Кіріспе

Жүріс-құлықты өзгерту үшін ассоциативтік оқыту процесінің түрі – Оперативтік шарттау, сондай-ақ инструменталдық шарттау деп аталады, бұл ерікті мінез-құлықтарды сыйақы немесе жағымсыз тітіркендіргіштерді қосу (немесе алып тастау) арқылы өзгерту арқылы жүзеге асырылатын оқыту процесі. Мінез-құлықтың жиілігі немесе ұзақтығы күшейту арқылы артуы, ал жазалау немесе жою арқылы азаюы мүмкін. Оперативтік шарттау Эдвард Торндайк еңбектерінде пайда болды, оның әсер ету заңы мінез-құлықтардың салдары қанағаттандырарлық немесе жағымсыз болған жағдайда пайда болатынын теориялады. 20-шы ғасырда оперативтік шарттауды мінез-құлық психологтары зерттеді, олар сана мен мінез-құлықтың көп бөлігі, тіпті барлығының да, қоршаған ортаның шарттауының нәтижесі ретінде түсіндірілуі мүмкін деп сенді. Күшейткіштер – мінез-құлықты арттыратын қоршаған ортаның тітіркендіргіштері, ал жазалар – мінез-құлықты төмендететін тітіркендіргіштер. Екі түрлі тітіркендіргішті де оң және теріс түрлерге бөлуге болады, олар тиісінше қоршаған ортаның тітіркендіргіштерін қосуды немесе алып тастауды қамтиды. Оперативтік шарттау классикалық шарттаудан ерекшеленеді, ол тітіркендіргіштерді биологиялық маңызды оқиғалармен жұптастырып, ерікті емес және рефлекстік мінез-құлықты тудыратын процесс. Керісінше, оперативтік шарттау ерікті және мінез-құлықтың салдарына байланысты. 20-шы ғасырдағы жануарлардың оқылуын зерттеуде осы екі түрлі оқылудың талдауы басым болды және олар әлі күнге дейін мінез-құлықты талдаудың негізгі бөлігі болып табылады. Олар сондай-ақ әлеуметтік психологияны зерттеуге қолданылды, жалған консенсус эффектісі сияқты белгілі бір құбылыстарды түсіндіруге көмектесті.

Торндайк заңы

Оперативті шарттау, кейде құралдық оқыту деп те аталады, алғаш рет Эдвард Л. Торндайк (1874–1949) зерттеген, ол үйде жасалған жұмбақ қораптардан қашуға тырысатын мысықтардың мінез-құлқын бақылады. Мысық қораптан бауды тартып немесе полюсті итеріп сияқты қарапайым әрекет арқылы қашуға болатын, бірақ алғашқыда шектелгенде мысықтардың шығуға көп уақыты кетті. Қайталап жасалған тәжірибелерде тиімсіз әрекеттер азайды, ал сәтті әрекеттер көбейді, сондықтан мысықтар одан да жылдам қашты. Адамдар Торндайк зерттеген, қазір оперативті шарттау деп аталатын осы сияқты процестер арқылы көптеген қарапайым мінез-құлықтарды үйренетін секілді. Яғни, жауаптар сәтті нәтижеге жеткенде сақталады және жетпегенде немесе жағымсыз әсер тудырғанда жойлады. Бұл көбінесе ешқандай "ұстаздың" жоспарлауымен болмайды, бірақ оперативті шарттауды ата-аналар мыңдаған жылдар бойы балаларын тәрбиелеуде пайдаланған.

