Жайлап жоғалу: Шартты рефлекстің уақыт өте келе әлсіреуі

Кіріспе

Уақыт өте келе нығайтылмаған шарттық реакцияның жойылуы

Өшіру – бұл оперативтік және классикалық шарттауларда байқалатын мінез-құлық құбылысы, ол нығайтылмаған шарттық реакцияның уақыт өте келе жойылуы арқылы көрінеді. Егер бұрын нығайтылған оперативтік мінез-құлық енді нығайту салдарына ие болмаса, мінез-құлық біртіндеп тоқтатылады. Классикалық шарттауда, шарттық стимул жалғыз ұсынылғанда, ол енді шартсыз стимулдың пайда болуын болжамайды, шарттық реакция біртіндеп тоқтатылады. Мысалы, Павловтың иті метроном дыбысына сілекей шығаруға үйретілгеннен кейін, метроном бірнеше рет естілгенімен тамақ келмегенде, метрономға сілекей шығаруын тоқтатты. Көптеген қылықсыздықтар, мысалы, посттравматикалық стресс синдромы, шарттық қорқынышты өшірудегі сәтсіздіктің салдары деп саналады.

Теориялар

Құрып кетудің басым түсіндірмесі ассоциативтік модельдерді қамтиды. Дегенмен, құрып кетудің тек қана шартсыз стимул (US) – шартты стимул (CS) арасындағы байланысты "ұмыту" процесі ме, әлде бастапқы қоздырғыш байланысты жабатын тежегіш байланыстың "жаңа үйренуі" ме деген пікірталас бар (мысалы, Rescorla-Wagner есебі, немесе Konorski, Pearce және Hall есебі). Үшінші түсіндірме дағдылану, модуляция және жауаптың шаршауы сияқты ассоциативтік емес механизмдерге қатысты. Майерс және Дэвис кеміргіштердегі қорқыныш құрып кетуін қарастырып, құрып кетудің уақытына және жағдайларына байланысты бірнеше механизмдер қатысуы мүмкін деген тұжырым жасады. Бәсекелес көзқарастар мен әртүрлі есептерге байланысты қиын байқауларды ескере отырып, зерттеушілер жойылудың нақты ми механизмдерін, әсіресе ми құрылымдарының (амигдала, гиппокамп, префронтальді қабық) және нақты нейротрансмиттер жүйелерінің (мысалы, GABA, NMDA) рөлін анықтау үшін клеткалық деңгейде зерттеулерге (көбінесе кеміргіштерде) көшті.

Классикалық кондиционирлеу

Оқудың жойылуы классикалық шарттау парадигмасында да кездесуі мүмкін. Бұл модельде бейтарап сигнал немесе жағдай шартты емес ынталандырумен жұптасқанда, шартты жауапты тудыруы мүмкін. Шартты емес ынталандыру – белгілі бір мінез-құлық реакциясын табиғи және автоматты түрде қозғаушы күш. Белгілі бір ынталандыру немесе орта, шартты емес ынталандырумен жұптасқан кезде сәйкесінше шартты сигналға немесе шартты жағдайға айналуы мүмкін. Бұл процестің мысалы – тышқанды қолданатын қорқыныш шарттау парадигмасы. Осы жағдайда, жеңіл электр соққысымен бірге берілген дыбыс, болашақта жеке келгенде қорқыныш реакциясын тудыратын шартты сигналға айналуы мүмкін. Сол сияқты, электр соққысы алынған жағдай, мысалы, белгілі бір өлшемдері мен иісі бар камера, тышқан сол камераға қайта орналастырылғанда, электр соққысы болмаған кезде де сол қорқыныш реакциясын тудыруы мүмкін. Осы парадигмада жойылу, жануар шартты сигналға немесе шартты жағдайға шартты емес ынталандырусыз қайта тап болғанда жүзеге асады. Жануар сигналдың немесе жағдайдың енді шартты емес ынталандырудың пайда болуын болжамайтынын үйренгенде, шартты жауап беру біртіндеп азаяды немесе жойылады.

