Кіріспе

Басқалардың мінез-құлқын бақылау арқылы жүзеге асырылатын оқыту. Бақылау арқылы оқыту – әртүрлі процестерге негізделген, түрлі формаларда болатын әлеуметтік оқытудың бір түрі. Адамдарда оқытудың бұл түрі күшейтуді қажет етпейді, бірақ ата-ана, бауыр, дос немесе мұғалім сияқты әлеуметтік үлгінің болуын талап етеді. Әсіресе балалық шақта, үлгі – айналадағы ортада беделді немесе жоғары мәртебелі тұлға болып табылады. Жануарларда бақылау арқылы оқыту көбінесе классикалық шарттануға негізделеді, онда инстинктивті мінез-құлық басқа бір жануардың әрекетін бақылау арқылы туындайды (мысалы, құстардың бірігіп шабуы), бірақ басқа да процестер қатысуы мүмкін.

Адамның байқау арқылы үйренуі

Көптеген мінез-құлықтар, оқушы байқап, есте сақтап, еліктейтін нәрселер – модельдер көрсететін және үлгі ретінде ұсынатын әрекеттер, тіпті модель ешқандай нақты мінез-құлықты сіңдіруге тырыспаса да. Бала нашар үлгі арқылы дөрекі сөйлеуді, ұруды, темекі шегуді және басқа да қолайсыз мінез-құлықты қалыпты деп есептеуі мүмкін. Альберт Бандура балалардың жақсы және жаман мінез-құлықты үнемі байқау арқылы үйренетінін айтады. Байқау арқылы оқыту адамның ортасы, танымдық процестері және мінез-құлқының барлығы жеке тұлғаның қалай жұмыс істейтінін және үлгі болып қалыптасуын анықтайды. Байқау арқылы оқыту арқылы жеке мінез-құлықтар «диффузия тізбегі» деп аталатын процесс арқылы мәдениетке таралуы мүмкін. Бұл, негізінен, бір адам басқа біреуді байқау арқылы мінез-құлықты үйренгенде және ол адам басқаларға осы мінез-құлықты үйрететін үлгі болып қызмет ететін кезде болады, осылайша тізбек жалғаса береді. Мәдениет адамда немесе қоғамда байқау арқылы оқытудың басым оқыту стилі болып табылатынына әсер етеді. Кейбір мәдениеттер балалардың қоғамда белсенді қатысуын күтеді, сондықтан олар күнделікті түрлі кәсіптер мен рөлдерге ұшырайды. Бұл балаларға өздерінің қоғамда бағаланатын түрлі дағдылар мен тәжірибелерді байқауға және үйренуге мүмкіндік береді. Альберт Бандура, «Бобо қуыршағы» экспериментімен танымал, 1961 жылы оқытудың осы негізгі түрін анықтады. Байқау арқылы оқытудың маңыздылығы адамдарға, әсіресе балаларға, басқалардың мінез-құлқын байқау арқылы жаңа жауаптар алуға көмектесуде. Альберт Бандура адамдардың мінез-құлқы олардың ортасымен анықталуы мүмкін дейді. Байқау арқылы оқыту оң және теріс мінез-құлықты байқау арқылы жүзеге асады. Бандура өзара әсерлесуші детерминизмге сенеді, онда орта адамдардың мінез-құлқына әсер етеді және керісінше. Мысалы, «Бобо қуыршағы» эксперименті белгілі бір ортада модельдің балалардың мінез-құлқына қалай әсер ететінін көрсетеді. Экспериментте Бандура агрессивті ортаға қойылған балалардың бір тобының сол сияқты әрекет ететінін көрсетті, ал бақылау тобы мен пассивті үлгілік ортаға қойылған балалардың екінші тобының агрессия белгілерін көрсетпегені байқалды. Балалардың негізгі білім алу тәсілі байқау арқылы болатын қоғамда балалар ересектердің іс-әрекетінен сирек ажыратылады. Ерте жастан ересектер әлеміне ену балаларға өмірдің түрлі салаларында байқау арқылы білім алу дағдыларын пайдалануға мүмкіндік береді. Байқап-біліп үйрену үшін, мұқият назар аудару қабілеті қажет. Мәдени тұрғысынан, олар өздерінің қатысуы мен үлестері қоғамда бағаланатынын біледі. Бұл балаларды қоғамда өздерінің де, өзгелердің де үлестерін байқауға үйретеді, осылайша олар біртіндеп қатысуға және қоғамдық өмірге белсенді түрде араласуға мүмкіндік алады.

