Кіріспе
Организмнің болашақ мінез-құлқына әсер ететін салдарлар. Мінез-құлық психологиясында күшейту – организмнің болашақ мінез-құлқының ықтималдығын арттыратын салдарларды білдіреді, әдетте белгілі бір алдынғы стимулдың болуы кезінде. Мысалы, тышқанды жарық қосылған сайын тамақ алу үшін рычагты итеруге үйретуге болады. Бұл мысалда жарық – алдынғы стимул, рычагты итеру – операнттық мінез-құлық, ал тамақ – күшейткіш. Сол сияқты, мұғалімнің сұрағына жауап бергенде мақтау мен назар алған оқушы, болашақта сабақта сұрақтарға жауап беруге көбірек дайын болады. Мұғалімнің сұрағы – алдынғы жағдай, оқушының жауабы – мінез-құлық, ал мақтау мен назар – күшейту. Ұсынысқа немесе ләззатқа (құштарлық пен ләззат) байланысты мінез-құлықтардың салдары, сыйлық немесе оң күшейту ретінде әрекет етеді. Жағымсыз стимулды алып тастау арқылы жүзеге асырылатын теріс күшейту де бар. Теріс күшейтудің мысалы – бас ауруын басу үшін аспирин қабылдау. Күшейту – операнттық шарттану мен мінез-құлықты өзгертудің маңызды құралы. Бұл концепция әр түрлі практикалық салаларда қолданылады, оның ішінде ата-ана тәрбиесі, коучинг, терапия, өзін-өзі жетілдіру, білім беру және басқару.
In behavioral psychology, reinforcement refers to consequences that increase the likelihood of an organism's future behavior, typically in the presence of a particular antecedent stimulus. For example, a rat can be trained to push a lever to receive food whenever a light is turned on. In this example, the light is the antecedent stimulus, the lever pushing is the operant behavior, and the food is the reinforcer. Likewise, a student that receives attention and praise when answering a teacher's question will be more likely to answer future questions in class. The teacher's question is the antecedent, the student's response is the behavior, and the praise and attention are the reinforcements. Consequences that lead to appetitive behavior such as subjective "wanting" and "liking" (desire and pleasure) function as rewards or positive reinforcement. There is also negative reinforcement, which involves taking away an undesirable stimulus. An example of negative reinforcement would be taking an aspirin to relieve a headache. Reinforcement is an important component of operant conditioning and behavior modification. The concept has been applied in a variety of practical areas, including parenting, coaching, therapy, self help, education, and management.
Терминология
Әдептану ғылымдарында «позитивті» және «негативті» терминдері, қатаң техникалық мағынада қолданылғанда, реакция жасайтын оператордың осы әрекетті және оның салдарларын бағалауына емес, кондиционердің атқаратын әрекетінің сипатына қатысты. «Позитивті» әрекеттер – бұл ортаға жағымды немесе жағымсыз факторды қосатын әрекеттер, ал «негативті» әрекеттер – ортадан бір факторды алып тастайтын немесе ұстап қалатын әрекеттер. Өз кезегінде, «күшейту» терминінің қатаң мағынасы тек сыйақыға негізделген шарттауға қатысты; жағымсыз факторларды енгізу және жағымды факторларды жою немесе ұстап қалу «жаза» деп аталады, ол қатаң мағынада қолданғанда «күшейтуге» қарама-қайшы келеді. Осылайша, «позитивті күшейту» – жағымды факторды қосу, «позитивті жазалау» – жағымсыз факторды қосу, «негативті күшейту» – жағымсыз факторды алып тастау немесе одан бас тарту, ал «негативті жазалау» – жағымды факторды алып тастау немесе одан бас тарту. Бұл қолданыс төрт терминді біріктірудің техникалық емес кейбір қолданыстарына қайшы келеді, әсіресе «негативті күшейту» терминінің жағдайында, ол көбінесе техникалық терминология «позитивті жазалау» деп сипаттаған нәрсені білдіру үшін қолданылады, себебі техникалық емес қолданыс «күшейтуді» сыйлық пен жазаны қамтитын ұғым ретінде қарастырады және «негативті» терминін енгізілетін факторды бағалауға жауапты оператордың пікірін білдіреді. Керісінше, техникалық терминология «негативті күшейту» терминін белгілі бір мінез-құлықты ынталандыру үшін қолданады, оның арқасында жағымсыз фактор бар немесе пайда болады, бірақ мінез-құлыққа қатысу сол фактордан қашуға немесе оның пайда болуын болдырмауға мүмкіндік береді, мысалы, Мартин Селигманның иттердің электр тогынан шоқтың алдын алуды үйренуіне қатысты эксперименттерінде.