Оператордың кондиционирленуі

Оперативтік шарттау парадигмасында жойылу – мінез-құлықты қолдап тұрған нығайтуды енді бермеу процесі. Оперативтік жойылу, ұмытудан өзгеше, себебі соңғысы мінез-құлықтың күшінің уақыт өте келе төмендеуін білдіреді, егер ол орындалмаса. Мысалы, бала үстелдің астына тығылып, назарға алу арқылы нығайтылған жауапқа кейіннен назар аудармай, мінез-құлық енді пайда болмайтындай етіп, көз жазбасқа бірақталады. Б. Ф. Скиннер өзінің өмірбаяндық еңбегінде зертханалық жабдықтың істен шығуына байланысты оперативтік жауаптың жойылуын қалай кездейсоқ ашқанын айтады:
Менің алғашқы жойылу қисығым кездейсоқ пайда болды. Қантоқтандыру туралы эксперимент кезінде егеуқұйрық рычагты басып тұрғанда, гранулаларды тарату құрылысы істен шықты. Мен сол кезде қасында болмадым, қайтып келгенде әдемі қисық көрдім. Егеуқұйрық гранула алмағанына қарамастан, басуын жалғастырды. Бұл өзгеріс Павловтың сұйық бездік рефлексінің жойылуына қарағанда тәртіптірек болды, мен қатты қуандым. Бұл жұма күні түстен кейін болды, зертханада ешкім жоқ еді, сондықтан мен осы жаңалықты ешкіммен бөлісе алмадым. Сол демалыс күндері мен көшелерді ерекше сақтықпен кесіп өттім және кездейсоқ өлімге байланысты жаңалықтарымды жоғалтудан сақтау үшін қажетсіз тәуекелдерден аулақ болдым. Жауаптың жойылуы орын алғанда, дискриминациялық стимул жойылу стимулы (SΔ немесе S дельта) деп аталады. S дельта болған кезде, мінез-құлықты сипаттайтын нығайту салдары пайда болмайды. Бұл дискриминациялық стимулдың керісінше, ол нығайту болатынын хабарлайды. Мысалы, оперативтік камерада, егер азық гранулалары тек жасыл жарық болған кезде жауап берілгенде ғана берілсе, жасыл жарық дискриминациялық стимул болып табылады. Егер қызыл жарық болған кезде азық берілмесе, онда қызыл жарық жойылу стимулы болып табылады (мұнда азық нығайтушының мысалы ретінде қолданылады). Дегенмен, кейбіреулер жойылу стимулдары мен "S Delta" арасындағы айырмашылықты мінез-құлықтың нығайту тарихының болмауымен байланыстырады, яғни үш нысаннан (телефон, қалам, қағаз) тұратын жиынтықта "Бұл телефон не?", "қалам" мен "қағаз" мұғалімнен жауап алмайды, бірақ "қалам" немесе "қағазды" таңдаудың нығайту тарихы болмағандықтан, бірінші сынақта техникалық тұрғыдан жойылу болып есептелмейді. Бұл әлі де S-дельта болып саналады.

In the operant conditioning paradigm, extinction refers to the process of no longer providing the reinforcement that has been maintaining a behavior. Operant extinction differs from forgetting in that the latter refers to a decrease in the strength of a behavior over time when it has not been emitted. For example, a child who climbs under his desk, a response which has been reinforced by attention, is subsequently ignored until the attention seeking behavior no longer occurs. In his autobiography, B. F. Skinner noted how he accidentally discovered the extinction of an operant response due to the malfunction of his laboratory equipment:
My first extinction curve showed up by accident. A rat was pressing the lever in an experiment on satiation when the pellet dispenser jammed. I was not there at the time, and when I returned I found a beautiful curve. The rat had gone on pressing although no pellets were received. The change was more orderly than the extinction of a salivary reflex in Pavlov's setting, and I was terribly excited. It was a Friday afternoon and there was no one in the laboratory who I could tell. All that weekend I crossed streets with particular care and avoided all unnecessary risks to protect my discovery from loss through my accidental death. When the extinction of a response has occurred, the discriminative stimulus is then known as an extinction stimulus (SΔ or S delta). When an S delta is present, the reinforcing consequence which characteristically follows a behavior does not occur. This is the opposite of a discriminative stimulus which is a signal that reinforcement will occur. For instance, in an operant chamber, if food pellets are only delivered when a response is emitted in the presence of a green light, the green light is a discriminative stimulus. If when a red light is present food will not be delivered, then the red light is an extinction stimulus (food here is used as an example of a reinforcer). However, some make the distinction between extinction stimuli and "S Delta" due to the behavior not having a reinforcement history, i. e. in an array of three items (phone, pen, paper) "Which one is the phone" the "pen" and "paper" will not produce a response in the teacher but is not technically extinction on the first trial due to selecting "pen" or "paper" missing a reinforcement history. This still would be considered as S Delta.