Әдепке әсер ету

Бандураның әлеуметтік танымдық оқыту теориясына сәйкес, байқау арқылы оқыту мінез-құлыққа түрлі жолдармен әсер ете алады, соның салдары жағымды да, жағымсыз да болуы мүмкін. Ол, мысалы, толығымен жаңа мінез-құлықтарды қалыптастыруға көмектеседі. Бұрын үйренген мінез-құлықтардың қайталану жиілігін де арттыра немесе азайта алады. Байқау арқылы оқыту бұрын тыйым салынған мінез-құлықтарды да ынталандыруы мүмкін (мысалы, Альберт Бандураның зерттеуінде балалар еліктеген Бобо қуыршағына жасалған зорлық-зомбылық әрекеттері). Сонымен қатар, байқау арқылы оқыту үлгі алған мінез-құлыққа ұқсас, бірақ толықтай сәйкес келмейтін мінез-құлыққа да әсер ете алады. Мысалы, пианинода шебер ойнайтын адамды көргенде, көрермен саксофонда ойнауға құлшыныуы мүмкін.

Жас айырмашылығы

Альберт Бандура балалардың дамуы әртүрлі әлеуметтік үлгілерден үйренетінін, яғни екі бала бірдей үлгілік әсерге тап болмайтынын атап өтті. Балалық шақтан бастап жасөспірім шаққа дейін олар түрлі әлеуметтік үлгілермен қарым-қатынас жасайды. 2013 жылғы зерттеуде кішкентай балалардың үлгімен бұрыннан таныс болуы оқу үшін міндетті емес екені және олар бейтаныс адамның басқа бейтаныс адамға жаңа әрекетті көрсетуін немесе үлгілеуін бақылап үйрене алатыны анықталды. Бұрын сәбилердің бір жасқа толғаннан кейін ғана әрекеттерді еліктей алатынына сенеді. Алайда, қазіргі зерттеулер көрсеткендей, жеті күндік нәрестелер де қарапайым бет-әлпеттерді еліктей алады. Бірінші жылдың екінші жартысында 9 айлық сәбилер алғаш көргеннен кейін бірнеше сағаттан соң да әрекеттерді еліктей алады. Дамып өскенде, екі жастағы балалар әлеуметтік үлгіні еліктеу арқылы маңызды жеке және әлеуметтік дағдыларды меңгере алады. Екі жастағы баланың дамуындағы маңызды кезеңнің бірі – кейінгі уақыттағы еліктеу, онда балалар символдық бейнелерді құрастырып қана қоймай, ақпаратты да есте сақтай алады. Бастауыш сынып оқушылары, кішкентай балалардан өзгеше, тәжірибені бейнелеу үшін қиялға көп сүйенбейді. Олар модельдің мінез-құлқын сөзбен сипаттай алады. Оқудың бұл түрі күшейтуді қажет етпейтіндіктен, үнемі орын алуы мүмкін. Жасы ұлғайған сайын, спортшылар мен гольфшылардың бақылау арқылы үйренуге қатысты моторлық дағдылары төмендеуі мүмкін. Жас және тәжірибелі гольфшылар, ескі және тәжірибесіз гольфшыларға қарағанда, бақылау арқылы оқуға бейім.

Байқаулық себептік оқыту

Адамдар басқа адамдардың іс-қимылдарын бақылау арқылы себеп-салдарлық байланыстарды үйренеді, содан кейін алынған ақпаратты нәрсенің қалай жұмыс істейтінін және оны өздері қалай істей алатынын білу үшін пайдаланады. 25 айлық сәбилерді зерттеу көрсетті, олар адамның араласуын бақылау арқылы себеп-салдарлық қатынастарды түсіне алады. Олар сондай-ақ, адамның қасақана жасаған әрекеттерінен туындамаған, кездейсоқ іс-қимылдарды бақылау арқылы да үйренеді.