Кіріспе
Б. Ф. Скиннер – белгілі және ықпалды зерттеуші, ол күшейту және бихевиоризмнің көптеген теориялық тұжырымдамаларын жасады. Скиннер күшейткіштерді субъективті критерийлерге емес, жауаптың күшінің (жауап жылдамдығының) өзгеруіне қарай анықтады, мысалы, біреу үшін не жағымды немесе құнды. Сәйкесінше, жағымды немесе қызықты деп есептелетін іс-әрекеттер, тағамдар немесе заттар міндетті түрде күшейтпейді (өйткені олар олардан бұрынғы жауаптың күшеюіне әкелмейді). Стимулдар, орта және іс-әрекеттер ғана күшейткіштердің анықтамасына сәйкес келеді, егер болашақта ұқсас жағдайларда күшейткіштен бұрынғы мінез-құлық артатын болса; мысалы, бала печенье сұрағанда оны алады. Егер «печенье сұрау әрекеті» жиілесе, печенье «печенье сұрау әрекетін» күшейтеді деп қарастыруға болады. Бірақ, егер «печенье сұрау әрекеті» арта қоймаса, печеньені күшейткіш деп санауға болмайды. Стимулдың күшейтетінін анықтайтын жалғыз критерий – бұл әлеуетті күшейткіш қолданғаннан кейін мінез-құлықтың болу ықтималдығының өзгеруі. Басқа теориялар адамның белгілі бір нәтиже күтілгені сияқты қосымша факторларға назар аударуы мүмкін, бірақ бихевиоризм теориясында күшейту – жауап беру ықтималдығының артуымен анықталады. Күшейтуді зерттеудің нәтижесінде қайталанатын эксперименттік нәтижелердің көптеген жиынтығы алынды. Күшейту – арнайы білім берудегі, қолданбалы бихевиоризмдегі және бихевиоризмді тәжірибелік талдаудагы орталық ұғым және процедура, сондай-ақ кейбір медициналық және психофармакологиялық модельдердегі, әсіресе тәуелділік, байланыс және міндеттемелердегі маңызды ұғым болып табылады.
Тарих
Зертханалық зерттеулер күшейту (нығайту) бойынша әдетте Эдвард Торндайк еңбектерінен басталады, ол жұмбақ қораптардан қашқан мысықтармен жасаған тәжірибелерімен танымал. Бұл зерттеуді 1938 жылы "Организмдердің мінез-құлқы" атты еңбегінде жариялаған және осы зерттеуді көптеген келесі жариялымдарда кеңейткен Б. Ф. Скиннер жалғастырды. Скиннер мінез-құлықты қалыптастыруда жазалаудан гөрі оң күшейтудің артық екенін айтты. Жазалау күшейтуге керісінше көрінуі мүмкін болғанымен, Скиннер олардың үлкен айырмашылықтары бар екенін мәлімдеді, оң күшейту мінез-құлықтың тұрақты өзгерісіне (ұзақ мерзімді) алып келеді, ал жазалау мінез-құлықты уақытша ғана (қысқа мерзімді) өзгертеді және көптеген зиянды қосымша әсерлері бар. Көптеген зерттеушілер кейін күшейту туралы білімімізді кеңейтіп, Скиннердің кейбір қорытындыларына қарсы шықты. Мысалы, Азрин мен Холц жазалауды "сол мінез-құлықтың болашақтағы мүмкіндігін төмендететін мінез-құлықтың салдары" деп анықтады, ал кейбір зерттеулер оң күшейту мен жазалау мінез-құлықты өзгертуде бірдей тиімді екенін көрсетті. Оң күшейтудің, теріс күшейтудің және жазалаудың әсерлері туралы зерттеулер бүгінге дейін жалғасуда, себебі бұл ұғымдар оқыту теориясының негізгі элементтері болып табылады және осы теорияның көптеген практикалық қолданыстарына қатысты.
Оператордың кондиционирленуі
Оперативті шарттану термині Скиннермен оның тәжірибелік парадигмасында организмнің қоршаған ортаға еркін әсер ететінін көрсету үшін енгізілді. Осы парадигмада тәжірибеші қажетті жауапты тудыра алмайды; тәжірибеші жауаптың пайда болуын күтеді (организмнің шығаруын), содан кейін ықтимал нығайтушы беріледі. Классикалық шарттану парадигмасында тәжірибеші рефлекстік жауапты тудыратын стимул, шартсыз стимул (UCS) арқылы қажетті жауапты тудырады (элициттейді), оны бейтарап стимулмен, шартты стимулмен (CS) жұптастырады (алдынан өтеді). Нығайту – оперативті шарттанудың негізгі термині. Оперативті шарттанудың жазалау аспектісі үшін жазалау (психология) тармағына қараңыз.