Б. Ф. Скиннер

Б. Ф. Скиннер (1904–1990) операнттық шарттаудың әкесі деп есептеледі, ал оның еңбектері осы тақырыпқа қатысты жиі сілтеме жасалады. 1938 жылы жарық көрген «Организмдердің мінез-құлқы: Эксперименттік талдау» атты кітабында ол операнттық шарттауды және оны адам мен жануарлардың мінез-құлқына қолдануды өмір бойы зерттеуді бастады. Эрнст Махтың идеяларын ұстана отырып, Скиннер Торндайкпен салыстырғанда қанағат сезімі сияқты байқауға келмейтін психикалық күйлерге сілтеме жасаудан бас тартып, өзінің талдауын байқалатын мінез-құлық пен оның да байқалатын салдарына негіздеді. Скиннер классикалық шарттау адамның күрделі мінез-құлқы сияқты нәрсені сипаттау үшін тым қарапайым деп ойлады. Оның пікірінше, операнттық шарттау адамның мінез-құлқының себептерін және салдарларын зерттейтіндіктен, оны жақсырақ сипаттайды. Скиннер эмпирикалық тәсілін іске асыру үшін операнттық шарттау камерасын, немесе «Скиннер қорабын» ойлап тапты, онда мысықтар мен егеуқұйрықтар сияқты сынаушылар оқшауланып, мұқият бақыланатын тітіркендіргіштерге ұшыратылды. Торндайкпен салыстырғанда, бұл құрылым сынаушыға бір немесе екі қарапайым, қайталама жауап беруге мүмкіндік берді, ал мұндай жауаптардың қарқыны Скиннердің мінез-құлықты өлшеудің негізгі көрсеткішіне айналды. Тағы бір өнертабысы – жинақтағыш тіркегіш, бұл жауаптардың қарқынын бағалауға мүмкіндік беретін графикалық жазбаны жасады. Бұл жазбалар Скиннер мен оның әріптестері әртүрлі нығайту кестелерінің жауап беру қарқынына тигізетін әсерін зерттеу үшін қолданған негізгі деректер болды. Нығайту кестесі – «организмге белгілі бір ереже бойынша нығайтуды жүзеге асыратын кез келген процедура» деп анықталады. Кестелердің әсері, өз кезегінде, Скиннердің операнттық шарттау туралы түсінігін дамытқан негізгі тұжырымдамаларына айналды. Ол сондай-ақ адам мен жануарлардың мінез-құлқына қатысты көптеген формалды емес байқауларға сүйенді. Скиннердің көптеген еңбектері операнттық шарттауды адамның мінез-құлқына қолдануға арналған. 1948 жылы ол «Уолден-2» атты шығармасын жариялады, онда ол қалыптастырған принциптерге негізделген бейбіт, бақытты және өнімді қоғам туралы айтады. 1957 жылы Скиннер «Verbal Behavior» (Сөздік мінез-құлық) атты еңбегін жариялады, онда операнттық шарттау принциптері тілге, адамның мінез-құлқының бұрын лингвистер және басқалар тарапынан мүлдем басқаша талданған түріне қолданылды. Скиннер тілдің кейбір маңызды аспектілерін түсіндіру үшін «талаптар» және «белгілер» сияқты жаңа функционалдық қатынастарды анықтады, бірақ ол жаңа принциптерді енгізбеді, сөздік мінез-құлықты оның салдарымен басқарылатын кез келген мінез-құлық сияқты қарастырды, оған сөйлеушінің аудиториясының реакциялары да кірді.

Операнттың мінез-құлқының пайда болуы: операнттың өзгергіштігі

Оперативті мінез-құлық "эмиттендік" деп аталады; яғни, бастапқыда ол ешқандай нақты тітіркендіргіш арқылы шақырылмайды. Сондықтан, ол неге пайда болады деген сұрақ туындайды. Осы сұраққа берілген жауап Дарвиннің "жаңа" дене мүшесінің пайда болуына қатысты сұраққа берген жауабына ұқсас, атап айтқанда, өзгергіштік және таңдау. Сол сияқты, жеке адамның мінез-құлқы да сәттен сәтке өзгереді, мысалы, нақты қозғалыстар, қолданылған күш мөлшері немесе жауап беру уақыты сияқты жағынан. Күшейтуге әкелетін өзгерістер нығайтылады, ал күшейту тұрақты болса, мінез-құлық тұрақтанады. Дегенмен, мінез-құлықтың өзгергіштігін кейбір факторларды өзгерту арқылы өзгертуге болады.

