фильмі. Фильмде бұрынғы солдат және соғыстан кейінгі Хиросима префектурасында якузаға айналған көше тобының мүшесі Шозо Хирононың (Бунта Сугавара) қылмысты әлемдегі күрес жолы көрсетіледі. 1946 жылы бомбадан жарылған Хиросиманың ашық ауадағы қара нарықтарынан басталатын фильм он жылдан астам кезеңді қамтиды. Сюжет жаңа отбасылар мен ұйымдардың құрылуынан, сондай-ақ бұрынғы қақтығыстар мен адамдардың қайта жаңғыруынан тұрады, бәрі де қатал зорлық-зомбылықпен ұштасады. "Құрметсіз және адамгершіліксіз шайқастар" 1974 жылғы "Кинема Джунпо" сыйлығын "Үздік фильм", "Үздік актер" (Бунта Сугавара) және "Үздік сценарий" (Кадзуо Касахара) номинациялары бойынша жеңіп алды. 2009 жылы журнал оны барлық уақыттардағы ең үздік 10 жапон фильмінің тізімінде бесінші орынға қойды. Сериалдың коммерциялық және сыншылар тарапынан жоғары бағаланғандығына байланысты, оған тағы үш бөлімнен тұратын "Жаңа құрметсіз және адамгершіліксіз шайқастар" сериясы жарық көрді. Фильм көбінесе "жапондық "Крестный отец"" деп аталады және ол дәстүрлі якуза фильмдерінен өзгешелік танытады, себебі бұрынғы фильмдер көбінесе соғысқа дейінгі Жапониядағы рыцарлық оқиғаларды бейнелейтін. Сериалдың жалпы атмосферасы көңіл көншітпейтін, зорлық-зомбылыққа толы және хаотикалық, якуза отбасылары арасындағы күрестің бекерлігін көрсетеді. Батыс елдерінде фильм "Якузаның тастаған кодексі" (Австралия), "Кодекссіз соғыс" және "Якуза құжаттары" аттарымен де танымал.

