Кіріспе

Оңтүстік аспан шар жартысындағы шоқжұлдыз

Гректік мифологияда Үлкен Іт Лаэлапс итін бейнелейді, ол Зевстен Еуропаға сыйлық ретінде берілген; немесе кейде Диананың нимфасы Прокристің иті; немесе Цефалға Аврора берген, оның жылдамдығы соншалықты жоғары болғандықтан Зевс оны аспанға көтерген. Ол сондай-ақ Орионның аң аулаушы иттерінің бірі болып саналды, ол Қоян Лепусты қуып жетіп, Орионға Бурамен күресуге көмектесті; және Арат, Гомер және Гесиод осылай атаған. Ежелгі гректер тек бір ғана ит туралы айтады, бірақ римдіктер кезінде Кіші Іт Орионның екінші иті ретінде пайда болады. Балама атауларына Canis Sequens және Canis Alter жатады. 1521 жылғы Альфонсин кестесінде қолданылған атау Canis Syrius болды. Рим мифінде Үлкен Іт Еуропаны күзететін, бірақ Юпитердің оны бұқа түрінде ұрлауына жол бермейтін ит ретінде және "күзетші ит" деп аталатын Летей деп аталады. Орта ғасырдағы араб астрономиясында бұл шоқжұлдыз al Kalb al Akbar, "Үлкен Іт" деп аталды, оны 17-ғасыр жазушысы Эдмунд Чильмид Alcheleb Alachbar деп жазды. Ислам ғалымы Абу Райхан әл-Бируни Орионды "Калб әл-Жаббар" деп атаған, яғни "Алыптың Иті". Тунистегі мерэзигтер арасында қойшылар алты шоқжұлдызды байқап, құрғақ, ыстық маусымның басталғанын айтады. Олардың бірі Мерзем деп аталады, ол Үлкен және Кіші Іт жұлдыздарын қамтиды және екі апталық ыстық ауа райының хабаршысы болып табылады.

Батыс емес астрономияда

Қытай астрономиясында қазіргі Үлкен Іт шоқжұлдызы Қызыл құстың (Vermilion Bird) ішінде орналасқан, онда жұлдыздар бірнеше жеке жұлдыз топтарына жіктелген. Әскери базар – бұл Nu3, Beta, Xi1 және Xi2 жұлдыздарынан, сондай-ақ Лепустың кейбір жұлдыздарынан тұратын дөңгелек пішінді жұлдыз үлгісі еді. "Жабайы әтеш" Әскери базардың ортасында болған, бірақ қандай жұлдыз нені бейнелейтіні нақты белгісіз. Шлегель Омикрон және Пи Канис Майорис жұлдыздары олар болуы мүмкін екенін хабарлаған, ал Бета немесе Ну2 де ұсынылған. Сириус – Тианланг (天狼), Аспандық қасқыр, ол басып алу мен тонауды білдіреді. Викториядағы Буронг тайпасы үшін Сигма Канис Майорис – Унургунит (осы жұлдыздың ресми атауы), ал оның екі жақтағы жұлдыздары – Дельта және Эпсилон – оның екі әйелі еді. Ай (Митянь, "туған мысық") екінші әйелін (Эпсилонды) ұрлауға тырысты, бірақ Унургунит оған шабуыл жасады және содан бері ол аспанда саяхаттап келеді.

Сипаттамалары

Үлкен Іт – Оңтүстік жартышардағы жазғы (немесе Солтүстік жартышардағы қысқы) аспандағы шоқжұлдыз. Солтүстікте Моноцерос (ол Кіші Іт пен оның арасында жатыр), шығыста және оңтүстік-шығыста Пуппис, оңтүстік-батыста Колумба және батыста Лепус орналасқан. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ бекіткен шоқжұлдыздың үш әріптік қысқартуы – "CMa". Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары төртбұрышпен анықталады; экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары аралығында, ал еңкейу координаттары −11.03° және −33.25° аралығында орналасқан. 380 шаршы градуй немесе аспанның 0,921% құрайтын бұл шоқжұлдыз, қазіргі танылған 88 шоқжұлдыздың арасында 43-орынды иеленеді.