Оператордың мінез-құлқын өзгерту: күшейту және жазалау

Күшейту мен жазалау – оперативті мінез-құлықты өзгертудің негізгі құралдары. Бұл терминдер мінез-құлыққа тигізетін әсерімен анықталады. Олар оң немесе теріс болуы мүмкін. Оң және теріс күшейтулер оларға ілескен мінез-құлықтың қайталану ықтималдығын арттырады, ал оң жаза мен теріс жаза – төмендетеді. Тағы бір процедура – «өшіру» деп аталады. Өшіру бұрын күшейтілген мінез-құлық енді оң немесе теріс күшейту арқылы нығайтылмаған кезде пайда болады. Өшіру кезінде мінез-құлықтың қайталануы азаяды. Көбінесе күшейтуді қолдану, мінез-құлықтың өшуіне дейін одан да ұзақ уақыт созуы мүмкін, себебі күшейтуді алу үшін қайталап оқу қажет болады, егер өшіру алдында әр мүмкіндікте күшейту берілгенмен салыстырсақ. Барлығы бес түрлі салдар бар. Оң күшейту мінез-құлық (жауап) пайдалы болғанда немесе мінез-құлыққа басқа да ынталандырулар ілескенде пайда болады, бұл мінез-құлықтың жиілігін арттырады. Мысалы, егер Скиннер қорабындағы егеуқұйрық арқанды басқанда тамақ алса, оның басу жылдамдығы артады. Бұл процедура көбінесе жай ғана күшейту деп аталады. Теріс күшейту (немесе қашу) мінез-құлық (жауап) жағымсыз ынталандырудың алынуымен ұштасқанда пайда болады, осылайша бастапқы мінез-құлықтың жиілігін арттырады. Скиннер қорабының тәжірибесінде жағымсыз ынталандыру – қораптың ішінде үнемі естілетін қатты дауыс болуы мүмкін; теріс күшейту егеуқұйрық дауысты өшіру үшін арқанды басқанда пайда болады. Оң жазалау (сондай-ақ «контингенттік ынталандыру арқылы жазалау») мінез-құлық (жауап) жағымсыз ынталандырумен ұштасқанда пайда болады. Мысалы: сабаудан болатын ауырсыну, ол көбінесе мінез-құлықтың азаюына әкеледі. Оң жазалау түсініксіз термин болғандықтан, бұл процедура көбінесе «жазалау» деп аталады. Теріс жазалау (айып) (сондай-ақ «жағдайлы алып тастау арқылы жазалау») мінез-құлық (жауап) ынталандырудың алынуымен ұштасқанда пайда болады. Мысалы: баланың жағымсыз мінез-құлқынан кейін оның ойыншығын алып қою, бұл жағымсыз мінез-құлықтың азаюына әкеледі. Өшіру бұрын күшейтілген мінез-құлық (жауап) енді тиімді болмай қалғанда пайда болады. Мысал: тәжірибеші сыйлық ретінде тамақ бермей қойғанша, егеуқұйрық арқанды басу арқылы бірнеше рет тамақ алады. Егеуқұйрық көбінесе сирек баса бастайды, содан кейін тоқтайды. Осыдан кейін арқанды басу «өшірілген» деп айтылады. Объектілер (мысалы, егеуқұйрық) күшейтілген, жазаланған немесе өшірілген деп айтылмайды; күшейтілетін, жазаланатын немесе өшірілетін – олардың іс-әрекеттері. Күшейту, жазалау және өшіру – зертханада ғана қолданылатын терминдер емес. Табиғи түрде пайда болатын салдарлар да мінез-құлықты күшейтеді, жазалайды немесе өшіреді және әрқашан жоспарланған немесе мақсатты түрде қолданылмайды.

Бекіту кестелері

Күшейту кестелері – күшейткіштің берілуін бақылайтын ережелер. Бұл ережелер күшейткіштің қолжетімді болу уақытын, немесе жасалған жауаптар санын, немесе екеуін де көрсетеді. Көптеген ережелер болуы мүмкін, бірақ ең негізгі және жиі қолданылатындары төмендегілер: Жеделдік: Жедел нәтиже кешіктірілген нәтижеден тиімді. Егер итке отыру үшін бес секунд ішінде сыйлық берілсе, ол отыз секундтан кейін сыйлық берілгенге қарағанда жылдам оқуға болады. Міндеттілік: тиімді болу үшін күшейту басқа уақытта емес, жауаптан кейін тұрақты түрде болуы керек. Күшейту аралық болса, яғни бір жауаптың барлық жағдайларын емес, тек кейбіреулерін ғана күшейтетін болса, оқу баяу болуы мүмкін. Аралық күшейтуге ұшыраған жауаптар, әдетте, әрдайым күшейтілген жауаптарға қарағанда өшіруге қиын болады. Ешқандай өлшенген мінез-құлық күшейтілгені анықталмағандықтан, «күшейту» терминін қолдану туралы пікір қақтығыстары бар.

Операнттың мінез-құлқын бақылау

Бастапқыда оперантты мінез-құлық нақты бір ынталандыруға сілтемесіз пайда болса да, оперантты шарттану кезінде мінез-құлық күшейтілген кезде қатысты ынталандырулардың бақылауына енеді. Мұндай ынталандырулар "ажырататын ынталандырулар" деп аталады. Осының нәтижесінде "үштік байланыс" құрылады. Яғни, ажырататын ынталандырулар сыйлық немесе жаза әкелетін жауаптарға жағдай жасайды. Мысалы: тышқанды тек шам жанғанда ғана тұтқаны басуға оқытуға болады; ит тамақ қапшығының қозғалысын естігенде ас үйге жүгіреді; бала үстелде дәмді тағамды көргенде оған жетеді.

