Кіріспе
Антлия ( /æntliə/; көне грекше ἀντλία) – Оңтүстік аспан жарты шарындағы шоқжұлдыз. Оның атауы латын және грек тілдерінде «соққы» дегенді білдіреді; ол ауа сорғышын бейнелейді. Алғашқыда Antlia Pneumatica деп аталған бұл шоқжұлдызды 18-шы ғасырда Николя Луи де Лакайль құрған. Бұрыннан шектеулі қолданыста жүрген, ерекше емес (бір сөзден тұратын) атауын Джон Гершель ұсынған, сосын астрономиялық қауымдастық ресми түрде қабылдады. Арго Навис (Вела шоқжұлдызы) кемесінің желкендерін құрайтын жұлдыздардың солтүстігінде орналасқан Антлия 49 градус солтүстік ендіктен оңтүстікке қарай толық көрінеді. Антлия – әлсіз шоқжұлдыз; оның ең жарқын жұлдызы – Альфа Антлия, күдікті өзгермелі жұлдыз, шамасы 4.22 және 4.29 аралығында ауысады. S Antliae – бұл тұтқыр қос жұлдыз жүйесі, бір жұлдыз екіншісінің алдынан өтетін кезде жарықтығы өзгереді. Ортақ қабықшаны бөлісетін жұлдыздар бір-біріне соншалықты жақын, бір күні бірігіп, жалғыз жұлдызға айналуы мүмкін. Антлияда белгілі экзопланеталары бар екі жұлдыз жүйесі – HD 93083 және WASP 66, сондай-ақ спиральді галактика NGC 2997 және Антлия кішкентай галактикасы орналасқан.
Antlia ('/æ//n//t//l//i//ə/; from Ancient Greek ἀντλία) is a constellation in the Southern Celestial Hemisphere. Its name means "pump" in Latin and Greek; it represents an air pump. Originally Antlia Pneumatica, the constellation was established by Nicolas Louis de Lacaille in the 18th century. Its non specific (single word) name, already in limited use, was preferred by John Herschel then welcomed by the astronomic community which officially accepted this. North of stars forming some of the sails of the ship Argo Navis (the constellation Vela), Antlia is completely visible from latitudes south of 49 degrees north. Antlia is a faint constellation; its brightest star is Alpha Antliae, an orange giant that is a suspected variable star, ranging between apparent magnitudes 4.22 and 4.29. S Antliae is an eclipsing binary star system, changing in brightness as one star passes in front of the other. Sharing a common envelope, the stars are so close they will one day merge to form a single star. Two star systems with known exoplanets, HD 93083 and WASP 66, lie within Antlia, as do NGC 2997, a spiral galaxy, and the Antlia Dwarf Galaxy.
Тарих
Француз астрономы Николя Луи де Лакаилль 1751–52 жылдары француз физигі Денис Папен ойлап тапқан ауа сорғысын еске алу үшін шоқжұлдызды алғаш рет француз тілінде «la Machine Pneumatique» (Пневматикалық машина) деп сипаттады. Де Лакаилль екі жыл бойы Үміт мүйісінде болған кезінде оңтүстік жақтағы шамамен 10 000 жұлдызды бақылап, тізімдеді, сондай-ақ Еуропадан көрінбейтін Оңтүстік аспан жарты шарының белгісі жоқ аймақтарында он төрт жаңа шоқжұлдызды құрды. Ол олардың барлығына, біреуін қоспағанда, Ағарту дәуірін символдайтын құралдардың құрметіне ат қойды. Лакаилль Антлияны Папеннің бастапқы тәжірибелерінде қолданылған бір цилиндрлі вакуумдық сорғы ретінде бейнеледі, ал неміс астрономы Иоганн Боде оның жетілдірілген екі цилиндрлі нұсқасын таңдады. Бұл нұсқа барлық жерде қабылданды. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ оны 88 қазіргі шоқжұлдыздың бірі ретінде бекітті. Ридпаттың хабарлауынша, Антлия жұлдыздарының әлсіздігіне байланысты олар Арго Навис шоқжұлдызының классикалық бейнесіне енген жоқ.