Жұлдыздар

Үлкен Іт шоқжұлдызы көптеген жарқын жұлдыздардың болуымен ерекше көзге түседі. Олардың ішінде түнгі аспандағы ең жарқын жұлдыз – Сириус (Альфа Үлкен Іт) және 2,0 шамасынан жоғары бес жұлдыз бар. Бұдан өзге, екі жұлдыз бұрынғы кезде түнгі аспандағы барлық жұлдыздардан асып түскен деп есептеледі: Адра (Эпсилон Үлкен Іт) шамамен 4,7 миллион жыл бұрын -3,99 шамасында жарқыраған, ал Мирзам (Бета Үлкен Іт) шамамен 4,42 миллион жыл бұрын -3,65 шамасына жеткен. NR Үлкен Іт деген тағы бір жұлдыз шамамен 2,87 миллион жылдан кейін -0,88 шамасында ең жарқын болады. Неміс картографы Иоганн Байер грек әріптерін Альфадан Омикронға дейін қолданып, шоқжұлдыздағы ең көрнекті жұлдыздарды белгіледі, оның ішінде үш тікелей орналасқан жұлдызды Ну деп, ал екі жұпты Xi және Омикрон деп атады. Кейінгі бақылаушылар шоқжұлдыздың оңтүстік бөлігіндегі, Орталық Еуропадан ажырату қиын жұлдыздарды да белгіледі. Байердің отандасы Иоганн Элерт Боде кейін Сигма, Тау және Омеганы қосты, ал француз астрономы Николя Луи де Лакайль а-дан к-ға дейінгі әріптермен жұлдыздарды атады (бірақ қазіргі кезде олар қолданылмайды). Джон Флэмстид 31 жұлдызды тізімдеді, ал Лакайль 3 Үлкен Ітті Колумба шоқжұлдызының Дельта жұлдызы ретінде орналастырды (Флэмстид Колумбаны жеке шоқжұлдыз деп танымады). Ол сондай-ақ өзінің 10 және 13 Үлкен Іт жұлдыздарын тиісінше Каппа1 және Каппа2 деп атады, бірақ Франсис Бейли және Джон Бевис сияқты кейінгі картографтар бұрынғы жұлдызды алып тастады, нәтижесінде Каппа2 жалғыз Каппа болып қалды. Флэмстидтің Nu1, Nu2, Nu3, Xi1, Xi2, Omicron1 және Omicron2 тізімі әлі де қолданыста. Сириус түнгі аспандағы ең жарқын жұлдыз, оның көрінетін шамасы -1,46, ал Жерге 8,6 жарық жылы қашықтықта орналасқан ең жақын жұлдыздардың бірі. Оның аты грек тілінен аударғанда "қызу" немесе "жалындау" дегенді білдіреді. Сириус – екі жұлдыз жүйесі, оның серігі Сириус В – ақ ергежейлі жұлдыз, оның шамасы Сириус А-дан 8,4–10 000 есе әлсіз. Олар бір-бірін 50 жылда бір рет айналып өтеді. Олардың ең жақын араға 1993 жылы келгені және 2020 мен 2025 жылдар аралығында ең алыс араға шығатыны белгілі. Сириус ежелгі египеттік күнтізбенің негізі болды. Байердің жұлдыздық атласындағы Ұлы Иттің аузын белгілеген жұлдыз – осы Сириус. Сириустың қасында Бета және Гамма Үлкен Іт орналасқан. Мирзам немесе Мурзим деп те аталатын