Дискриминация, жалпылау және контекст

Көптеген мінез-құлықтар стимулмен бақыланады. Мұнда бірнеше аспектіні ажыратуға болады: Дискриминация әдетте жауап белгілі бір стимулдың қатысуында ғана нығайтылғанда пайда болады. Мысалы, көгершінге қызыл шамға тигені үшін тамақ берілсе, жасыл шамға тигені үшін тамақ берілмейді; нәтижесінде, ол қызыл шамға тиеді және жасыл шамға тиюді тоқтатады. Көптеген күрделі стимулдардың және басқа жағдайлардың үйлесімдері зерттелді; мысалы, организм бір стимулдың қатысуында интервалдық кесте бойынша, ал екінші стимулдың қатысуында қатынас кестесі бойынша нығайтылуы мүмкін. Жалпылау – бұл бұрын жаттығудан өткен дискриминациялық стимулға ұқсас стимулдарға жауап беруге бейімділік. Мысалы, "қызыл" түске тиюге жаттығудан өткен көгершін "қызғылт" түске де тие алады, бірақ әдетте одан әлсіз. Контекст – бұл жағдайдың өзінде үнемі болатын стимулдар, мысалы, бөлмедегі қабырғалар, үстелдер, орындықтар және т.б., немесе оперативтік шарттау камерасының ішкі жағы. Контексттік стимулдар дискриминациялық стимулдар сияқты мінез-құлықты басқаруға келуі мүмкін, бірақ әдетте одан әлсіз. Бір контексте үйренген мінез-құлық басқа контексте болмауы немесе өзгеруі мүмкін. Бұл мінез-құлық терапиясында қиындықтар тудыруы мүмкін, өйткені терапиялық ортада үйренген мінез-құлық басқа жағдайларда көрінбеуі мүмкін.

Әдептік реті: шартты күшейту және тізбектеу

Көптеген мінез-құлықтарды жеке жауаптардың бірінен соң бірі күшейтілуі арқылы сипаттау қиын. Оперативті талдаудың көлемі мінез-құлық тізбектері арқылы кеңейтіледі, олар жоғарыда сипатталған үш компонентті байланыстармен байланысқан жауаптар тізбектері болып табылады. Тізбектеу эксперименттік жолмен дәлелденген фактіге негізделген: дискриминативтік стимул келесі мінез-құлық үшін жағдай жасау ғана емес, сонымен қатар оған дейінгі мінез-құлықты да күшейте алады. Яғни, дискриминативтік стимул – сонымен қатар "шартты күшейткіш" болып табылады. Мысалы, рычагты басуға жағдай жасайтын шам, шу болғанда "бұрылу" әрекетін күшейту үшін қолданылуы мүмкін. Бұл "шу – бұрылу – шам – рычагты басу – тамақ" тізбегін құрайды. Көптеген стимулдар мен жауаптарды қосу арқылы одан да ұзақ тізбектер құруға болады.

Қашу және аулақ жүру

Қашуды үйренуде мінез-құлық (жағымсыз) ынталандыруды тоқтатады. Мысалы, көзді күн сәулесінен қорғау көзге шағылысқан жарықтың (жағымсыз) ынталандыруын тоқтатады. (Бұл жоғарыда анықталған теріс нығайтудың мысалы.) Ынталандырудың пайда болуын болдырмау арқылы сақталатын мінез-құлық "аулақ болу" деп аталады, мысалы, сыртқа шығу алдында күн көзілдірігін кию. Аулақ болу мінез-құлқы "аулақ болу парадоксін" тудырады, себебі, мына сұрақ туындауы мүмкін, ынталандырудың болмауы қалай нығайтушы ретінде танылуы мүмкін? Бұл сұраққа аулақ болудың бірнеше теориялары жауап береді (төменде қараңыз). Эксперименттік жағдайлардың екі түрі жиі қолданылады: дискриминациялық және еркін оперативті аулақ оқу.

Дискриминациялық аулақ оқу

Дискриминациялық аулақтандыру эксперименті – жарық сияқты бейтарап тітіркендіргіштің, шок сияқты жағымсыз тітіркендіргіштің ілесіп келетін сынақтар сериясынан тұрады. Бейтарап тітіркендіргіш пайда болғаннан кейін, тұтқаны басу сияқты оперативті жауап, жағымсыз тітіркендіргіштің пайда болуын болдырмайды немесе тоқтатады. Алғашқы сынақтарда, пәтері жағымсыз тітіркендіргіш пайда болғанға дейін жауап бермейді, сондықтан бұл алғашқы сынақтар "қашу" сынақтары деп аталады. Оқу процесі барысында пәтері бейтарап тітіркендіргіш кезінде жауап бере бастайды, осылайша жағымсыз тітіркендіргіштің пайда болуын тоқтатады. Мұндай сынақтар "аулақтандыру" сынақтары деп аталады. Бұл эксперимент классикалық шарттануды қамтиды, себебі бейтарап КС (шартталған тітіркендіргіш) жағымсыз БС (шартталмаған тітіркендіргіш)пен жұптасады; бұл идея төменде сипатталған аулақтандыру оқуының екі факторлық теориясының негізі болып табылады.