Сюжет

1946 жылы Куреде соғыс ардагері Шозо Хироно досына шабуыл жасаған якузаны қылышпен өлтіргені үшін түрмеге қамалды. Ол түрмеде Дои отбасының мүшесі Хироши Вакасугимен дос болып, бір-біріне ант берісіп, бауыр болады. Вакасуги Ямамори отбасының патриархы Йосио Ямамориге түрме бастығын паралап, оны босатуға көмектеседі. Хироно және оның бұрынғы әскери әріптестері – Тетсуя Сакай, Сейичи Канбара, Уичи Шинкай, Масакичи Макихара және Шуджи Яно – Ямамори отбасына кіріп, басшыға және бір-біріне адал болуға ант етеді. Вакасугидің басшысы, Патриарх Дои, қуатты Окубо отбасының Патриархы Кеничи Окубомен бірге осы рәсімнің куәгері болады. Үш жыл өткен соң, 1949 жылы Хироно Тору Уэда есімді адаммен құмар ойнайтын жерде ұрысады. Уэда Окубоның туысы болғандықтан, Хироно Окубодан кешірім сұрап, юбицуме жасайды. Окубо келіседі, бірақ Ямамориден Уэданы отбасына қабылдап, сыбайлас жемқор саясатшы Шигето Накахараға көмектесуін сұрайды. Ол үшін ол өзінің бәсекелесі Шоичи Канамаруға қарсы дауысты жоюды талап етеді. Сакай Канамарудың одақтасының біреуін ұрлап, Накахара тарапына жеңіс әкеледі, содан кейін жасырынып қалады. Дои Канбараның мақтанып айтқанын естіп, оны қатты ұрып, содан кейін Ямаморидің соңынан жүреді. Бірақ Хироноға деген адалдығынан Вакасуги Доидың Ямамориді өлтіруіне жол бермейді, соның нәтижесінде келісімге келеді: Вакасуги Ямамори отбасының құрметті мүшесі болады, ал Канбара Дои отбасында оның орнын басады. Алты айдан кейін Дои Ямамориге қарсы әрекет ете бастайды және Хиросима қаласындағы Кайто отбасымен одақ құруға дайындалады. Басқа мүшелер әрекет етуге дайын емес, ал Якудза дәстүріне сәйкес Вакасуги өзінің басшысына сатқындық жасай алмайды. Сондықтан Ямамори оны жоғарылатуға келіскеннен кейін Хироно мәселені шешуге келіседі. Хироно Доиді Кайто отбасымен кездесуден шыққанда өлтіріп, қашып кетеді. Жасырынған кезде Хирононы Канбара келіп, Ямаморидің оны қаладан шығарып жіберу жоспары бар екенін айтады. Бірақ бұл тұзақ екені шығады. Ямаморидің оны тастап кеткенін және Дои отбасының оны қуалайтынын білген Хироно Доиді өлтіргені үшін өзінің кінәсін мойындап, полицияға тапсырады. Вакасуги Канбараны кек алу үшін өлтіреді, бірақ полицияға (Ямамори берген) анонимді хабар оларды оның сүйіктісінің үйіне жеткізеді, ол қашып басып, қаза табады. 1950 жылдары Корея соғысы басталып, Ямамори отбасы соғыс келісімдері арқасында өркендейді және кеңейе бастайды. Бірақ мүшелердің филопонмен айналысуынан ішкі тартыстар басталады, өйткені басшы олардың табысынан үлкен үлеске ие болады. Сакай мен Шинкай, қазір отбасының жоғары лауазымды қызметкерлері, Шинкайдың бағыныстысы Тосио Арита Ямаморидің бұйрығына қарсы әрекет еткенде дауласады. Сакай Шинкаймен келісіп, басшының үлесі тым жоғары екенін айтып, әр отбасы мүшесінің өзін-өзі қамтамасыз етуі және параларды шектеуді ұсынады. Бұл ұсынысқа тек Шинкай мен Яно қарсы дауыс береді. Шинкай аман қалған Дои отбасы мүшелерімен Сакайды өлтіруді жоспарлайды. Ямамори басқа мүшелерден тартып алған есірткіні жеке пайда үшін сататыны белгілі болғанда, Сакай мен Уэда оны қорқытып, отбасын басып алу ниеттерін айтады. Ямамори Аритаға Уэданы шаштаразда өлтіруді бұйырады, содан кейін екі тарап арасында соғыс басталады. Бұл қақтығыс тез аяқталады: Шинкайдың адамдары мен Дои отбасы мүшелерін Сакайдың серіктестері өлтіреді, Арита оны тұтқындауға тырысқан полиция қызметкерін атып, өмір бойына бас бостандығынан айырылады, ал Шинкай қаладан қашу үшін пойызға отыра алмай жатып, пышақтан қаза табады. Хироно жазасы жеңілдетіліп, босатылады және Ямамори отбасындағы дау-дамай туралы біледі. Ямамори одан Сакайды өлтіруді сұрағанда, ол Сакайды Ямаморимен татуластыруды сұрайды. Бірақ Сакай Ямамориді зейнеткерлікке шығуға мәжбүр етеді, өзін отбасының жаңа патриархы етіп тағайындайды, Ямаморидің ақшасымен инвестициялық компания құрып, Кайто отбасымен келіссөздер бастайды. Макихара Сакайға Яноның келіссөздерді тоқтатуға Кайто отбасын көндіру үшін құпия сапарға шығатынын хабарлағанда, Сакай оны келген кезде атып өлтіреді. Макихара кейін Хироноға Ямаморидің зейнеткерлікке кеткен жағына қосылуды ұсынады, бірақ Хироно бас тартады және Ямамориге берген уәдесін бұзып, отбасын тастап кететінін мәлімдейді. Ол Сакайға барады, екеуі бірін-бірі өлтіруге ант етеді. Сакай Хирононы аман жібереді, бірақ кейін Макихараның жалдамалы кісілері оны өлтіреді. Сакайдың қорыққан жеріне Макихара мен Ямамори да келеді. Хироно олардың алдына қарумен келіп, қорыққан жерге оқ жаудырып, Ямамориді қорқытып, кетіп қалады.

Өндіріс

"Құрметсіз және адамгершіліксіз шайқастар" журналист Коичи Ибосидің "Апталық Санкей" (週刊サンケイ) журналында жарияланған мақалалар сериясын негізге алады. Бұл мақалалар, шын мәнінде якудза болған Кодзо Мино Абашири түрмесінде отырғанда жазған қолжазбаның қайта жазылған нұсқалары еді. Естеліктерде Хиросимадағы якудзалар арасындағы қақтығыс туралы айтылады. Басты рөлдегі актер Бунта Сугавара осы естеліктерді фильмге бейімдеу туралы алғашқы идеяның өзіне тиесілі екенін мәлімдейді. Ол фильм шығуға алты ай қалғанда, "Shukan Sunday" журналының мұқабасында Тацуо Умемиямен бірге болған және "Шинкансенде" осы нөмірді оқыған. Киотоға келген соң, ол оны Toei продюсері Кодзи Шундоға беріп, оқып шығуын сұрады. Бірнеше күн өткен соң, Шундо оны оқымағандықтан, Сугавара тағы бір дана сатып алып, қайтадан талап етті. Актер Шундодан оны Горо Кусакабе продюсерлік етіп, Кинжи Фукасаку режиссерлік ететін бейімдеуге түсіруді өтінді.