Оң күшейту
Оң күшейту – белгілі бір әрекеттің нәтижесінде қанағаттандыратын оқиға немесе ынталандыру пайда болғанда, сол әрекеттің ұқсас жағдайларда қайта орындалу ықтималдығының артуы деп аталады. Жоғары ықтималдық нұсқаулық (ЖЖН) әдісі – оң күшейту принципіне негізделген мінез-құлықтық түзету әдісі.
Қосымша идеялар мен тұжырымдамалар
Оң және теріс нығайтуды ажырату қиын болуы мүмкін және әрқашан қажет теріс. Не нәрсе қосылып не алынып жатқанына және бұл мінез-құлыққа қалай әсер ететініне назар аудару көбірек пайда келтіруі мүмкін. Бір адам үшін мінез-құлықты жазалайтын оқиға, екіншісі үшін оны нығайтуы мүмкін. Кейбір нығайтулар оң және теріс ерекшеліктерді бірге қамтуы мүмкін, мысалы, есірткіге тәуелді адам эйфорияны сезіну үшін (оң нығайту) және абстиненттік синдромды болдырмау үшін (теріс нығайту) есірткі қолдануы мүмкін. Бизнес әлемінде нығайту өнімділікті арттыру үшін маңызды. Қызметкерлер үнемі жақсырақ жағдайға қол жеткізу мүмкіндігімен, мысалы, жоғарылау немесе сыйлық алу арқылы ынталандырылады. Қызметкерлерді жағымсыз тапсырмалардан құтылу сияқты теріс нығайту да қозғауға жетелейді. Дегенмен, теріс нығайту жұмыс орнында қысқа мерзімді оң нәтижелер берсе де (қаржылық тиімділікке итермелейді), оған тым көп сүйену қызметкерлердің шығармашылықпен және белсенділікпен әрекет ету қабілетін, соның салдарынан ұзақ мерзімді өсуді тежейді.
Бастапқы және қосымша күшейткіштер
Біріншілік күшейткіш, кейде шартты емес күшейткіш деп аталады, – күшейткіш ретінде жұмыс істеу үшін басқа ынталандырумен жұптасуды қажет етпейтін және осы функцияны эволюция және түрлердің тіршілік етуіндегі оның рөлі арқылы алған ынталандырушы. Біріншілік күшейткіштерге тағам, су және жыныстық қатынас жатады. Кейбір біріншілік күшейткіштер, мысалы, кейбір дәрі-дәрмектер, басқа біріншілік күшейткіштердің әсерін имитациялай алады. Бұл біріншілік күшейткіштер өмір бойы және әр адам үшін тұрақты болғанымен, әртүрлі біріншілік күшейткіштердің күшейткіш құндылығы генетика, тәжірибе сияқты көптеген факторларға байланысты өзгереді. Мысалы, бір адам бір тағамды ұнататын болса, екіншісі одан бас тартады. Біреуі көп жесе, екіншісі аз жеуі мүмкін. Осылайша, тағам екі адам үшін де біріншілік күшейткіш болғанымен, күшейткіш ретіндегі құндылығы олардың арасында әртүрлі болады. Екіншілік күшейткіш, кейде шартты күшейткіш деп аталады, – күшейткіш ретінде жұмыс істейтін ынталандырумен жұптасқаннан кейін күшейткіш ретіндегі функциясын иеленген ынталандырушы немесе жағдай. Бұл ынталандырушы біріншілік немесе басқа шартты күшейткіш (мысалы, ақша) болуы мүмкін. Адамдардағы біріншілік және екіншілік күшейткіштерді ажырату үшін «көгірткелік адам тестін» пайдаланыңыз. Егер ынталандырушы – үңгір адамының табиғи түрде ұнататын нәрсесі болса (мысалы, қант), онда ол біріншілік күшейткіш. Ал егер үңгір адамы оған қызықпаса (мысалы, доллар), онда ол екіншілік күшейткіш. Біріншілік күшейткіштер сияқты, организм екіншілік күшейткіштермен де қанағаттану мен қажетсінуді сезіне алады.