Еліктеумен салыстыру

Байқау арқылы оқыту, организм байқаған мүмкін емес әрекетті немесе әрекеттің нәтижесін көшіргенде және осыған ұқсас мінез-құлықты басқа бір механизммен түсіндіру мүмкін болмағанда жүзеге деп есептеледі. Психологтар ерекше қызығушылық танытатыны – байқау арқылы оқытудың еліктеу деп аталатын түрі және еліктеуді басқа процестерден қалай ажырату. Осы айырмашылықты анықтау үшін мінез-құлықтың ұқсастығын (а) туа біткен мінез-құлықтан, (б) басқа жануардың болуынан туындаған ынтаның күшеюінен, (в) назарды белгілі бір орынға немесе нысанға аударудан, (г) қоршаған ортаның қалай жұмыс істейтінін білуден және (д) еліктеуден (көрсетілген мінез-құлықты көшіру) ажырату қажет. Байқау арқылы оқыту, модель көрсеткен мінез-құлықты дәлме-дәл қайталауды талап етпейтіндігімен еліктеу арқылы оқытудан ерекшеленеді. Мысалы, біреу жағымсыз әрекетті және оның салдарынан байқап, содан кейін осы әрекеттен аулақ болуға үйренуі мүмкін. Мысалы, Риопель (1960) маймылдардың «оқытушы» маймыл дұрыс жауап бермес бұрын қателік жасағанда, байқау арқылы оқытуда жақсы нәтиже көрсеткенін анықтады. Хейс (1993) еліктеу мен еліктемейтін әлеуметтік оқытуды былай бөліп көрсетті: еліктеу, жануарлар өз түрлестерін бақылап мінез-құлық туралы білгенде пайда болады, ал еліктемейтін әлеуметтік оқыту, жануарлар басқаларды бақылап қоршаған орта туралы білгенде пайда болады. Еліктеу және байқау арқылы оқытудың барлығы бірдей емес, олар көбінесе белсенді немесе пассивті формадағы айырмашылықтарымен ерекшеленеді. Джон Дьюи екі түрлі еліктеу формасының маңызды айырмашылығын сипаттайды: өзінің мақсаты ретінде еліктеу және мақсатпен еліктеу. Өзінің мақсаты ретінде еліктеу – басқа біреудің әрекетін қайталау үшін көшіруге ұқсас, бұл жануарларда жиі кездеседі. Мақсатпен еліктеу, еліктеу әрекетін маңыздырақ нәрсені іске асыру құралы ретінде пайдаланады. Кейбір еуропалық-американдық қауымдастықтарда өзінің мақсаты ретінде еліктеудің пассивті түрі тіркелген болса, басқа қауымдастықтарда белсенді, мақсатты еліктеудің басқа түрі тіркелген. Байқау балалардың білім алуында бірнеше Түпкілікті американдық қауымдастықтарда белсенді формада қолданылуы мүмкін. Юкатек майялары және кечуалық перуандық қауымдастықтарындағы этнографиялық антропологиялық зерттеулер бұл мәдениеттердің үйге немесе қауымдастыққа негізделген экономикалық жүйелері балаларға өздерінің күнкөрісі мен қауымдастықтың жалпы әл-ауқаты үшін маңызды іс-әрекеттерге тікелей куә болуға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Бұл балаларға сол қауымдастықта маңызды іс-әрекеттерді байқауға мүмкіндік береді, бұл оларға тәжірибелік білімге назар аударуға себеп болады. Бұл олардың іс-әрекетті бақылап отыруы керек дегенді білдірмейді. Балалар көбінесе қауымдастық іс-шарасы өтіп жатқанда оны бақылап, үйрену үшін қатысуға белсенді шешім қабылдайды.

Үйреншік

Үйреншік шеберлікке қол жеткізу бақылау арқылы оқынуды және үлгілеуді қамтиды. Үйреншіктер өздерінің дағдыларын мамандықтары бойынша шеберлермен бірге жұмыс істеу, сондай-ақ әріптестерінің жұмысын бақылау және бағалау арқылы дамытады. Мысалы, Ренессанс кезеңінің өнертапқышы және суретшісі Леонардо да Винчи мен Микеланджело – өздерінің кәсібінде табысқа жеткенге дейін үйреншік болған.