Еркін әрекет ететін аулақ оқу

Еркін оперантты болдырмау кезінде, егер операнттық жауап жасалмаса, субъектке аверсивті ынталандыру (көбінесе электр тогының соққысы) беріледі; жауап соққының басталуын кешіктіреді. Бұл жағдайда, дискриминациялық болдырмаудан өзгеше, шоқты ескертетін алдын ала ынталандыру болмайды. Ауыспалы оқу жылдамдығын анықтайтын екі маңызды уақыт аралығы бар. Біріншісі – S S (соққы-соққы) аралығы. Бұл – жауап болмаған жағдайдағы екі бірден-бір соққы арасындағы уақыт. Екінші аралық – R S (жауап-соққы) аралығы. Бұл операнттық жауаптың келесі соққының басталуын қанша уақытқа кешіктіретінін көрсетеді. Субъект операнттық жауапты орындаған сайын, соққысыз R S аралығы жаңадан басталады.

Екі процесс теориясы

Бұл теория бастапқыда дискриминациялық қашу-құтылу оқымын түсіндіру үшін ұсынылған, онда организм аверсивті ынталандырудан қашу арқылы сол ынталандыру сигналынан құтылуға үйренеді. Екі процесс қатысады: сигналдың классикалық шарттандырылуы, одан кейін құтылу реакциясының оперативтік шарттандырылуы: а) Қорқыныштың классикалық шарттандырылуы. Бастапқыда организмде шартты стимулдың (СС) шартсыз стимулмен (АҚС) жұптасуы байқалады. Теория бойынша, бұл жұптасу классикалық шарттандыру арқылы СС мен АҚС арасында байланыс жасайды және АҚС-тың аверсивті табиғаты салдарынан СС шартты эмоционалдық реакцияны (CER) – "қорқыныш" тудырады. б) Қорқынышты азайту арқылы оперативтік реакцияның күшейтілуі. Бірінші процестің нәтижесінде, СС қазір қорқыныш сигналын береді; бұл жағымсыз эмоциялық реакция оперативтік жауаптарды ынталандыруға қызмет етеді, ал СС-ті тоқтататын жауаптар қорқынышпен аяқталады. Теория организмнің АҚС-ты күту мағынасында "қашуы" туралы айтпайды, керісінше, организм СС-тың салдарынан пайда болатын жағымсыз ішкі күйден "құтылуы" керек. Бірнеше тәжірибелік зерттеулер екі факторлық теорияға қайшы келеді. Мысалы, қашу-құтылу мінез-құлқы бастапқы СС-АҚС жұптасуы қайтадан болмаған кезде де өте баяу жойылады, сондықтан қорқыныш реакциясының жойылуы күтілуде (классикалық шарттандыруды қараңыз). Сонымен қатар, қашуға үйренген жануарлар көбінесе қорқыныш белгілерін көрсетпейді, бұл қорқыныштан құтылу қашу мінез-құлқын сақтау үшін қажет емес екенін көрсетеді.

Операторлық немесе "бір факторлы" теория

Кейбір теоретиктер аулақ жүру мінез-құлқының, оның салдарымен сақталып қалатын оперативті мінез-құлқының ерекше түрі болуы мүмкін деп санайды. Осы көзқарас бойынша, "салдарлар" ұғымы оқиғалардың үлгісіне сезімталдыққа дейін кеңейтіледі. Демек, аулақ жүру кезінде жауаптың салдары – жағымсыз әсердің қарқынының төмендеуі болып табылады. Шындығында, тәжірибелік деректер "қанағаттандырылмаған соққыны" стимул ретінде қабылдауға және нығайтушы фактор ретінде әрекет етуге болатынын көрсетеді. Аулақ жүрудің когнитивтік теориялары осы идеяны одан әрі дамытады. Мысалы, егер тышқан белдікті баспаса, "соққы күтеді", ал басқан жағдайда "соққы болмайды" деп күтеді, және осы күтулері расталған жағдайда аулақ жүру мінез-құлқы күшейеді.