Бета – көк ақ Бета Цефейін өзгертетін жұлдыз, оның шамасы 2,0 шамасында, ал алты сағат ішінде шамасы бірнеше мыңнан бірге өзгереді. Мирзам Жерден 500 жарық жылы қашықтықта орналасқан, ал оның дәстүрлі аты "жариялаушы" дегенді білдіреді, себебі ол Сириустан бірнеше минут бұрын көтеріледі, осылайша оның пайда болуын жариялайды. Гамма, сондай-ақ Мулифейн деп аталады, 4,12 шамасындағы әлсіз жұлдыз, бірақ шын мәнінде көк-ақ жарқын алып жұлдыз, спектрлік класы B8IIe, Жерден 441 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Сириус пен Гамма арасындағы Иота Үлкен Іт – Бета Цефейін өзгертетін жұлдыз, ол 1,92 сағат ішінде 4,36-дан 4,40-қа дейін өзгереді. Бұл спектрлік класы B3Ib болатын көк ақ супергигант жұлдыз, Күннен 46 000 есе жарық береді және Сириустан 2500 жарық жылы қашықтықта, одан 300 есе алыс орналасқан. Эпсилон, Омикрон2, Дельта және Эта Үлкен Іт ортағасырлық араб дәстүрінде Аль Адзари "қызметшілер" деп аталған. Байердің атласында Иттің оң жамбасын белгілейтін Эпсилон Үлкен Іт, сондай-ақ Адра. 1,5 шамасы бар бұл жұлдыз – Үлкен Іттегі екінші жарқын жұлдыз және аспандағы 23-ші жарқын жұлдыз. Бұл көк-ақ супергигант, спектрлік класы B2Iab, Жерден 404 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Бұл жұлдыз аспандағы ең жарқын ультракөк сәулелердің бірі. Бұл екі жұлдыз жүйесі, екінші жұлдыздың шамасы 7,4 шамасында. Оның дәстүрлі аты "қызметшілер" дегенді білдіреді, ол жұлдыздар тобынан Эпсилонға ғана ауыстырылған. Жақын жерде Везен деп те аталатын Дельта Үлкен Іт орналасқан. Ол F8Iab типті сары ақ супергигант, шамасы 1,84, Жерден 1605 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Дәстүрлі атау "салмақ" дегенді білдіреді, Везен Күннен 17 есе үлкен және 50 000 есе жарық. Егер ол Күн жүйесінің ортасында орналасқан болса, онда оның диаметрі Күннің диаметрінен 200 есе үлкен болғандықтан, Жерге дейін созылар еді. 10 миллион жыл бұрын ғана пайда болған Везен ядросында сутегін қорытуды тоқтатты. Оның сыртқы қабаты кеңейе бастады және суыта бастады, ал келесі 100 000 жылда ол қызыл супергигант болады, өйткені оның өзегі барған сайын ауыр элементтерді біріктіреді. Темірден жасалған ядросы бар болса, ол жарылып, супернова болып жарылады. Адра мен Везен арасында орналасқан Сигма Үлкен Іт, Буронг және Вотжобалук халқына Унургунит деп аталады. Сонымен қатар, ол Алу...