Үлгіге иелердің әсері

Бақылау арқылы оқыту, оң және қолдайтын құрдастардың үлгілері болғанда өте тиімді. Адамдар бақылау арқылы оқынудың төрт кезеңінен өтеді: назар, есте сақтау, іске асыру және мотивация. Бірақ, адамның назары тартылған кезде, процесс автоматты түрде осы ретпен жүреді деген сөз емес. Бақылау арқылы оқынудың аса маңызды және үздіксіз кезеңдерінің бірі, әсіресе балалар үшін, мотивация және оң кері байланыс. Балаларға жағдайды қалай жақсартуға болатыны туралы оң бағыт-нұсқаулар берілгенде және олар тәжірибелі адаммен бірге белсенді қатысқанда нәтиже жақсарады. Мұның мысалдары – эшафолдинг (қолдау көрсету) және басшылық астындағы қатысу. Эшафолдинг – бұл тәжірибелі адамның жаңадан бастаған адамға жағдайға қарай жауап беруі, осылайша жаңадан бастаған адам мәселені біртіндеп түсінеді. Басшылық астындағы қатысу – тәжірибелі адамның жаңадан бастаған адаммен бірге жағдайға белсенді түрде араласуы, нәтижесінде жаңадан бастаған адам ересекпен бірге қатысады немесе проблеманы қалай шешуге болатынын түсіну үшін бақылайды.

Мәдениеттің өзгеруі

Мәдениеттің әртүрлілігін батыс емес мәдениеттердегі балалардың байқау арқылы алған немесе сіңірген ақпарат мөлшері арқылы көруге болады. Мәдениеттің әртүрлілігі тек этникалық топқа және ұлттық белгішелілікке ғана шектелмейді, керісінше, қоғамдардың нақты тәжірибелеріне дейін жетеді. Байқау арқылы оқуда балалар қосымша ақпарат сұрамай немесе тікелей нұсқаусыз, тек байқау арқылы білім алады. Мысалы, мексикалық текті отбасылардың балалары сыныптағы көрсетулер кезінде байқаған ақпаратты еуропалық текті балаларға қарағанда жақсырақ үйренеді және пайдаланады. Еуропалық текті балалар отбасы мен қоғамдық шаралардан бөлек, оқудың басқа түрін меңгереді. Олардың орнына, мектеп сияқты арнайы орындарда сабақтар мен жаттығуларға қатысады. Балалардың оқудағы мінез-құлқы мәдени ортаға байланысты әртүрлі болады. Мысалы, Американың кейбір жергілікті қауымдарындағы балалардың ересектердің ортасына ерте енуі байқау арқылы оқуға және бірнеше тапсырманы бір уақытта орындау қабілетіне әсер етеді. Оқушының ішкі мотивациясы осы білім беру тәжірибесінде мағынаны түсінуде және құруда маңызды рөл атқарады. Көптеген американдық жергілікті қауымдарда байқау арқылы оқумен байланысты тәуелсіздік пен жауапкершілік осы оқу әдісінің тек қарау мен еліктеуден гөрі көбірек нәрсені қамтитынының маңызды себебі болып табылады. Оқушы алған білімін толыққанды түсінуі және қолдануы үшін өзінің байқаулары мен тәжірибелеріне белсенді қатысуы керек.

Американың жергілікті қауымдастықтары

Американың түпкілікті мұра қауымдастықтарының балалары көбінесе байқау арқылы үйренеді, және бұл стратегия ересек шаққа дейін жалғаса береді. Байқауға берілген жоғары мән балаларға бірнеше істі бір уақытта атқаруға және бірдей қызметтерге белсенді қатысуға мүмкіндік береді. Ересектердің өмір салтына тікелей араласу балаларға өз қауымдастықтарында бағаланатын дағдылар мен тәжірибелерді көруге және үйренуге мүмкіндік береді. Мұны кейбір майя қауымдастықтарында байқауға болады, онда балаларға қауымдастық шараларына толық қол жеткізіледі, бұл байқау арқылы оқынуды жиілетуге мүмкіндік береді. Көптеген жас майя балалары аналарының арқасында тасымалданады, бұл оларға аналарының жұмысын байқауға және әлемді аналарының көзімен көруге мүмкіндік береді. Көбінесе, Американың түпкілікті қауымдастықтарындағы балалар өз білімдеріне жауапкершілікті өздеріне алады. Сонымен қатар, балалар өздерінің оқу тәсілдерін табады. Балаларға көбінесе шектеусіз және минималды басшылықпен оқуға рұқсат етіледі. Олар жұмысты қалай істеу керектігін білмесе де, қауымдастыққа қатысуға ынталандырылады. Олар өздерінің оқуға және үй шаруасын аяқтауға мотивацияланған. Бұл балалар ата-аналарының екінші көзі мен құлағы болып табылады, оларға қауымдастықтағы жаңалықтарды жеткізеді. Мексиканың Гвадалахара қаласындағы 6-8 жастағы балалар тамақ пісіру сияқты ауыр жұмыстарға қатысып, отбасының барлық мүшелеріне пайда келтірді, ал Гвадалахара қаласындағы балалар мұндай жұмыстарға сирек қатысты. Бұл балалар ересектер бақылап отыратын іс-шараларға көбірек қатысты және ойнауға аз уақыт болды, ал түпкілікті мұра қауымдастығынан шыққан балалар ойнауға көбірек уақыт тауып, мектептен кейінгі іс-шараларға қатысып, өз қауымдастығына жақындық сезімі жоғары болды. Бұрынғы түпкілікті қауымдастықтардың балалары космополиттік қауымдастықтардың балаларына қарағанда осы аспектілерді көбірек көрсетеді, тіпті балалық шақтағы қауымдастығынан кеткеннен кейін де.