Басқа арматуралық терминдер
Жалпыланған күшейткіш – көптеген басқа күшейткіштермен жұптасып, күшейту функциясын алған және әртүрлі ынталандыру операциялары кезінде күшейткіш ретінде жұмыс істейтін шартты күшейткіш. (Мысалы, ақшаны қарастыруға болады, себебі ол көптеген басқа күшейткіштермен байланыстырылған.) Күшейткішті сынау кезінде, ықтимал күшейтетін, бірақ бұрын таныс емес стимул организмге ешқандай алдыңғы мінез-құлыққа қарамастан ұсынылады. Әлеуметтік араласу арқылы күшейту – басқа организмнің мінез-құлқы арқылы жүзеге асырылатын күшейтуді қамтиды. Мысалы, күшейтуді басқа адам береді. Премак принципі – Дэвид Премак ұсынған күшейтудің ерекше жағдайы, онда жоғары бағаланатын әрекет, төмен бағаланатын әрекетті күшейту үшін тиімді құрал ретінде қолданылуы мүмкін. Ешқандай өлшенген мінез-құлық күшейгені анықталмағандықтан, «күшейту» терминін қолдану туралы пікір қақтығыстары бар.
Табиғи және жасанды арматура
1967 жылы Чарльз Ферстер өзінің "Кездейсоқ және табиғи күшейту" атты мақаласында күшейтуді мінез-құлықтың өзінің табиғи салдары ретінде оның жиілігін арттыратын оқиғаларға, және адамның араласуын қажет ететін, жиілікке әсер ететін оқиғаларға бөлуді ұсынды, мысалы, токен экономикасында емделушілердің белгілі бір мінез-құлықтары үшін терапевттен сыйлық алуы. 1970 жылы Баер мен Вольф "мінез-құлық тұзақтары" тұжырымдамасын жасады. Мінез-құлық тұзағына кіру үшін тек қарапайым жауап керек, бірақ бір рет кіргеннен кейін тұзақтан шығу мүмкін емес, ол жалпы мінез-құлықтың өзгеруін тудырады. Мінез-құлық тұзағын қолдану адамның мінез-құлық репертуарын кеңейтеді, оны сол мінез-құлықтың табиғи күшейткіштеріне ұшыратады. Мінез-құлық тұзақтарының төрт қасиеті бар: Олар оқушыны тұзаққа "тартып" тұратын, қалаулы күшейткіштермен "әдеміленген". Тұзаққа кіру үшін репертуарда бар, аз күш-жігерді жауап беру жеткілікті. Тұзақтың ішіндегі өзара байланысты күшейту шарттары адамды мақсатты дағдыларды игеруге, кеңейтуге және сақтауға ынталандырады. Олар ұзақ уақыт бойы тиімді болып қалуы мүмкін, себебі адамда қанығу белгілері шамалы немесе жоқ. Осылайша, жасанды күшейтуді жалпыланатын дағдыларды қалыптастыру немесе дамыту үшін пайдалануға болады, соңында мінез-құлықты сақтау немесе арттыру үшін табиғи күшейтуге көшуге болады. Тағы бір мысал – белгілі бір мінез-құлықтың белгілі бір критерийге жеткеннен кейін туындайтын әлеуметтік жағдай.
They are "baited" with desirable reinforcers that "lure" the student into the trap. Only a low effort response already in the repertoire is necessary to enter the trap. Interrelated contingencies of reinforcement inside the trap motivate the person to acquire, extend, and maintain targeted skills. They can remain effective for long periods of time because the person shows few, if any, satiation effects. Thus, artificial reinforcement can be used to build or develop generalizable skills, eventually transitioning to naturally occurring reinforcement to maintain or increase the behavior. Another example is a social situation that will generally result from a specific behavior once it has met a certain criterion.
Аралық күшейту кестелері
Мінез-құлық әрдайым орын алған сайын нығайтылмайды, ал нығайту үлгісі оперативті жауаптың қаншалықты жылдам үйренетініне, кез келген уақытта оның қарқынына және нығайту тоқтағаннан кейін қанша уақытқа дейін жалғасатынына күшті әсер етеді. Нығайтуды басқарудың ең қарапайым қағидалары – үздіксіз нығайту, онда әрбір жауап нығайтылады, және жойылу, онда ешбір жауап нығайтылмайды. Бұл екі шектік жағдайдың арасында нығайтудың күрделі кестелері жауапқа нығайтудың қалай және қашан ілесетінін анықтайтын қағидаларды белгілейді. Нақты нығайту кестелері жауаптың нақты үлгілерін сенімді түрде тудырады және бұл қағидалар көптеген түрлерге қатысты қолданылады. Нығайтудың өзгеретін тұрақтылығы мен болжамдылығы түрлі кестелердің қалай жұмыс істейтініне маңызды ықпал етеді. Көптеген қарапайым және күрделі кестелерді Б. Ф. Скиннер көгершіндерді пайдалана отырып, жан-жақты зерттеді.