Өрт сөндірудің табысты әдістері

Өшіру тиімді жұмыс істеуі үшін, оны тұрақты түрде қолдану қажет. Өшіру сәтті деп есептеледі, егер өшіру стимулының (мысалы, қызыл шам немесе мұғалім жаман оқушыға назар бөлмесе) кезінде реакция болмаса, яғни нөлге тең болса. Мінез-құлық өшіруден өткеннен кейін қайта пайда болса, ол спонтанды қалпына келтіру деп аталады. (Өшіру) – бұл күшейту қажеттілігі болмаса, қиын мінез-құлықтың қайтадан пайда болмауының нәтижесі. Егер қайталап күшейтулер берілсе, проблемалық мінез-құлық қайта оралады. Өшіру ұзақ процесс болуы мүмкін, сондықтан нәтижеге жету үшін процедураның басынан соңына дейін толыққанды қатысу қажет. Өшіруден кейін байқалатын қиын мінез-құлықтардың азаюы, көбінесе, спонтанды қалпына келтірудің аз болуына әкеледі. Өшіруге жұмыстану кезінде күшейтуді қашан беру керектігінің әртүрлі таралуы немесе кестелері болады. Кейбір адамдар үзіліссіз күшейту кестесін пайдаланады, оған: тұрақты қатынас, өзгермелі қатынас, тұрақты интервал және өзгермелі интервал кіреді. Тағы бір мүмкіндік – үздіксіз күшейтуді қолдану. Кестелер тұрақты да, өзгермелі де болуы мүмкін, сондай-ақ әрбір интервалда берілетін күшейтулердің саны да өзгеріп отыруы мүмкін.

Сабақтағы өшіру әдістері

Оқу ортасындағы жағымды атмосфера оқу үлгерімінің жақсаруына ықпал етеді. Сондықтан, балалардың сабақта сәтті болуы үшін, олардың ортасы алаңдатушы және назарды аударуға болатын мінез-құлықтардан мүлдем бос болуы керек. Сынып бәсекелестік, тұрақтылық және сенімділік атмосферасын ұсынуы керек, онда оқушы өзін құдіретті, қолдау алған және қауіпсіз сезінуі тиіс. Проблемалық мінез-құлықтар пайда болғанда, оқу мүмкіндіктері азаяды. Сыныпта жоюға болатын проблемалық мінез-құлықтарға сабақтан тыс әрекеттер, дауыс көтеру, үзіліс жасау, сөзге араласу және қоғамдық ортаға жараспайтын тілді қолдану жатады. Мінез-құлықты жою әдісі ең алдымен проблемалық мінез-құлықтар оқу үлгеріміне кедергі келтірген жағдайларда қолданылған. Басқа әдістер де мінез-құлықты жоюмен бірге қолданылғанмен, мінез-құлықты түзету шараларында жою қолданылмаған жағдайда оң нәтижелер күтілмейді. Мінез-құлықты жою – проблемалық мінез-құлықтарды түзетуге бағытталған әдіс. Кейбір проблемалық мінез-құлықтарға өзін-өзі зақымдау, агрессия, ашушаңдық, ұйқы бұзылыстары және шешім қабылдау сияқты жағдайлар кіреді, бірақ олармен ғана шектелмейді. Өзін-өзі зақымдаушылық мінез-құлықты назардан тыс қалдыру, аутизм спектріндегі бұзылысы бар балаларда осы мінез-құлықтың жойылуына әкелуі мүмкін. Escape Extinction (EE) әдетте таңдау жасау қиындық тудырған жағдайларда қолданылады. Мысалы, тіс тазалағанда жалбыз немесе клубника дәмі бар тіс пастасын таңдау қажет болғанда. Бұл екі ғана нұсқа болуы керек. EE-ні іске асыру кезінде түзетуші физикалық және сөздік ынталандыру арқылы адамға шешім қабылдауға көмектеседі. D Циклозерин (DCS) – глицин орнындағы глутамат рецепторы NMDA-ның жартылай агонисті болып табылады және кью экстикция принципіне негізделген, дәстүрлі экспозициялық емдеуге қосымша ретінде сынақтан өткізілді. Глютаматтың кокаинмен байланысты орталық стимулдарды жоюдағы рөлі егеуқұйрықтарда жүргізілген зерттеулерде анықталды. Атап айтқанда, метаботроптық глутамат-5 рецепторы (mGlu5) кокаинмен байланысты жағдайды және кокаинмен байланысты сигналды жою үшін маңызды.