Кейбір түпкілікті қауымдастықтарда адамдар әдетте негізгі байқаудан асып түсетін түсіндірмелерді іздемейді. Өйткені олар байқау арқылы білім алуға қабілетті және көбінесе сөзсіз оқуға ынталандырылады. Гватемаладағы тоқыма фабрикасында жаңадан бастаған ересек тоқымашылар апталар бойы шебер тоқымашыларды сұрақтарсыз немесе түсіндірмелерсіз бақылады; жаңадан бастаған тоқымашы өз қарқынымен ілгерілеп, сенімді болған кезде бастады. Байқау арқылы оқытуға қатысатын қауымдастықтар әртүрлі мәдени ортадан келгендерге төзімділік пен өзара түсіністікті дамытуға көмектеседі.

Адам мен жануарлардың басқа да мінез-құлық эксперименттері

Жануарға бір міндет берілгенде, оны орындау үшін басқа жануардың сол міндетті орындағанын көргеннен кейін, көбінесе жақсы нәтижелерге жетеді. Әртүрлі түрлерде жүргізілген тәжірибелердің барлығы да бірдей эффектіні көрсетті: жануарлар өз теңдестерінен мінез-құлықты үйрене алады. Дегенмен, мінез-құлықтың таралуы мен оның қалыптылығын ажырату қажет. Зерттеулер көрсеткендей, әлеуметтік оқыту мінез-құлықты таратуға мүмкіндік береді, бірақ жануарлар мәдениетінің ұрпақтарына қалай берілетініне қатысты тағы да көп факторлар бар.

Балықтардың үйренуі

Тоғыз тікұяқты балықтармен жасалған тәжірибелер жекелеген балықтардың тамақ табу үшін әлеуметтік үйренуді қолданатынын көрсетті.

Тамақ іздеу орындарын сатып алу

Осло университеті мен Саскачеван университетінде құстарда әлеуметтік оқыту мүмкіндігін зерттеулер жүргізілді, бұл зерттеулер мәдени және генетикалық үйрену арасындағы айырмашылықты анықтайды. Жұптасу таңдауы, құстардың ән салуы, жыртқыштарды тану және азық іздеу салаларында нақты дәлелдер бар. Зерттеушілер көкшіл және үлкен көкшілдердің ұялары арасында жұмыртқаларды алмастырып, нәтижесіндегі мінез-құлқын аудиовизуалды жазба арқылы бақылады. Асырап алынған отбасында өскен көкшілдер асырап алған отбасының азық іздейтін жерлерін ертерек үйренді. Бұл өзгеріс – көкшілдердің өздерінің тектілерінен және асырап алған ата-аналарынан үйренген жерлерден ауытқу – өмір бойы сақталды. Жастар асырап алған ата-аналарынан үйренгенін өз балаларына жеткізді. Бұл жабайы табиғатта азық іздеу мінез-құлқының ұрпақтан-ұрпаққа мәдени тұрғыдан берілуін көрсетеді.