Нейробиологиялық корреляттар

Шартты тітіркендіргіштерді кодтайтын нейрондарды анықтаған алғашқы ғылыми зерттеулер Малон деЛонг пен Р.Т. Ричардсонның жұмыстарынан туындады. Допаминнің де осыған ұқсас уақытта белсенді болатынына дәлелдер бар. Допаминнің күштілікті арттыру және жағымсыз оқыту процестеріне қатысатынына айқын дәлелдер бар. Допамин жолдары алдыңғы ми қабығының аймақтарына әлдеқайда тығыз таралады. Холинергиялық проекциялар, керісінше, тіпті артқы ми қабығының аймақтарында, мысалы, негізгі көру қабығында да тығыз орналасқан. Паркинсон ауруымен ауырған науқастарға жасалған зерттеу, бұл ауру допаминнің жеткіліксіз әрекетіне байланысты туындайтынын көрсетеді, допаминнің оң күшейтудегі рөлін одан да анық көрсетеді. Зерттеу көрсеткендей, науқастар дәрі ішпеген кезде жағымсыз салдарға оң салдарға қарағанда оңайрақ үйренеді. Дәрі ішетін науқастарда керісінше байқалады, допамин белсенділігі жоғары болғанда оң күшейту оқудың тиімдірек түрі болып табылады. Допаминге қатысты нейрохимиялық процестің күштілікті арттырудың негізінде жатқаны болжамдалады. Организм күшті тітіркендіргішті сезінген кезде мидағы допамин жолдары белсендіріледі. Бұл жолдар "көптеген дендриттерге қысқа допамин импульсін жіберіп, постсинаптикалық нейрондарға жаһандық күшейту сигналын таратып береді". Бұл жақында белсендірілген синапстардың эфференттік (сыртқа қарай жүргізілетін) сигналдарға сезімталдығын арттырады, соның салдарынан күшейтуден бұрын болған жақындағы жауаптардың пайда болу ықтималдығы артады. Статистикалық тұрғыдан алғанда, осы жауаптар күшейтуді сәтті қамтамасыз етуге жауапты мінез-құлық болуы мүмкін. Бірақ күшейту қолданысы бірден болмаса немесе тұрақты болмаса (біркелкі емес), допаминнің тиісті синапстарға әсер ету қабілеті төмендейді.

Тиімділік заңы туралы сұрақтар

Бірқатар байқаулар операнттық мінез-құлықты жоғарыда көрсетілген мағынада нығайтусыз орнатуға болатындығын көрсетеді. Ең көп айтылатыны – автоформалау құбылысы (кейде «белгіні қадағалау» деп аталады), онда стимул бірнеше рет нығайтумен ұштасады, нәтижесінде жануар стимулға жауап беруді бастайды. Мысалы, жауап кілті жанып, содан кейін тамақ ұсынылады. Бұл бірнеше рет қайталанғанда, көгершін тамақ кілтті ұрып-соқса да, соқпаса да беріледі, сондықтан кілтті ұрып-соға бастайды. Сол сияқты, егеуқұйрықтар тамақ жақын болғанда, мойынтұс сияқты кішкентай заттарды ұстай бастайды. Кереметі, көгершіндер мен егеуқұйрықтар кілтті тырнап немесе мойынтұсты басу арқылы тамақ азайған жағдайда да (жою оқыту) осы мінез-құлықты жалғастырады. Қосымша нығайтусыз пайда болатын тағы бір операнттық мінез-құлық – қарсы жүктеу. Бұл байқаулар және басқалары әсер заңына қайшы келеді және кейбір зерттеушілерді операнттық нығайтудың жаңа тұжырымдамаларын ұсынуға итермеледі (мысалы). Көптеген мінез-құлықтар классикалық контингенттермен (стимул-жауап) және операнттық контингенттермен (жауап-нығайту) әсерлеседі деген жалпы көзқарас бар, ал тәжірибешінің міндеті – олардың өзара әрекеттесуін анықтау.

Қолданбалар

Адамдардың әлеуметтік өзара әрекеттесуінде күшейту және жазалау кең таралған, сондай-ақ оперативті принциптердің көптеген қолданылу мүмкіндіктері ұсынылып, іске асырылды. Төмендегілер осыған мысалдар.

Есірткі мен тәуелділік

Позитивті және негативті күшейту нашақорлық пен есірткіге тәуелділіктің дамуы мен сақталуында орталық рөл атқарады. Тәуелділік тудыратын есірткі өзінен-өзі құнды, яғни ол есірткі қолданудың негізгі позитивті күшейткіші болып табылады. Мидың сыйақы жүйесі оған мотивациялық маңыздылық береді (яғни ол "қажет" немесе "көрінеді"), сондықтан тәуелділік дамыған кезде есірткіден айырылу құштарлыққа әкеледі. Бұған қоса, есірткі қолданумен байланысты стимулдар – мысалы, шприцті көру және қолдану орны – есірткінің қоздырған күшті күшейтумен байланысты болады.

Жүріс-тұрысты қолданбалы талдау

Жүріс-құлықты қолданбалы талдау – Б.Ф. Скиннер бастаған, әлеуметтік маңызы бар адам мінез-құлқын өзгерту үшін шарттасу принциптерін қолданатын ғылым. Ол шарттасу теориясының негізгі ұғымдарын пайдаланады, оның ішінде шартты тітіркендіргіш (SC), дискриминациялық тітіркендіргіш (Sd), жауап (R) және нығайтушы тітіркендіргіш (нығайтушылар үшін Srein немесе Sr, кейде жағымсыз тітіркендіргіштер үшін Save) жатады. Зерттеулер қылмыстық мінез-құлықтың қағидаларына, ЖИТС-тің алдын алуға, табиғи ресурстарды сақтауға, білім беруге, геронтологияға, денсаулық сақтау мен дене шынықтыруға, өнеркәсіптік қауіпсіздікке, тіл үйренуге, қоқыс тастауға, медициналық процедураларға, ата-ана тәрбиесіне, психотерапияға, қауіпсіздік белбеуін пайдалануға, ауыр психикалық ауруларға, спортқа, есірткіге тәуелділікке, фобияларға, балалардың тамақтану бұзылуларына, сондай-ақ жануарларды күтіп-бағу және оларға қамқорлық жасау салаларындағы әсер ететін принциптерді қамтиды. Осы қолданыстардың кейбіреулері төменде сипатталған.