A positive classroom environment wields better results in learning growth. Therefore, in order for children to be successful in the classroom, their environment should be free of problem behaviors that can cause distractions. The classroom should be a place that offers consistency, structure, and stability, where the student feels empowered, supported and safe. When problem behaviors occur, learning opportunities decrease. Problem behaviors in the classroom that would benefit from extinction may include off task behaviors, blurting, yelling, interrupting and use of inappropriate language. The use of extinction has been used primarily when the problem behaviors interfered with successful classroom outcomes. While other methods have been used in conjunction with extinction, positive outcomes are not likely when extinction is not used in behavior interventions. Extinction is used as an intervention to help with problem behaviors. Some problem behaviors may include but are not limited to, self injurious behaviors, aggression, tantrums, problems with sleep, and making choices. Ignoring certain self injurious behaviors can lead to the extinction of said behaviors in children with ASD. Escape Extinction (EE) is commonly used in instances when having to make choices causes problem behavior. An example could be having to choose between mint or strawberry flavored toothpaste when brushing your teeth. Those would be the only two options available. When implementing EE, the interventionist will use physical and verbal prompting to help the subject make a choice. D Cycloserine (DCS) is a partial agonist for the glutamate receptor NMDA at the glycine site, and has been trialed as an adjunct to conventional exposure based treatments based on the principle of cue extinction. A role for glutamate has also been identified in the extinction of a cocaine associated environmental stimuli through testing in rats. Specifically, the metabotropic glutamate 5 receptor (mGlu5) is important for the extinction of a cocaine associated context and a cocaine associated cue.

Допамин

Допамин – тамақ іздеу және жағымсыз жағдайларға байланысты оқудың жойылуында қатысатын тағы бір нейротрансмиттер. Допаминдік сигнал беру шартты түрде пайда болған қорқынышты жоюға және есірткіге байланысты оқудың жойылуына қатысты.

Сұлбалық жүйе

Оқуды жою процесінде ең көп қатысатын ми аймағы – медиалдық префронталды қабықтың инфралимбикалық қабығы (IL). IL сыйлықты және қорқынышпен байланысты әрекеттерді жою үшін маңызды, ал миндаль безі шартты түрде пайда болған қорқынышты жоюға күшті қатысады.

Даму бойынша

Даму барысында жойылудың өзгеретінін көрсететін мықты дәлелдер бар. Яғни, жойылуды үйрену нәрестелік, балалық, жасөспірімдік және ересек кезеңдерде әртүрлі болуы мүмкін. Нәрестелік және балалық шақта жойылуды үйрену әсіресе тұрақты болады, кейбір мамандар мұны бастапқы CS-US байланысының жойылуы деп түсіндіреді, бірақ бұл мәселе әлі де даулы. Ал жасөспірімдік және ересек кезеңдерде жойылу аз тұрақты болады, бұл бастапқы CS-US естелігіне қарама-қарсы және онымен бірге болатын CS-нің жаңа үйренуі ретінде түсіндіріледі.