Қарауларда әлеуметтік оқыту

Вашингтон университеті бұл құбылысты қарғалармен зерттеді, бұл қымбат ақпаратты өз тәжірибесімен алу мен сол ақпаратты жеке адамға аз шығынмен, бірақ қателік қаупімен әлеуметтік жолмен үйрену арасындағы эволюциялық шарттылық екенін мойындады. Тәжірибешілер Сиэтл (Вашингтон штаты) маңындағы бес түрлі зерттеу орнында 715 құсты тұтқындап, сақина салып, босатып, жабайы қарғаларды ерекше "қауіпті бет" маскасына таныстырды. Бұрын тұтқындалған қарғалар тұзаққа түскеннен кейін маскаға бірден наразылық білдіргені, сол қарғаның масканың қауіпті екенін үйренгенін көрсетеді. Бастапқыда тұтқындалмаған, бірақ тұтқынға алынған қарғалардың арасында да наразылық болды. Бұл реакция құстардың тұтқынға алу кезінде жиналған тобының шарттануын көрсетеді. Көлденең әлеуметтік оқыту (теңдестерден үйрену) ешқашан тұтқындалмаған, бірақ қауіпті бетті таныған жалғыз қарғалармен сәйкес келеді. Тұтқындалған қарғалардың балалары қауіпті маскаға наразылық білдіруге шарттандырылды, бұл тік әлеуметтік оқытуды (ата-аналардан үйренуді) көрсетеді. Тікелей тұтқындалған қарғалар қауіпті және бейтарап маскаларды өз теңдестерінің тәжірибесінен үйренген қарғаларға қарағанда дәлірек ажырата алды. Қарғалардың үйрену қабілеті наразылық білдіру жиілігін екі есеге арттырды, бұл бір орында 5 жыл бойы тәжірибе басталған жерден кем дегенде 1,2 км қашықтыққа тарады.

Жануарларды өсіруді көбейту

Когнитивтік зерттеулер кафедрасының зерттеушілері, Жан Никод институты, Жоғарғы мектеп, әлеуметтік оқыну саласындағы зерттеулерде қиындықтар бар екенін мойындады. Мінез-құлықты мәдени деп санау үшін екі шарт орындалуы тиіс: мінез-құлық әлеуметтік топта таралуы керек және ол мінез-құлық ұрпақтар бойы тұрақты болуы керек. Зерттеулер еліктеудің мінез-құлықтың таралуында рол атқаратынына дәлел келтірді, бірақ бұл зерттеушілер бұл дәлелдің сенімділігі жануарлар мәдениетінің тұрақтылығын толыққанды дәлелдеуге жеткіліксіз деп санайды. Экологиялық қолжетімділік, сыйлыққа негізделген факторлар, мазмұндық факторлар және көзқарасқа негізделген факторлар сияқты басқа факторлар жануарлар мәдениетінің тұрақтылығын тек еліктеуден гөрі жабайы табиғатта түсіндіруге мүмкіндік береді. Мысалы, шимпанзелер бір-бірінен таяқпен құмырсқа аулауды үйренуі мүмкін, бірақ бұл мінез-құлықтың өзі құмырсқалардың нақты түріне және жағдайға да байланысты болады. Мінез-құлық әлеуметтік жолмен оқу арқылы пайда болуы мүмкін, бірақ оның әлеуметтік жолмен оқылғаны оның міндетті түрде ұзаққа соқатынын білдірмейді. Мінез-құлықтың пайдалы болуы мәдени тұрақтылыққа да әсер етеді. Әлеуметтік оқыған мінез-құлықтың ұрпақтар арасында тұрақтандыру қабілеті мінез-құлықтың күрделілігімен де байланысты. Бір түрдің әртүрлі өкілдері, мысалы, қарғалар, күрделі құралдарды қолдану қабілеті жағынан өзгеше болады. Соңында, жануарлар мәдениетіндегі мінез-құлықтың тұрақтылығы олардың мінез-құлықты қалай оқыған жағдайына байланысты. Егер мінез-құлық көпшілік тарапынан қабылданса, онда ол ұрпақтан-ұрпаққа жалғасуы мүмкін, себебі адамдар бір-біріне ұқсауға тырысады. Жануарлар әлеуметтік оқыну арқылы мінез-құлықтарды игере алады, бірақ бұл мінез-құлық ұрпақтан-ұрпаққа жалғаса ма, жоқ па, оны анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет.

Құс құсы эксперименті

Колибрилермен жасалған тәжірибелер адам емес организмде байқау арқылы оқудың бір мысалын берді. Құстар екі топқа бөлінді. Бір топтағы құстар білімді "ұстаз" құстың тамақтануын көрді; екінші топтағы құстар мұндай мүмкіндікке ие болған жоқ. Келесі сынақтарда ұстазды көрген құстар қалғандарына қарағанда тиімдірек тамақтанды.