Баланың мінез-құлқы ата-ананы басқару бойынша оқыту

Баланың дұрыс мінез-құлқына оң күш түсіру ата-аналарды басқару оқытуының маңызды бөлігі болып табылады. Әдетте, ата-аналар дұрыс мінез-құлықты мақтау, күлімсіреу, құшақтау сияқты әлеуметтік сыйақылармен, сондай-ақ стикерлер немесе баламен бірлесіп құрылған ынталандыру жүйесінде үлкен сыйлыққа саналатын ұпайлар сияқты нақты сыйақылармен марапаттауды үйренеді. Бұған қоса, ата-аналар бастапқыда қарапайым мінез-құлықты таңдап, баланың үлкен мақсатқа жету үшін атқан әрбір қадамын марапаттауды үйренеді (осы принцип "қадамдық жақындыру" деп аталады).

Экономика

Психологтар да, экономистер де оперативті ұғымдар мен зерттеулерді нарықтағы адамдардың мінез-құлқына қолдануға қызығушылық танытуда. Мысалы, тұтынушылардың сұранысын талдау, ол тауардың сатып алынған мөлшерімен өлшендіріледі. Экономикада бағаның тұтынуға тигізетін әсерінің шамасы "талаптың бағаға икемділігі" деп аталады. Кейбір тауарлар басқаларына қарағанда икемдірек болады; мысалы, белгілі бір азық-түлік тауарларының бағасы өзгерсе, сатып алынатын мөлшеріне үлкен әсер ете алады, ал бензин сияқты күнделікті қолданылатын тауарлар баға өзгергенде аз әсер етуі мүмкін. Оперативті талдау тұрғысынан, мұндай әсерлер тұтынушылардың мотивациясы және тауарлардың нығайтушы ретіндегі салыстырмалы құнымен түсіндірілуі мүмкін.

Қой-сайыс өзгермелі қатынасты жоспарлау

Осы мақалада бұрын айтылғандай, өзгермелі қатынас кестесі болжамсыз жауаптар санынан кейін нығайтуды қамтамасыз етеді. Бұл кесте әдетте қарқынды және тұрақты жауап беруге әкеледі. Ойын автоматтары өзгермелі қатынас кестесі бойынша төлем жасайды және осылайша құмар ойыншыларда тұрақты түрде дөңгелекті бұру әрекетін тудырады. Ойын автоматтары және құмар ойындарының басқа түрлерінен алынатын сыйлықтардың өзгермелі қатынасы құмар ойынға тәуелділіктің себептерінің бірі ретінде жиі айтылады.