Сценарий

Кадзуо Касахара 1972 жылдың 1 қыркүйегінде сценарийге тапсырыс алды. Ол Тоэй компаниясы Iiboshi мен Weekly Sankei-ден сериалды бейімдеу құқығын алғанын, бірақ Минодан рұхсат алмаған сияқты екенін айтты. Касахара журналдар объективті жазылғандықтан оңай оқылғанын, сондықтан оларды драмалық ету үшін қосымша егжей-тегжейлермен толықтыру қажет болғанын мәлімдеді. Тоэй кеңес бергеніне қарамастан, Касахара 29 қыркүйекте продюсер Горо Кусакабемен бірге Миномен кездесу үшін Куреге барды. Бірақ Мино мен Касахараның екеуі де Хиросимадағы Отаке теңізшілер мектебінде оқығандарын білген соң, Мино журналдар туралы нақты мәліметтер беруге көмектесуге келісті, бірақ фильмге бейімдеуге рұқсат бермеді. Фильм түсірілімі 1972 жылдың қараша айында басталды. Соғыстан кейінгі Жапонияда өтетін «Ар-намыссыз және адамгершіліксіз шайқастар» фильмі үшін Фукасаку Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бала кезіндегі өмірінен алынған тәжірибелерін пайдаланды. Он бес жасында ол басқа балалармен бірге бомбалауға жиі ұшырайтын оқ-дәрі зауытында жұмыс істеді. Режиссер еске алады: «Біз достас болып жұмыс істесек те, біздің ойымызда тек өзімізді сақтау болды. Бомбадан сақтану үшін біз бір-біріміздің артына немесе өлгендердің астына тығылуға тырыстық. Сондай-ақ, өлгендерді тазалауға тура келді. Менің ойымша, осы тәжірибелер зорлық-зомбылыққа деген көзқарасыма әсер етті». «Керексіз зорлық-зомбылықпен» танымал фильм Американың оккупациясы кезінде жапондық солдаттардың тамақ ұрлап, күріш табаны үшін кісі өлтіруінен басталады. Режиссер «қатыгез, хаотикалық көрініс» жасау үшін қолмен ұсталатын камера, зум линзалары мен табиғи жарықтан пайдаланды, соның арқасында соғыстан кейінгі хаоста өмірге жабысу үшін күресіп жатқан буынның бейнесі сомдалды. Камераның дірілдеу әдісі режиссердің айрықша белгісіне айналды. Тоэй продюсері Масао Сато Фукасаку Тоэй Токиомен келісімшарт жасағанына қарамастан, фильмді Тоэйдің Киото студиясында түсіргенін айтты. Фукасакудың ұлы Кента әкесінің досы Садао Накадзима Тоэй Киотодағы ең жақсы командамен Фукасакудың жұмысын жеңілдеткенін мәлімдеді. Яманэ мен Кента Фукасаку сериалда басты рөлдердегі актерлерге ерекше назар аудармайтынын, бірақ оны қосалқы актерлердің энергиясымен қуаттандырылған ансамбльдік туынды деп келісті. Басты кейіпкерлер – сюжеттік тұлғалар, ал фильмдердегі назар аударарлық якудзалардың тағдыры – фильмдердің нағыз мәні. Сугавара бұл Тоэйдің алғашқы және тіпті жапондық киноның алғашқы фильмі болғанын айтты, онда басты рөлдердегі актерлер әрбір сахнада болмады. Сериядағы бес фильмтің барлығы 2004 жылы Солтүстік Америкада Home Vision Entertainment компаниясы «The Yakuza Papers» деген атпен DVD форматында шығарды. Олардың барлығын қамтитын 6 дискілік DVD жинағы да жарық көрді. Ол режиссер Уильям Фридкинмен сұхбаттардан тұратын бонус дискісін қамтиды, онда Америкадағы фильмдердің ықпалы талқыланады; субтитр аудармашысы Линда Хоаглунд фильмдердегі жұмысын талқылайды; сондай-ақ Дэвид Каплан, Кента Фукасаку, Киёши Куросава, Тоэй продюсері және басқа да біраз биографтар қатысады. Arrow Films компаниясы 2015 жылдың 7 желтоқсанында Ұлыбританияда және АҚШ-та бір күннен кейін барлық бес фильмнің Blu-ray және DVD жинағын 2500 данамен шектеп шығарды. Арнайы мүмкіндіктерге серияның жекпе-жек хореографы Рюдзо Уэномен сұхбат және 1980 жылы шығарылған алғашқы төрт фильмнің монтаждалған нұсқасы кіреді.