Шөлгек дельфин

Герман (2002) бөтелкелі дельфиндердің еліктеуге емес, мақсатқа бағытталған мінез-құлықтарды көрсетуі мүмкін екенін ұсынды. Модельді қадағалап отырған дельфинге себетке доп салуды сұрағанда, ол допты себетке сала алады, бірақ оны басқаша орындауы мүмкін.

Резус маймыл

Киннаман (1902) бір резус маймылының басқа маймыл осы міндетті орындағанын көргеннен кейін, тамақ алу үшін қораптан тісімен тығынды тартып алуды үйренгенін хабарлады. Фредман (2012) байқау мінез-құлқы бойынша тәжірибе жүргізді. 1-тәжірибеде адаммен өсірілген маймылдар таныс адам үлгісін екі түрлі тәсілдің бірі – итеру немесе тебу арқылы құралды пайдаланып азық іздеу қорабын ашқанын байқады. 2-тәжірибеде анасымен өсірілген маймылдар маймыл үлгілерінде көрсетілген ұқсас әдістерді көрді. Әр топтағы бақылау тобы үлгіні көрмеді. Екі тәжірибеде де тәуелсіз кодтаушылар тәжірибелік нысандардың қандай техниканы көргенін анықтады, осылайша әлеуметтік оқытуды растады. Қосымша талдаулар үш деңгейде көшіруді қарастырды. Адаммен өсірілген маймылдар көрген нақты құралды қолдану техникасы бойынша ең жақсы оқытуды көрсетті. Итеру моделін көрген маймылдар ғана итеру техникасын қолданды, ал бақылау тобы және тебуді көргендерге қарағанда бұл техниканы қолданды. Анасымен өсірілген маймылдар керісінше, әдетте құралға назар бөлмей, төменгі деңгейде адалдық танытты, модель итеру немесе тебу арқылы қандай нәтижеге жеткенін қайта жасай беруге бейімделді. Дегенмен, әлеуметтік оқытудың бұл деңгейі бақылау тобына қарағанда үлгіні көрген маймылдарда сәттіліктің айтарлықтай жоғары деңгейімен байланысты болды, бұл эффекті адаммен өсірілген популяцияда байқалмады. Екі популяцияның нәтижелері де репертуарды шектеу процесімен үйлеседі, бұл үлгіні көрмеген бақылау тобына қарағанда тар, әлеуметтік қалыптасқан мінез-құлық профилін құрайды.

Жарық қорапшасы эксперименті

Пинкхам мен Джасвал (2011) баланың ата-анасын бақылап, шамды қалай қосуды үйренетінін анықтау үшін тәжірибе жасады. Олар ата-анасы шамды қосу үшін басын пайдаланғанын көрген балалар да солай істеуге бейім екенін, ал ата-анасын көрмеген балалар қолдарын пайдаланғанын тапты.

Жүзу шеберлігін көрсету

Жетекті тәжірибе мен тиісті кері байланыс демонстрацияны ұстағаннан кейін, дағды мен оқудың артуы байқалады. Льюис (1974) жүзуден қорқатын балаларға қатысты зерттеу жүргізіп, үлгілеу мен жүзу жаттығуларын қайталаудың олардың жалпы өнімділігіне қалай әсер ететінін байқады. Эксперимент тоғыз күнге созылды және көптеген қадамдарды қамтыды. Бірінші кезекте балалардың алаңдаушылығы мен жүзу дағдылары бағаланды. Содан кейін олар үш шартты топқа бөлініп, бірнеше күн бойы осы жағдайларға ұшыратылды. Әр күнінің соңында барлық балалар топтық сабаққа қатысты. Бірінші топ – бақылау тобы, онда балалар жүзуге қатысы жоқ қысқа мультфильм көрді. Екінші топ – өзара шеберлік тобы, онда оларға ұқсас жастағы, өте жақсы тапсырмаларды орындайтын және жоғары сенімділікке ие балалардың видеосы көрсетілді. Соңғы үшінші топ – өзара қиындықтарды жеңу тобы, олардың қатысушылары ұқсас жастағы балалардың төмен деңгейдегі тапсырмаларды орындаудан және сенімсіздік білдіруден жоғары деңгейдегі тапсырмаларды орындауға және сенімділікке жетулерін көрді. Әр жағдайға ұшырағаннан кейін балалар қайта бағаланды. Ақырында, балалар бірнеше күннен кейін қосымша бағалаудан өтті. Қайта бағалау нәтижесінде, жас ерекшеліктері ұқсас балалардың видеоларын көрген екі топ, үлгілерді ақпараттық және мотивациялық деп қабылдағандықтан, бағаланған дағдыларда сәттілікке жетті.