Әскери психология

Адамдардың өлтіруге туа біткен қарсылығы бар және өз түрлестеріне тікелей, агрессивті әрекет жасауға, тіпті өмірді сақтау үшін де тартынады. Өлтіруге деген осы қарсылықтың салдарынан, әскери соғыс тарихында жаяу әскердің тиімділігі өте төмен болды. Бұл құбылыс С. Л. А. Маршалл (бригадир генерал және әскери тарихшы) екінші дүниежүзілік соғыстың жаяу әскерімен соғыстан кейін сұхбат жүргізіп зерттеуді бастағанға дейін түсініксіз болды. Маршаллдың "Отқа қарсы адамдар" атты белгілі және даулы кітабында, жауынгерлердің тек 15%-ы ғана ұрыста өлтіру мақсатымен оқ атыптығы көрсетілген. 1946 жылы АҚШ армиясы Маршаллдың зерттеулерін қабылдағаннан кейін, АҚШ армиясының Адам ресурстарын зерттеу кеңсесі, оперативтік шарттау әдістеріне ұқсас жаңа оқу протоколдарын енгізуді бастады. Мұндай әдістерді қолдану Кореяда өлтіре алатын сарбаздардың үлесін 50%-ға, ал Вьетнамда 90%-дан астамға дейін арттырды. Әскери оқу әдістерін жақсартудың арасында уақытталған оқ ату жаттығулары, шынайы жаттығулар, көптеген қайталаулар, жоғары лауазымды тұлғалардың мақтауы, мергендік үшін сыйлықтар және топтық мойындау бар. Жағымсыз күшейтуге пәрмендік жауапкершілік немесе курстарды қайта тапсыру талабы кіреді. Қазіргі заманғы әскери жаттығулар, жауынгерлік қысымға мидың реакциясын жақыннан симуляциялау арқылы, негізінен классикалық Павловтық шарттау және Скиннерлік оперативтік шарттау (мінез-құлықтың екі түрі) арқылы жасайды. Жүздеген зерттеулер мақтаудың оң мінез-құлықты ынталандырудағы тиімділігін көрсетті, әсіресе мұғалімдер мен ата-аналардың баланың мінез-құлығын жақсарту және оқу жетістіктерін арттыру үшін мақтауды қолдануын зерттеуде. Мақтау, сондай-ақ, мақталмаған жақын тұрған адамдардың (мысалы, мақтау алған сыныптас) оң мінез-құлықтарын нығайту арқылы да дәлелденді. Мақтаудың мінез-құлықты өзгертудегі тиімділігі оның формасына, мазмұнына және беру жолына байланысты болуы мүмкін. Мақтаудың оң мінез-құлықты өзгертуге әсер етуі үшін, ол оң мінез-құлыққа байланысты болуы керек (яғни, мақсатталған мінез-құлық орындалғаннан кейін ғана берілуі керек), нығайтылатын мінез-құлықтың ерекшеліктерін нақты көрсетуі керек және шынайы және сенімді түрде берілуі керек. Мақтаудың оң күшейту стратегиясы ретіндегі әсерін мойындап, көптеген мінез-құлық және танымдық-мінез-құлық араласулары өз протоколдарына мақтауды енгізді. Мақтаудың стратегиялық қолданылуы сыныптағы басқаруда дәлелге негізделген тәжірибе ретінде танылады, бірақ мақтау араласу зерттеулерінде көбінесе стратегиялық назар және мінез-құлық сыйлықтары сияқты стратегияларды қамтитын үлкен оң күшейту санатына кіреді. Когнитивтік-мінез-құлық терапиясы мен оперативтік-мінез-құлық терапиясының әртүрлі медициналық жағдайларға тигізетін әсері туралы бірнеше зерттеулер жүргізілді. Науқастар өз мінез-құлықтарын, көзқарастарын және эмоцияларын өзгертетін танымдық және мінез-құлықтық әдістерді дамытқанда, олардың ауырсыну деңгейі төмендеді. Бұл зерттеулердің нәтижелері ауырсынуды қабылдауға танымның әсерін көрсетті және когнитивтік-мінез-құлық терапиясының (КБТ) және оперативтік-мінез-құлық терапиясының (ОБТ) жалпы тиімділігін түсіндірді.

Бейне ойындар

Видеоойындардың көпшілігі мәжбүрлеу циклы негізінде құрылған, ойыншыны ойнауға ынталандыру үшін өзгермелі темпте оң кері байланыс жүйесін пайдаланады. Бұл видеоойындарға тәуелділікке алып келуі мүмкін. 2010 жылдардағы видеоойындарды монетизациялау тенденциясының бір бөлігі ретінде, кейбір ойындар loot box-тарды сыйлық ретінде немесе нақты ақшаға сатып алуға болатын заттар ретінде ұсынды. Бұл қораптарда ойын ішіндегі заттардың кездейсоқ жиынтығы болады. Бұл тәжірибе ойын автоматтары және басқа да құмар ойын құралдарының сыйлықтарды тарату әдістерімен байланысты, себебі ол өзгермелі ставка кестесін қолданады. Loot box-тар құмар ойынның бір түрі деген жалпы пікір болғанымен, бұл практика тек бірнеше елде ғана құмар ойын ретінде танылған. Дегенмен, осы заттарды онлайн құмар ойындар үшін виртуалды валюта ретінде пайдалану немесе нақты ақшаға саудалау мүмкіндігі, заңдық сараптамадан өтіп жатқан «skin» нарығын құрды.

Оперативті кондиционирлеу және қорғаныс медицинасы

Денсаулық сақтанумен байланысты үлкен шығындардың көптеген себептерінің бірі – қорғаныс медицинасының қабылдануы. Прабху Коулдың мақаласын қарастырып, екі топ нейрохирургтың реакциялары классикалық оперантты мінез-құлық екенін талқылайды. Бір топ медициналық сот процестеріне шектеулер бар штатта, ал екінші топта шектеулер жоқ. Нейрохирургтар тобынан олардың тәжірибелік үлгілері туралы анонимді түрде сауал қойылды. Дәрігерлер өз тәжірибесін медициналық сот процестеріне шектеулер жоқ штатта тәжірибе жасаған топтағы теріс кері байланыс (сотқа тартылу қаупі) жауабында өзгертті.