Қабылдау және мұра

"Ар-намыссыз шайқастар" және "Адамгершілік" фильмі дистрибьюторына прокаттан 4,5 миллион долларлық табыс әкелді, осылайша ол жылдың ең табысты он бірінші фильмі болды. Kinema Junpo журналының 1973 жылғы сыншылар пікірі бойынша ең үздік фильмдер тізімінде фильм екінші орынды иеленді. 2009 жылы журнал оны жүзден астам киносыншы мен жазушының дауыс беруімен жасалған барлық уақыттың ең үздік 10 жапон фильмінің тізімінде бесінші орынға қойды. Алдыңғы тізімдерде 1995 жылы фильм жиырма екінші, ал 1999 жылы сегізінші орында болған, "Жиырма төрт көз" фильмімен теңескен. 2011 жылы Complex журналы оны "Ең үздік 25 якудза фильмі" тізімінде бірінші орынға шығарды. Британдық кино институты "Ар-намыссыз шайқастар" және "Адамгершілік" фильмін 1925 жылдан 2020 жылға дейінгі жылдардың ең жақсы жапон фильмдерінің тізіміне 1973 жылғы жазба ретінде енгізді. BFI үшін жазған Жаспер Шарп оны 10 ұлы жапондық гангстер фильмінің бірі деп атады. Фильм – заманауи якудза фильмдерінің алғашқыларының бірі саналады. Бұрын якудза туралы фильмдер "Ninkyō eiga" ("қиянаткерлік фильмдер") деп аталып, соғыстан бұрынғы Жапонияда түсірілген. The Village Voice газетінің тілшісі Деннис Лим: "Фукасакудың якудза фильмдері қылмыстық әлемдерден романтизмді кетіреді, ар-намыс кодекстерін таптап тастайды және жақсы мен жаман арасындағы шекараны жояды" деп жазды. Кино зерттеушісі Ричард Торранс фильмді "соғыстан кейінгі қоғам мен халықаралық тәртіптің шағын үлгісі ретінде қарастырады, онда зорлық-зомбылық моральдық мағынадан айырылып, батырларсыз өмір сүреді". Якудза жанрының бұл жаңа түрі "Jitsuroku eiga" ("нақты оқиғаларға негізделген фильм") деп аталды, көбінесе шын оқиғаларға негізделген оқиғаларды көрсетеді. Фукасакудың өмірбаянын жазған Садао Ямане "Ар-намыссыз шайқастар" фильмінің шығуының уақытының маңызды екенін айтады: Жапонияның экономикалық өсімі шарықтау шегіне жеткен, ал 1960 жылдардың соңында студенттік көтерілістер болған. Жастар фильмдерде бейнеленген соғыстан кейінгі қоғамның сезімдерін бөлісті. Ямане сондай-ақ, Фукасаку өмірінің соңына дейін продюсерлер оған "Ар-намыссыз шайқастар" сияқты фильмдер жасауды ұсынғанын, бірақ ол әрқашан олардан бас тартып, өзіне қызықты фильмдерге көшуді қалағанын мәлімдеді. Американдық режиссер Уильям Фридкин Фукасакудың жаман кейіпкерлерді ешқашан ақтамайтын және жақсылардың жеңіске жеткенін көрсетуге тырыспайтын қабілеті өзіне "күшті әсер еткенін" айтты. Ол қазіргі американдық фильмдерде мұндайды жасау мүмкін емес екенін қосты. Фильмнің 4K 35 мм-лік түпнұсқа негативтен 2K цифрлық форматқа Toei Labo Tech арқылы қалпына келтірілген нұсқасы 2015 жылғы Канн кинофестивалінің Канн Классикасы бөлімінде көрсетілді.