Кіріспе

Сөз емес сөздің түрі. Псевдосөз – белгілі бір тілде нағыз сөздей көрінетін, бірақ іс жүзінде мағынасы жоқ сөйлеу немесе мәтін бірлігі. Бұл – тілдің фонетикалық ережелеріне сай келетін дыбыстардың үйлесімінен құралған, нонсенс сөздің нақты бір түрі, тіпті одан да тар мағыналы сөз. Осылайша, бұл айтылуға болатын, бірақ мағынасы жоқ сөздік бірлік. Белгілі бір тілде мағынасы жоқ немесе кез келген мәтіндік жинақта немесе сөздікте кездеспейтін мұндай сөздер, нағыз кездейсоқ сигналдың нәтижесі болуы мүмкін, бірақ көбінесе олардың түпкілікті себебі болады. Мысалы, Льюис Кэрроллдың ақылға сыймас өлеңінде жасалған "Джаббервоки" және "галумф", қателік салдарынан жарияланған "дорд" (құбылма сөз), шифрлар және қате басулар. Мағынасыз сөздер тізбегін әуре сөз деп атауға болады. Ал "сөз салатасы" керісінше, оқылғанда түсінікті сөздерден құралуы мүмкін, бірақ олардың арасында семантикалық немесе синтаксистік байланыс, үйлесімділік болмайды.

Сипаттамалары

Лингвистикада псевдосөз тілдің фонотаксикалық шектеулерін сақтайтын ретінде анықталады. Яғни, ол бұл тілде жоқ дыбыстар немесе дыбыстар тізбегін қамтымайды: ол тілді білушілер үшін оңай айтылады. Псевдосөздерді оқығанда кейбіреулер «қолайлы» және «қолайсыз» деп есептелетін нақты сөздер туралы ойлану қажеттігін айтады. Мысалы, «таве» сөзін үңгір, pave және wave сияқты оған ұқсас сөздердің көптігіне байланысты оңай оқуға болады. Сондай-ақ, псевдосөз мақсатты тілдің орфографиясында рұқсат етілмейтін символдар тізбегін қамтымайды. «Vonk» ағылшын тілінде псевдосөз, ал «dfhnxd» – емес. Соңғысы – сөз емес сөздің мысалы. Сөз емес сөздер псевдосөздерден айырмашылығы, олар айтылмайды және олардың жазылуы нақты сөздің жазылуына сәйкес келмейді. Псевдосөздер екі тәсілмен жасалады. Бірінші тәсілде сөздің кем дегенде бір әрпі өзгертіледі. Екінші тәсілде әртүрлі биграммалар мен триграммалар қолданылып, олар біріктіріледі. Екі тәсіл де псевдосөзді нақты сөзбен салыстыру үшін белгілі бір критерийлерді бағалайды. Псевдосөз нақты сөзбен неғұрлым көп критерийлер бойынша сәйкес келсе, соғұрлым оның мәні күшті болады. Псевдосөздер кейде психолингвистикалық эксперименттер контекстінде «wug сөздері» деп те аталады. Бұл Жан Берко Глисонның 1958 жылғы wug тестісінде қолданған «wug» [wʌg] деген псевдосөздің бірі болғандықтан. Ағылшын тілінде толыққанды сөз болуға мүмкіндігі бар, бірақ кездейсоқ себеппен болмаған «wug» сияқты сөздер балаларға ұсынылды. Эксперимент жүргізуші балалардан «wug» сөзіне көпше түрін жасауды сұрады, олар көбінесе «wugs» [wʌgz] деп жауап берді. Эксперименттердің мақсаты – балалардың ағылшын тілінің морфофонемикасын жаңа сөздерге қолданатынын тексеру болды. Олар балалардың өте ерте жастан бастап тілінің көптеген күрделі ерекшеліктерін меңгергенін көрсетті. Логатом – сөйлеуді тануды зерттеу үшін акустикалық эксперименттерде қолданылатын қысқа псевдосөз немесе бір буын.

Тіл білімі

Псевдонимдерді қолданатын тәжірибелер псевдосөз әсерін анықтауға алып келді, бұл құбылыс нақты сөздерге орфографиялық тұрғыдан ұқсас емес сөздер, басқа нақты сөздерге қарағанда, орфографиялық тұрғыдан ұқсас болған жағдайда, көбірек жаңылысуға немесе "қате оқулар мен жалған дабылдарға" себеп болады. Мұның түйсіндірмесі семантикалық мағынаға бағытталған. Семантика көрінетін ұқсас сөздерді жылдамрақ ажыратуға көмектеседі, нәтижесінде псевдосөз әсері таныс болуға негізделген процестен туындайды деген қорытындыға келінеді. Псевдосөздер афазия және басқа да когнитивтік жетіспеулерді зерттеуде жиі қолданылады. Броканың афазиясы псевдосөздерді өңдеудегі қиындықтармен байланысты. Афазия зерттеулерінде пациенттерге оларды айтуға тырысу арқылы әуелі буын жиілігін өлшеу үшін олар жиі қолданылады. Сонымен қатар, сол жарты шар зақымдалған (LHD) науқастарда оң жарты шар зақымдалғандарға қарағанда псевдосөздерді жазуда айтарлықтай қиындықтар туындайды. Бұл нақты жетіспеулік лексикалық эффект деп аталады. Ол сол жарты шардың экстрасильвиялық емес, перисильвиялық зақымдануы кезінде пайда болады.