" Мен қалаймын " шимпанзе

Жануардың бір әрекетті еліктей алатынын анықтау үшін икемді әдістер қолданылуы тиіс. Бұл, жануарларды "менің артымнан істе" немесе "осыны жаса" сияқты команда арқылы еліктеуге үйретуге әкелді, одан кейін еліктелуге тиіс әрекет орындалады. Зерттеушілер шымпанзелерді командамен бірге орындалған әрекетті еліктеуге баптады. Мысалы, зерттеуші қол шапалақтағанда "осыны жаса" деуі мүмкін. Осы типтегі нұсқаулар команда немесе өтініш арқылы еліктеу әрекеттерін үйрету үшін басқа жануарлардың көптеген түрлерінде пайдаланылды.

Дене шынықтыруды үйрену

Физикалық белсенділік дағдыларын үйрену – физикалық қимыл-қозғалысты қажет ететін кез келген нәрсе болуы мүмкін. Мұнда спортты үйрену, шанышқымен тамақтану немесе жүруді үйрену сияқты жаттығулар да бар. Екі модель де тиімді деп танылды және қандай дағдыларды көрсетуге тырысылып жатқанына қарай қолданылуы мүмкін.

Нейробиологиялық ғылым

Жақында нейробиология саласында жүргізілген зерттеулер, көру арқылы оқытудың нейрофизиологиялық негізі ретінде айналы нейрондарды анықтады. Айналы нейрондар алғаш рет 1991 жылы Джакомо Риццолатти басқаратын зерттеушілер тобымен ашылды. Ғалымдар маймылға қосылған құрылғы арқылы мидың қызметін бақылап отырды. Ғалымдар мұзжұмсақ жеп зертханаға келгенде, құрылғы сигнал берді. Бұл кездейсоқ жағдай оларды имитация мен көру арқылы оқытудың маңызды бөлігі болып табылатын айналы нейрондарға алып келді. Бұл ерекше визуалдық-моторлық нейрондар, адам моторлық міндетті орындағанда әрекет потенциалын тудырады, сондай-ақ басқа адамның сол моторлық міндетті пассивті түрде орындауын байқағанда да әрекет етеді. Көру арқылы моторлық оқыту процесі басқа адамның моторлық міндетті орындауының визуалды көрсетілімімен басталады, бұл модель ретінде қызмет етеді. Оқушы бақыланған визуалды ақпаратты ішкі моторлық командаларға түрлендіруі керек, бұл оларға моторлық міндетті орындауға мүмкіндік береді, және бұл визуалдық-моторлық трансформация деп аталады. Айналы нейрондық желілер визуалдық-моторлық және моторлық-визуалдық трансформация мен өзара әрекеттесу механизмін қамтамасыз етеді. Ұқсас айналы нейрондық желілер әлеуметтік оқыту, моторлық таным және әлеуметтік таным салаларында да маңызды рөл атқарады.

Аутизм спектрінің бұзылуы

Дискретті сынақ оқыту (DTT) – аутизм спектріндегі бұзылыстары бар адамдарға оқуға көмектесетін құрылымдалған және жүйелі тәсіл. Аутизммен ауыратын адамдар көру арқылы оқуда қиындықтарға тап болады, сондықтан оларды еліктеуге немесе тапсырманы аяқтауға ынталандыру үшін күшейткіш фактор қажет. Аутизмге шалдыққан адамдарды оқыту үшін DTT қолданғанда, олардың оқуына көмектесу үшін үлгілеу пайдаланылады. Үлгілеуге дұрыс жауапқа қалай жету керектігін көрсету кіреді, мысалы, математикалық теңдеудің қадамдарын көрсету. DTT-ні топтық оқуда пайдалану да әріптестерден көру арқылы оқуға мүмкіндік береді.

Жануарлардың әлеуметтік үйренуі туралы қосымша оқу

Зенталл, Т. Р. (2006). Еліктеу: анықтамалар, дәлелдер және механизмдер. Жануарлардың танымдық қабілеті, 9, 335–353. (Әлеуметтік оқытудың түрлеріне толық шолу) Толық мәтін.