Батыс емес астрономияда
Қытай астрономдары қазіргі Антлияны ендіктерінен көре алды және оның жұлдыздарын екі түрлі шоқжұлдызға біріктірді. Антлияның оңтүстік бөлігіндегі бірнеше жұлдыздар "Донг'оудың" бір бөлігі болды, ол Оңтүстік Қытайдағы аймақты білдірді. Оның Оңтүстік аспан жарты шарындағы орны бүкіл шоқжұлдызды 49° солтүстік ендіктен оңтүстікке қарай көруге мүмкіндік береді. Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары шығыс, оңтүстік және басқа он жағы бар көпбұрышпен анықталады (басқа екі негізгі компас нүктелеріне қарама-қарсы) (оң жақ жоғарғы жақтағы инфоқұтида көрсетілген). Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оңтүстік көтерілу координаттары −24.54° мен −40.42° аралығында, ал еңіс координаттары −24.54° мен −40.42° аралығында орналасқан. Альфа – 4.22 және 4.29 шамалары арасында өзгеретін, күдікті өзгермелі жұлдыз болып саналатын K4III спектральді типіндегі қызғылт сары алып жұлдыз. Ол Жерден 320 ± 10 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Күннің жарықтығынан 480-555 есе жарық беретіндігі бағаланады, бұл қартайып бара жатқан жұлдыз, оның ядролық отыны көміртегіне айналғаннан кейін жарығы артып, Мира типіндегі өзгермелі жұлдызға айналуға ұмтылып жатыр. Жерден 590 ± 30 жарық жылы қашықтықта орналасқан Эпсилон Антлия – K3 IIIa спектральді типіндегі эволюциялаған қызғылт сары алып жұлдыз, оның диаметрі Күннің диаметрінен 69 есеге дейін үлкейген, ал жарықтығы 1279 Күнге тең. Ол сәл өзгермелі. Антлияның екінші жағында, Иота Антлия да K1 III спектральді типіндегі қызғылт сары алып жұлдыз. Ол 202 ± 2 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Альфаның жанында Жерден 450 ± 10 жарық жылы қашықтықта орналасқан екі жұлдызды жүйе – Дельта Антлия орналасқан. Біріншісі – көк ақ түсті, B9.5V спектральді типіндегі, 5.6 шамалы жұлдыз, екіншісі – сары ақ түсті, F9Ve спектральді типіндегі, 9.6 шамалы жұлдыз. Зета Антлия – кең оптикалық екі жұлдызды жүйе. Жарық жұлдыз – Зета1 Антлия – 410 ± 40 жарық жылы қашықтықта орналасқан және оның шамасы 5.74, бірақ бұл 6.20 және 7.01 шамалы екі ақ басты тізбекті жұлдыздан тұратын нағыз екі жұлдызды жүйе, олар 8.042 доға секундпен бөлінеді. Ең әлсіз жұлдыз – Зета2 Антлия – 386 ± 5 жарық жылы қашықтықта және шамасы 5.9-қа тең. Эта Антлия – спектральді типі F1V және шамасы 5.31 сары ақ жұлдыздан тұратын тағы бір екі жұлдызды жүйе, оның серігі шамасы 11.3. S Антлия – 15.6 сағат ішінде 6.27-ден 6.83-ге дейін шамасы өзгеретін тұтылушы екі жұлдызды жүйе. Жүйе W Ursae Majoris типіндегі өзгермелі жұлдыз ретінде жіктеледі: бірінші жұлдыз екіншісінен ыстық, ал шамасының төмендеуі екінші жұлдыздың бірінші жұлдыздың алдынан өтуімен байланысты. Жүйеге кіретін жұлдыздардың қасиеттерін орбиталық кезеңнен есептеу негізгі жұлдыздың массасы Күннің 1.94 есе, диаметрі Күннің 2.026 есе, ал екінші жұлдыздың массасы 0.76 есе, диаметрі Күннің 1.322 есе екенін көрсетеді. Екі жұлдыздың жарықтығы мен спектральді типі ұқсас, өйткені олардың ортақ қабығы бар және жұлдыздық материалдары ортақ. Бұл жүйе шамамен 5-6 миллиард жыл бұрын пайда болған деп есептеледі. Екі жұлдыз бірігіп, бір жылдам айналатын жұлдызды құрайды. U Антлия – қызыл С типіндегі көміртек жұлдызы және 5.27 мен 6.04 шамалары арасында өзгеретін тұрақсыз өзгермелі жұлдыз. 