Қарапайым кестелер
Қатынас кестесі – күшейту организмнің атқарған жауаптарының санына ғана байланысты. Үздіксіз күшейту (CRF) – құралдық күшейту кестесі, онда құралдың әрбір жауабы (көзге көрінетін жауап) күшейткішпен сүйемелденеді. Процедуралар:
Альтернативті мінез-құлықтың дифференциалдық күшейтуі (DRA) – қажетсіз жауапты жою арқылы немесе, сирек жағдайларда, шартты жазалау арқылы азайту және сонымен бірге қалаған жауапқа байланысты күшейтуді қамтамасыз ететін шартты процедура. Мысалы, мұғалім оқушыға тек қолын көтергенде ғана назар бөледі, ал оқушы дауыстап сұрағанда назар бермейді. Басқа мінез-құлықтың дифференциалдық күшейтуі (DRO) – осыған қоса, оқытудың тоқтату процедуралары деп те аталады, бұл оң күшейткішті тек қатысушы мақсатты жауаптан өзгеше әрекет жасағанда ғана белгілі бір уақыт аралығында ұсынатын құралдық оқыту процедурасы. Мысалы, мұрынды тебуден басқа қолмен жасалатын кез келген әрекетті күшейту. Белгілі бір интервал кестесіндегі жауап беру жиірек "құбыршақты" үлгіде жеделдейді, ал белгілі қатынас кестелері көбірек "бұрышты" жауап береді. Белгілі интервалдың құбыршақты үлгісі: белгілі интервал күшейту кестесімен қалыптасатын жауап беру үлгісі, белгілі интервалдағы орындалу субъектінің уақытты дұрыс айту қабілетін көрсетеді. Күшейту кестесі "жұқартылған" (яғни, күшейту алдында көбірек жауап беру немесе күтіп отыру қажет болатын) организмдер, егер тым жылдам жұқартылса, "қатынас кернеуін" сезінуі мүмкін. Бұл жойылу кезінде байқалатын мінез-құлыққа ұқсас. Қатынас кернеуі: белгілі қатынас талабы тым жылдам арттырылған кезде болатын жауап берудің бұзылуы. Қатынас жүгіруі: әрбір қатынас талабын орындаумен аяқталатын жоғары және тұрақты жауап беру деңгейі. Әдетте, жоғары қатынас талабы күшейтуден кейін ұзақ үзілістерге әкеледі. Толық емес күшейту кестелері үздіксіз күшейту кестелеріне қарағанда жойылуға төзімдірек. Қатынас кестелері интервалдық кестелерге қарағанда, ал өзгермелі кестелер тұрақты кестелерге қарағанда берік. Күшейту құнының сәттік өзгерістері мінез-құлықтың динамикалық өзгерісіне әкеледі.
Differential reinforcement of alternative behavior (DRA) A conditioning procedure in which an undesired response is decreased by placing it on extinction or, less commonly, providing contingent punishment, while simultaneously providing reinforcement contingent on a desirable response. An example would be a teacher attending to a student only when they raise their hand, while ignoring the student when he or she calls out. Differential reinforcement of other behavior (DRO) – Also known as omission training procedures, an instrumental conditioning procedure in which a positive reinforcer is periodically delivered only if the participant does something other than the target response. An example would be reinforcing any hand action other than nose picking. The PRP of a fixed interval schedule is frequently followed by a "scallop shaped" accelerating rate of response, while fixed ratio schedules produce a more "angular" response. fixed interval scallop: the pattern of responding that develops with fixed interval reinforcement schedule, performance on a fixed interval reflects subject's accuracy in telling time. Organisms whose schedules of reinforcement are "thinned" (that is, requiring more responses or a greater wait before reinforcement) may experience "ratio strain" if thinned too quickly. This produces behavior similar to that seen during extinction. Ratio strain: the disruption of responding that occurs when a fixed ratio response requirement is increased too rapidly. Ratio run: high and steady rate of responding that completes each ratio requirement. Usually higher ratio requirement causes longer post reinforcement pauses to occur. Partial reinforcement schedules are more resistant to extinction than continuous reinforcement schedules. Ratio schedules are more resistant than interval schedules and variable schedules more resistant than fixed ones. Momentary changes in reinforcement value lead to dynamic changes in behavior.