Псевдосөздер мен оқу қабілеті

Бастауыш оқырмандардың қабілетін тексеру кезінде, олардың айтылатын сөздер еместігіне қарамастан, дұрыс айтылу мүмкіндігі бар болғандықтан псевдосөздер қолданылады. Оқу қиындықтары бар адамдарға псевдосөздерді айту қиынға түседі. Псевдосөздер жиі қолданылатын буындардан жасалғандықтан, оларды дұрыс айтудағы қиындықтар нақты сөздерді айтудағы қиындықтармен байланысты болуы мүмкін. Осы тұжырымдарға сүйене отырып, мағынасы жоқ сөздерді еркін айту қабілеті ерте сауаттылықтың маңызды көрсеткіші деп есептеледі. Бастауыш оқырмандарға арналған стандартталған тест – Бастапқы сауаттылық дағдыларының динамикалық көрсеткіштері (DIBELS) псевдосөздерді дұрыс айту нәтижесінің, нақты сөздерді оқу нәтижесімен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Осы нәтижелерге байланысты, псевдосөздер көбінесе ерте оқырмандардың морфологиялық білімін дамыту үшін қолданылады. Word Pseudoword Reading Competence Test сияқты тесттердегі жоғары нәтижелер, мектептегі үлгерімді бағалау тестісі және оның бөлімдері сияқты басқа да жалпы стандартталған тесттермен жоғары корреляцияға ие екенін көрсететін деректер бар. Псевдосөздерді дұрыс айту және жазу қабілеті жалпы оқу түсінігімен және, ең бастысы, жалпы білімге негізделген үлгеріммен байланысты.

Ақымақтық сөз тіркестері

Логатом немесе мағынасыз буын – бұл көбінесе өз мәнін білдірмейтін, бір буыннан тұратын қысқа псевдосөз. Ағылшын тіліндегі логатомдардың мысалдары – мағынасыз сөздер. Логатомдар, басқа псевдосөздер сияқты, нақты бір тілдің барлық фонотаксикалық ережелеріне бағынады. Логатомдар, әсіресе, акустикалық тәжірибелерде қолданылады. Олар сондай-ақ, сөйлеуді тануды зерттеудің бір жолы ретінде оқыту психологиясы саласындағы тәжірибелерде қолданылады, және эксперименталды психологияда, әсіресе оқу және есте сақтау психологиясында. Мағынасыз буындарды алғаш рет Герман Эббингхаус тізімдерді жаттау бойынша жүргізген тәжірибелерінде пайдаланды. Оның ниеті – эксперименттерді қайталайтын стандартты стимул құру болатын. Бірақ, қолданыс артқан сайын, бірдей сыртқы құрылымы болған кезде де, әртүрлі мағынасыз буындардың әртүрлі жылдамдықпен жатталатыны байқалды. Глейз осы айырмашылықтарды сипаттау үшін ассоциациялық құндылық ұғымын енгізді, ол адамдар мен жағдайлар арасында сенімді болып шықты. Глейзден бері, мағынасыз буындарды қолданатын тәжірибелерде, стимулдар арасындағы нәтижелердің өзгеруін азайту үшін, әдетте, ассоциациялық құндылық бақыланады. Мағынасыз буындардың құрылымы әртүрлі болуы мүмкін. Ең көп қолданылатыны – дауыссыз, дауысты және дауыссыз дыбыстардан тұратын CVC буындары. Олардың артықшылығы – олардың көпшілігі айтылуы мүмкін, яғни, ағылшын және неміс тілдері сияқты жабық буындарды қолданатын кез келген тілдің фонотактикасына сәйкес келеді. Олар көбінесе үш әріпті құрылымын көрсететін «CVC триграммалары» деп сипатталады. Әрине, тағы да көптеген басқа құрылымдар болуы мүмкін, оларды да сол принциптер бойынша сипаттауға болады, мысалы, VC, VCV, CVCV. Бірақ CVC триграммалары ең көп зерттелді; мысалы, Глейз олардың 2019-ының ассоциациялық құндылықтарын анықтады. «Мағынасыз буын» термині музыкада, әсіресе скэт әнінде, сондай-ақ көптеген басқа да вокалды музыкада қолданылатын лексикалық емес дыбыстарды сипаттау үшін кеңінен қолданылады. Мұндай қолданыс психологияда құрылым және ассоциацияға қатысты техникалық мәселелерді тудырмаса да, терминнің мағынасы шамамен бірдей.