910 ± 50 жарық жылы қашықтықта орналасқан, Күннен 5819 есе жарық береді. HR 4049, сондай-ақ AG Антлия деп те аталады, B9.5Ib II спектральді типіндегі ерекше ыстық өзгермелі қартайған жұлдыз. Ол массасын қатты жоғалтады және 429 күндік кезеңмен 5.29 мен 5.83 шамалары арасында өзгеретін ерекше өзгермелі жұлдыз, ол белгілі өзгермелі жұлдыздардың ешбір класына жатпайды. Ол Жерден 6000 жарық жылы қашықтықта орналасқан. UX Антлия – R Coronae Borealis типіндегі өзгермелі жұлдыз, бастапқы шамасы шамамен 11.85, тұрақсыз көмескіленуі 18.0 шамасынан төмен. Жарық және алыс жұлдыз, ол сары ақ F типіндегі жұлдызға ұқсас спектрі бар супергигант, бірақ онда сутегі жоқ. HD 93083 – K3V спектральді типіндегі қызғылт сары ергежұрек жұлдыз, Күннен кіші және суық. 2005 жылы HARPS спектрографы арқылы радиалдық жылдамдық әдісімен ашылған планета бар. Сатурн сияқты ауыр планета өзінің жұлдызының айналысын 0.477 АЕ орташа қашықтықта 143 күндік кезеңмен айналады. WASP 66 – F4V спектральді типіндегі Күнге ұқсас жұлдыз. 2012 жылы транзиттік әдіспен ашылған, Юпитерден 2.3 есе ауыр планета оны 4 күнде айналып тұрады. DEN 1048 3956 – Жерден 13 жарық жылы қашықтықта орналасқан M8 типіндегі қоңыр жұлдыз. 17 шамалы бұл сәуле қара көзбен көруге тым әлсіз. Оның беткі температурасы шамамен 2500 К. 2002 жылы әрқайсысы 4-5 минутқа созылған екі күшті жалын байқалды. 2MASS 0939 2448 – екі салқын және әлсіз қоңыр жұлдыздың жүйесі, тиімді температурасы шамамен 500 және 700 К, массасы шамамен 25 және 40 Юпитер массасына тең, бірақ екі объектінің температурасы 600 К және 30 Юпитер массасына тең болуы да мүмкін.
Терең аспан нысандары
Антлияда көптеген әлсіз галактикалар бар. Бұл Sc типіндегі, еріктей оралған спиральді галактиканың бетіне қарап тұрған түрі. Көптеген әуесқой телескоптарында ерекше көзге түспесе де, фотосуреттерде жас жұлдыздардың жарқын топтары мен көптеген қара шаң жолақтарын көрсетеді. 2018 жылы Құс жолының серік галактикасы болып табылатын Эпсилон Антлияның жанында өте төмен беттік жарқылығы бар галактика – Антлия 2 табылды деп хабарланды. Antlia шоғыры, сондай-ақ Abell S0636 деп те аталады, Гидра-Центавр супершоғырында орналасқан галактикалар шоғыры. Бұл Жергілікті топқа ең жақын үшінші шоғыр, алғашқы екеуі – Virgo және Fornax шоғырлары. Шоғырдың Жерден қашықтығы... Шоқжұлдызының оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан бұл шоғырда NGC 3268 және NGC 3258 сияқты алып эллипстік галактикалары оңтүстік және солтүстік кіші топтарының негізгі мүшелері болып табылады, және барлығы шамамен 234 галактикадан тұрады. Антлияда аспандағы ең ірілердің бірі – Антлия суперновасының қалдығы орналасқан.