Кіріспе
Алгебралық геометрияда Ноэтериан схемасы — ашық аффинді кіші жиынтықтардың шекті жабылуына ие схема, мұнда әрқайсысы Ноэтериан сақинасы болып табылады. Көбірек айтқанда, схема егер ол Ноэтериан сақиналарының спектрлерімен жабылса, жергілікті түрде Ноэтериан болып табылады. Осылайша, схема Ноэтерианды, егер және тек қана ол жергілікті түрде Ноэтериан және компактты болса. Ноэтериан сақиналар сияқты, бұл ұғым Эмми Ноэтердің құрметіне аталған. Дәлелдеуге болады, жергілікті Ноэтериан схемасында, егер А ашық аффинді кіші жиын болса, онда А — Ноэтериан сақинасы. Атап айтқанда, А Ноэтериан сақинасы болса және тек сонда ғана ол Ноэтериан схемасы болып табылады. X жергілікті Ноэтериан схема болсын. Онда жергілікті сақиналар Ноэтериан сақиналары болады. Ноэтериан схема — Ноэтериан топологиялық кеңістік. Бірақ керісінше жалпы жағдайда дұрыс емес; мысалы, Ноэтериан емес бағалау сақинасының спектрін қарастырайық. Анықтамалар формальды схемаларға да қолданылады.
Қасиеттері мен Ноэтер гипотезалары
Схемалар туралы мәлімдеме үшін (жергілікті) Ноэтерлік гипотезаның болуы, көбінесе көптеген мәселелерді шешуді жеңілдетеді, себебі ол оның көптеген қасиеттерін жеткілікті деңгейде бекітеді.
Девиссаж
Ноэтериан сақиналары және ноэтериандық схемалар туралы ең маңызды құрылым теоремаларының бірі – девиссаж теоремасы. Бұл теорема когерентті шоштар туралы аргументтерді индуктивті аргументтерге жіктеуге мүмкіндік береді. Себебі, егер когерентті шоштардың қысқа дәл тізбегі берілсе, шоштардың біреуінің қандай да бір қасиеті бар екенін дәлелдеу, қалған екеуінің сол қасиетке ие екенін дәлелдеумен эквивалентті. Атап айтқанда, берілген когерентті шош және оның субшошы үшін, шошқа тән қасиетті көрсетуді, оның субшошын және бөлігін қарастыруға келтіріп болады. Бұл процесті маңызды жағдайларда тек шектеулі рет қолдануға болатындықтан, көптеген индукциялық аргументтерге жол ашылады.
Кеме қатынасының элементтерінің саны
Кез келген Ноэтериандық схемада тек шекті саны ғана компоненттер болуы мүмкін.
Ноэтериандық схемалардың морфизмдері квази-компактты
Кез келген Ноэтериандық схемадан шығатын әрбір морфизм квази-компакт.
Гомологиялық қасиеттері
Ноэтериандық схемалардың көптеген жақсы хомологиялық қасиеттері бар.
Чех пен бураны кохомологиясы
Чех кохомологиясы және бушақ кохомологиясы аффинді ашық жабында сәйкес келеді. Бұл стандартты ашық жабын үшін Чех кохомологиясын қолдану арқылы бушақ кохомологиясын есептеуге мүмкіндік береді.
Колимиттердің кохомологиямен үйлесімділігі
Абельдік топтардың Noetherian схемасындағы тікелей жүйесі берілгенде, каноникалық изоморфизм бар, яғни функторлар тікелей шектерді және копродукттарды сақтайды.
Тура алынған сурет
Жергілікті шекті типтегі морфизм берілген болсын, ол Нотер схемасына жіберіледі, және шешілген когерентті кохомологиясы бар бумалар кешені берілген болсын, мұндағы бумалар схема үстінде дұрыс қолдауға ие, онда алынған итеру когерентті кохомологияны шектейді, яғни ол объекті болып табылады.
Мысалдар
Табиғатта кездесетін көптеген схемалар Ноэтерлік схемалар болып табылады.
Ноэтериандық негізге қатысты жергілікті түрде шекті типті
Ноэтер схемаларының тағы бір классы – негізі Ноэтерлік және шекті типті схемалардың отбасылары. Бұл көптеген мысалдарды қамтиды, мысалы, Гильберт схемасының байланысқан компоненттері, яғни белгілі бір Гильберт полиномымен берілгендері. Бұл маңызды, себебі осылай табиғатта кездесетін көптеген модульдік кеңістіктер Ноэтерлік болып келеді, мысалы алгебралық қисықтардың модульдері және тұрақты векторлық шоштардың модульдері. Сондай-ақ, бұл қасиет алгебралық геометрияда қарастырылатын көптеген схемалардың іс жүзінде Ноэтерлік екенін көрсетуге қолданылады.
Квази-проективті сорттар
Нақтырақ айтқанда, квазипроективті сорттар – Ноэтериандық схемалар болып табылады. Бұл сыныпқа алгебралық қисықтар, эллиптік қисықтар, абелдік сорттар, калаби-яу схемалары, шимура сорттары, K3 беттері және кубтық беттер кіреді. Құндылығы бойынша, классикалық алгебралық геометрияның барлық нысандары осы мысалдар класына жатады.
Ноэтериандық схемалардың шексіз кіші деформациялары
Әсіресе, Ноэтериандық схемалардың инфинитезималды деформациялары да Ноэтериандық болып табылады. Мысалы, берілген қисықтың кез келген деформациясы да Ноэтериандық схема болып табылады. Мұндай деформациялар тізбегі формалды Ноэтериандық схемаларды құруға қолданылуы мүмкін.
Аделик базалары бойынша схемалар
Ноэтерлік емес табиғи сақиналардың бірі – алгебралық сандар денесі үшін Адель сақинасы. Мұндай сақиналармен жұмыс істеу үшін топология қарастырылады, нәтижесінде топологиялық сақиналар пайда болады. Вейль мен Александр Гротендик мұндай сақиналар бойынша алгебралық геометрияның теориясын жасады.
Сандар шеңберлері шексіз кеңейтулер арқылы
Галуа өрісінің шексіз кеңеюі берілген, мысалы, бірліктің барлық түбірлерін қосу арқылы алынған жағдайда, бүтін сандар сақинасы Нотерлік емес сақина болып табылады және оның өлшемі бар. Бұл шекті өлшемді схемалар міндетті түрде Нотерлік болуы керек деген түсінікке қайшы келеді. Сондай-ақ, бұл мысал Нотерлік емес базадағы схемаларды зерттеудің қызықты және жемісті болуы мүмкін екенін түсіндіреді, яғни, схемаларды зерттеу. Мұндай кеңейтудің ерекше жағдайы – максималды тармақталмаған кеңейтуді алып, оның бүтін сандар сақинасын қарастыру болып табылады. Осыдан туындайтын морфизм, жамылғы ретінде қызмет етеді.
Шексіз көп генераторлы полиномиялық сақина
Шексіз көп генераторлары бар полиномиялық сақинаның келесі бөлшегі Ноэтерлік емес, шекті өлшемді (әсіресе нөлдік өлшемді) схеманың тағы бір мысалы болып табылады.