Терең аспан нысандары

Галактика жолағы Үлкен Ит арқылы өтеді, тек жұлдызаралық шаң бұлттарымен шашыраңқы түрде жабылады. Бұл шоқжұлдыздың солтүстік-шығыс бұрышында, сондай-ақ Адара, Везен және Алудра арасындағы үшбұрышты аймақта жарқын, бинокльмен көптеген жұлдыздарды көруге болады. Үлкен Итте бірнеше ашық шоғырлар бар. Мессье нысанының жалғыз бірі - M41 (NGC 2287), ашық шоғыр, оның жалпы шамасы 4,5 шамасында, Жерден шамамен 2300 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Сириустан оңтүстікке қарай 4 градусқа орналасқан, көк, сары және қызғылт сары жұлдыздарды қамтиды. Оның аумағы толық Айдың көрінетін мөлшерімен тең, ал нақты диаметрі шамамен 25 жарық жылы. Оның ең жарқын жұлдыздары қазірдің өзінде алыптарға айналды. Ең жарқын жұлдыз - 6,3 шамалы, K3 спектрлік типіндегі жұлдыз. 12 Үлкен Ит жұлдызы осы аймақта орналасқан, бірақ бұл жұлдыз тек 670 жарық жылы қашықтықта. NGC 2360, ашқан осы шоғырды Каролина Гершельдің есімімен аталады, Мулифейннен батысқа қарай 3,5 градусқа орналасқан ашық шоғыр және оның жалпы шамасы 7,2 шамасында. Диаметрі 15 жарық жылы, Жерден 3700 жарық жылы қашықтықта орналасқан және шамамен 2,2 миллиард жыл бұрын пайда болған. NGC 2362 - Жерден 5200 жарық жылы қашықтықта орналасқан кішкентай, тығыз ашық шоғыр. Оның құрамында 60-қа жуық жұлдыз бар, олардың ішіндегі ең жарқыны - Тау Үлкен Ит. Везеннен солтүстік-шығысқа қарай 3 градусқа орналасқан, диаметрі шамамен 12 жарық жылы аумақты қамтиды, бірақ бинокль арқылы қарағанда жұлдыздар Таудың маңында жиналған сияқты көрінеді. Бұл өте жас ашық шоғыр, өйткені оның мүше жұлдыздарының жасы бірнеше миллион жыл ғана. NGC 2362-ден 2 градус оңтүстік-батыста орналасқан NGC 2354 - 6,5 шамалы, 15 мүшесі бар ашық шоғыр. NGC 2359 (Тордың қапшығы немесе Ұсақ тұмандығы) - Үлкен Итте орналасқан салыстырмалы түрде жарқын эмиссиялық тұмандық, шамасы шамамен 10 шамасында, яғни Жерден 10 000 жарық жылы қашықтықта. Бұл тұмандықтың пішінін HD 56925 қалыптастырады, оның ішінде тұрақсыз Вольф-Райет жұлдызы орналасқан. 2003 жылы бұл аймақтағы жұлдыздардың тығыздығы жоғары екені хабарланды, бұл Жерге ең жақын серік галактикасы - Үлкен Ит галактикасы. Алайда, бұл галактиканың бұзылған галактика екені немесе Галактиканың жұқа және қалың дискісі мен спиральді қолдарының өзгеруі екені туралы пікірталас жалғасуда. Бұл аймақты зерттеу нәтижесінде тек он RR Lyrae айнымалы жұлдызы табылды, бұл Галактиканың жеке шар тәрізді галактика емес, Галактиканың галосы мен қалың дискісіне сәйкес келеді. Екінші жағынан, Puppis-тегі шар тәрізді шоғыр NGC 2298, Үлкен Ит галактикасының бөлігі болып көрінеді, өте металға кедей, бұл оның Галактиканың қалың дискісінен пайда болмағанын және оның галактикадан тыс шығу тегі бар екенін көрсетеді. NGC 2207 және IC 2163 - Жерден 125 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан өзара әрекеттесетін спиральді галактикалар. Шамамен 40 миллион жыл бұрын екі галактика жақын кездесті және қазір бір-бірінен алыстауда; алайда, кішкентай IC 2163 ақырында NGC 2207-ге қосылады. Өзара әрекеттесу жалғасқан сайын газ бен шаңның қозғалысы бұзылады, бұл екі галактикада да жұлдыздардың кең көлемде пайда болуына себеп болады. NGC 2207 галактикасында 1975 жылы (Ia типіндегі SN 1975a), 1999 жылы (Ib типіндегі SN 1999ec), 2003 жылы (1b типіндегі SN 2003H) және 2013 жылы (II типіндегі SN 2013ai) суперновалар байқалды. 16 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан.