Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маха Тамараха I (มหาธรรมราชาที่ ๑, ), Ли Тай (ลิไทย, ), Сухотай патшалығының патшасы және тай тілінде жазған алғашқы буддалық философ. Ол шамамен 1347 жылдан бастап 1368 жылы қайтыс болғанға дейін билік жүргізді. Ли Тай Лоэ Тайдың ұлы және Ұлы Рам Камаханның немересі болды. Ли Тайдың таққа көтерілу хронологиясы нақты белгісіз. Халықтық дәстүр оны Сухотайдың төртінші патшасы деп атайды, бірақ династиялық жазбалар Ли Тай мен оның әкесі арасында кем дегенде бір патша (Нгуа Нам Тхум) билік еткенін, сондай-ақ Рам Хамхенгтің қайтысынан кейін Ло Тай болмаған кезде регенттік қызметін атқарған Файя Сай Сонгхрам билік еткенін көрсетеді. Ли Тай әкесі билік құрған кезде Упарат (вице-король) қызметін атқарды, Си Сатханалай қаласынан, ертедегі Сухотай патшалығының маңызды қалалық орталығынан. Ли Тай "Трайфум Пхра Руаң" ("Пхра Руаңның үш әлемі", Пхра Руаң Ли Тай әулетінің династиялық атауы) атты діни және философиялық мәтінді жазды, онда буддалық космологияның әртүрлі әлемдері және карманың тірі жандарды бір әлемге немесе екіншісіне қалай жіберуі сипатталған. Тайланд монархтары үшін басшылыққа алынатын принцип ретінде биліктің он қасиеті белгіленді. "Трайфум Пхра Руаң" ішкі және халықаралық саяси жағдайларға жауап ретінде қайта қаралып, маңызды саяси құжат ретінде қызмет етті. Ли Тай сонымен қатар Фицанулокта Ват Пхра Си Раттана Махатхатты салдырды, оның ішінде Сиамның солтүстік аймағындағы ең үлкен Будда мүсіні Пхра Пхутта Чиннаратты орнатты. Джордж Кодестің сөзіне сәйкес, Ли Тайдың буддизмге деген берілгендігі мен діни еңбектері оған "үлкен ізгі патша" деген мағынаны білдіретін Маха Тхаммарача атағын әкелді. Ол Будданың көптеген іздерін жасады және Сухотайдағы Ват Махатхатты қалпына келтірді. Оның орнын ұлы Лью Тай бағындырды.
Maha Thammaracha I (มหาธรรมราชาที่ ๑, ), born as Li Thai (ลิไทย, ), was a king of the Sukhothai Kingdom, and the first Buddhist philosopher to write in the Thai language. He reigned from roughly 1347 until his death in 1368. Li Thai was the son of Loe Thai and the grandson of Ram Khamhaeng the Great. The exact chronology of Li Thai's rise to the throne is unclear. Popular tradition names him as the fourth king of Sukhothai, but dynastic records seem to indicate that at least one other king (Ngua Nam Thum) ruled between Li Thai and his father, as well as the regent Phaya Sai Songkhram who ruled during Loe Thai's absence following the death of Ram Khamhaeng. Li Thai served as Upparat (viceroy) during his father's reign from the city of Si Satchanalai, an important urban center of the early Sukhothai Kingdom. Li Thai wrote the Traiphum Phra Ruang ("three worlds by Phra Ruang", Phra Ruang being the dynastic name of Li Thai's lineage), a religious and philosophical text describing the various worlds of Buddhist cosmology, and the way in which karma consigns living beings to one world or another. The Ten Virtues of a sovereign were set down as guiding principles for Thai monarchs. The Traiphum Phra Ruang would go on to serve as an important political document, being re interpreted in response to changes in the domestic and international political scene. Li Thai also built Wat Phra Si Rattana Mahathat in Phitsanulok, including Phra Phutta Chinnarat, the biggest Buddha image in the northern territory of Siam. According to George Cœdès, Li Thai's devotion to Buddhism and his religious works earned him the title Maha Thammaracha, meaning "great pious king". He constructed many Buddha footprints and restored Wat Mahathat of Sukhothai. He was succeeded by his son Lue Thai.
Үкімет
Сухотай патшалары Литай билігіне дейін Тамарача (әділдік патшасы) басқару стилін қолданды, ол Брахманың Дхарма кітаптарынан алынған патшаның Дхарма принципіне негізделген. Уақыт өте келе буддизм кеңінен тараған сайын, буддизмнің Дхарма қағидалары Литай билігіне дейін Тамарача басқару стиліне біртіндеп енгізілді, ол буддизмге үлкен құрмет көрсетті. Литай негізінен Тосафит Ратчатамды – билеушінің ұстануға тиіс он қасиетті; Чаккрават Диватты – билеушінің ұстануға тиіс он екі мінез-құлықты; және Рачаджанянуватрды – билеушінің ие болуға тиіс төрт қабілетті ұстанды. Сухотай патшалығында билеуші топтың туыстық байланыстары арқасында бір-бірімен байланысты көптеген кіші қалалар/мемлекеттер болды, сондықтан үкіметтік құрылымды олигархия немесе аристократия деп санауға болады, онда әр қаланың билеушісі Апариханиядхамма дхармасына бағынды, ол дегенерацияның дамуын болдырмауға бағытталған ережелер жиынтығы. Дінді насихаттау арқылы білім беруді қолдаумен Литай буддалық ғылымдарды оқуға және брахмандарға патша сарайының жанындағы түрлі гуманитарлық ғылымдарды оқуға рұқсат берді. Литай буддизмді көптеген жолдармен таратып, негізінен Траифум Пхра Руанг мәтіні арқылы, сондай-ақ храмдар салу және 1362 жылы өзі діни қызметкер болып, азаматтарға үлгі көрсету арқылы таратыпты. Ол азаматтарды храмдарға барып, насихат тыңдап, қайырымдылық жасауға белсенді түрде шақырыпты. Буддизмді басқа мемлекеттерге тарату үшін Литай буддизмді үйрету үшін дін қызметкерлерін жіберді, сондай-ақ басқа қалаларды Сухотай патшалығындағы түрлі діни ғимараттарға құрмет көрсетуге шақырды. Ол сондай-ақ Ланкадан будда патриархын шақырып, Сухотайда буддизмді дамытты, көптеген храмдарды жөндеді және Прахфуддачиннасри сияқты көптеген Будда мүсіндерін салдырды. Литхай өмірін бойы буддизмді дамытуға арнағандықтан, оған Дхарма арқылы қанағаттандыратын патша деген мағынаны білдіретін Таммарача атағы берілді.
The kings of Sukhothai has used the Thammaracha (king of righteousness) governing style before the reign of Lithai, being based on the principle of Dharma of a king from Brahma scrolls of Dharma. Over time, as Buddhism became more widespread, the principles of Dharma from Buddhism become slowly integrated into the Thammaracha governing style up to the reign of Lithai who holds great respect for Buddhism. The principle that Lithai primarily adheres to includes Tosaphit Ratchatham, the ten virtues to which a ruler is purposed to hold; Chakkrawat Diwat, the twelve behaviors in which a ruler should follow; and Rachajanyanuwatr, the four abilities that a ruler should possess. Because Sukhothai kingdom holds many smaller cities/states that are related to each other due to family ties of the ruling class, the resulting government structure could be considered as Oligarchy or Aristocracy, where each of the cities ruler adhere to the dharma of Aparihaniyadhamma, a set of rules which aims to prevent the development of degeneracy. In fostering educations through religion, Lithai has allow studying of Buddhist disciplines and for Brahmin to study various liberal arts within the vicinity of the royal palace. Lithai has spread the teaching of Buddhism through many methods, primarily in the form of Traiphum Phra Ruang text, but also through the construction of temples and famously in becoming a priest himself during the year 1362, serving as an example for the citizens to follow. He actively advocate for the citizens to visits temples to listen to teachings and perform acts of charity. In spreading Buddhism to other states, Lithai send priests to their cities to teach Buddhism, and also invite other cities to come and pay respect at the various religious buildings within Sukhothai Kingdom. He has also invited a Buddhist Patriarch from Lanka to enrich Buddhism in Sukhothai, having also repair many temples and build many Buddha statues such as Prahphuddachinnasri. Lithai having dedicated himself in the enrichment of Buddhism all his life, has been given the title of a Thammaracha, meaning a king who grants satisfaction through Dharma.
Фицанулок
1363 жылы Аюттая патшалығының оңтүстіктегі көршілес провинцияларға басып кіруінің салдарынан Литай Сухотай патшалығының астанасын Фицанулокқа көшірді, оңтүстікке жақын провинцияларға көмектесу үшін. Осыдан бастап Литай 1369 жылы билігінің соңына дейін жеті жыл Фицанулокта тұрды. Ол тұрған кезеңде көптеген тарихи құрылыстар салды, соның ішінде Чан патша сарайы бар, ол Литайдың қайтыс болғаннан кейін де Сухотай патшалығының монархтарының резиденциясы болып қызмет етті. Аюттая патшалығы Сухотайды басып алғаннан кейін де сарай монархтардың тұрағы болды. Сарайдан басқа, Литай көптеген діни құрылыстар салдырды, ең танымалдарының бірі – Прапуттахинарат, ол Таиландта жасалған ең әдемі Будда мүсіндерінің бірі деп есептеледі. Литай – Фицанулокқа қоныстанған және оны гүлдендірген алғашқы патша.
During the year 1363, due to the pressure from Ayutthaya kingdom invading neighboring provinces to the south, Lithai moves the capital of Sukhothai kingdom to Phitsanulok in order to be able to care for provinces near the south, and from that point, Lithai stayed in Phitsanulok for seven years up until the end of his reign in 1369. During his stay, he has built many historical constructions, one of them being Chan Royal Palace which has continued to be the residence for monarchs of Sukhothai Kingdom after Lithai's death, and continued to be the residence of monarchs of Ayutthaya period after Sukhothai has been taken over by Ayutthaya kingdom. Aside from the palace, Lithai has built many religious constructs, the most prominent one being Praputthachinnarat, being hailed as one of the most beautiful Buddha statues created in Thailand. Lithai is the first king to have ever settled in and brought prosperity to Phitsanulok.
Траифум Пхра Руаң
Траифум Пхра Руаң – буддалық әдебиет, және ең көне тай әдебиеті (Сухотай жазуы №1 есептемегенде), Литай 1345 жылы, ол вице-патша болып тағайындалғаннан кейін алты жыл өткен соң жазған. Литай бұл әдебиетті білім беруде пайдалануды көздеді, осы арқылы жанжалдарды/қылмыстарды азайту және карма мен басқа да буддизм тұжырымдамаларын оқыту арқылы азаматтардың мінез-құлқын жақсартуға ұмтылды. Бұл азаматтарды жақсылыққа шақырып, кармалық салдарлардан қорқыныш сезімін тудыруға бағытталған. Трафум Пхра Руаң өте көп сілтемелермен жазылған, бұл сол дәуірде сирек кездесетін жайт болатын, онда 32 буддалық дұрбаны, соның ішінде Пхра Трай Пидок және Атхаката сияқты жинақтардан алынған дұрбандар келтірілген. Трайфум Пхра Руаң буддалық мәтін болғандықтан, пали/санскрит тілдерінен шыққан көптеген сирек кездесетін сөздермен жазылған, бұл Сухотай дәуіріндегі әдебиет пен сауаттылықты зерттеу үшін маңызды мысал құрайды. Қазіргі уақытта «Трайфум Пхра Руаң» Таиландта дін және әдебиет сабақтарында академиялық оқулық ретінде қолданылады. 1981 жылы АСЕАН әлеуметтік-мәдени қауымдастығы әр елден ағылшын тіліне аударуға лайық деп саналған құнды әдебиетті таңдауды сұрады, Таиландтан таңдалған – Литайдың өңдеуінен өткен «Трайфум Пхра Руаң», атап айтқанда Питул Маливал (тай: นายพิทูร มลิวัลย์) қайта жазған нұсқасы. 1985 жылы «АСЕАН әдебиетінің антологиясы 1а» кітабында «Трайбумиката: Үш әлемнің тарихы» деген ағылшынша атаумен жарық көрді, сондай-ақ, оңай түсінілу үшін «АСЕАН әдебиетінің антологиясы 1b» кітабында да жарияланды. Бұл кітаптың мазмұны буддалық космологияны қамтиды, онда буддалық сенімдерге сәйкес ғаламның пайда болуы және оның тұрғындарының өмірі, сондай-ақ ғаламның үш әлемнен тұратыны сипатталады. Әдебиетте ғаламның құрылымы, Меру тауы және басқа да маңызды таулар, Күн мен Айдың және зодиактардың айналысы, ғаламның аяқталуы мен жаңаруы және т.б. туралы мәліметтер келтірілген. Мазмұнын жеткізудің негізгі тәсілі – түрлі шағын мысалдар мен аңыздарды пайдалану.
Traiphum Phra Ruang is a Buddhist literature, and the oldest Thai literature known (not counting Sukhothai Inscription No.1), has been written by Lithai around the year 1345, six years after he has been appointed as a viceroy. The literature was intended by Lithai to be used in education as to lower conflict/crime, and improve the citizen's behavior through the teaching of karma and many other Buddhism concepts which instill the fear of karmic consequences in the citizens while encouraging good deeds. Traphum Phra Ruang is considered to be very well cited, which was rare in the era it was written in, having cited 32 Buddhist scrolls, including scrolls from collections such as Phra Trai Pidok and Atthakatha. Because Traiphum Phra Ruang is a Buddhist text, it has been written with many uncommon words that originated from Pali/Sanskrit language, serving as a prime case study of literature and literacy during Sukhothai era. In modern times, Traiphum Phra Ruang still serves as an academic book for religion and literature classes in Thailand due to its elegant usage of language. During the year 1981, ASEAN Socio Cultural Community had each countries choose a valued literature to be translated to English, the one being chosen for Thailand being Traiphum Phra Ruang, specifically the version rewritten by Pithul Malival (Thai: นายพิทูร มลิวัลย์), being published under the English name "Traibhumikatha : The Story of the Three Planes of Existence" during the year 1985 under "Anthology of ASEAN Literature VOLUME 1a" with another easier to understand version being published under "Anthology of ASEAN Literature VOLUME 1b". The content of this book covers Buddhist cosmology, describing the birth of the universe and its inhabitant lives as according to Buddhist beliefs, and how the universe consists of three realms. The literature also describes the structure of the universe, Mount Meru and other important mountains, the orbit of Sun moon and zodiacs, the end and rebirth of the universe, etc. The main method of conveying its content is through the use of multiple smaller fables.