Кіріспе

Американдық тенор саксофонист Эллери Эскелин (1959 жылғы 16 тамызда туған) – Мэриленд штатының Балтимор қаласында өскен және Нью-Йорк қаласында тұратын американдық тенор саксофонист. Оның ата-анасы, Родд Кит пен Бобби Ли, екеуі де кәсіби музыканттар болған. Родд Кит 1974 жылы Лос-Анджелесте қайтыс болды және өмірінен кейін «ән-өлең» музыкасының көп танылмаған саласында культты тұлғаға айналды. 1960-шы жылдардың басында Балтимордағы жергілікті түнгі клубтарда өнер көрсеткен органист Бобби Ли, Эскелинге Ұлы американдық ән кітабынан стандарттарды таныстырды және оны джаз музыкасына ерте қызығушылыққа шақырды. Эскелин 1983 жылдан бері Нью-Йорк қаласында тұрады, көптеген халықаралық гастрольдік ансамбльдерге жетекшілік етеді және бүгінгі күннің ең прогрессивті композиторлары мен импровизаторларымен бірге жұмыс істейді. 1980-шы жылдардың соңынан бері жетекші ретінде жиырма бестен астам жазба шығарды, негізінен швейцариялық hatOLOGY лейблі үшін. Оның ең маңызды жұмыстары 1994 жылы клавишші Андреа Паркинс және барабаншы Джим Блэкпен құрылған тобымен, сондай-ақ кейінірек, органист Гэри Версаче мен барабаншы Джеральд Кливермен құрылған «Нью-Йорк триосы» тобымен байланысты. Эскелин Джои Барон, Марк Хелиас, Джерри Хемингуэй, Марк Рибо, Дэвид Либман, Хан Беннинк, Сильвия Курвуазье, Бобби Превит және Дэниел Хумар сияқты музыканттармен ұзақ мерзімді музыкалық байланыстарды сақтап келді. Эскелиннің стилі джаз музыкасының негізінде қалыптасқан, бірақ оның ерекше фразировкасы (1996 жылғы желтоқсандағы The Wire журналында Арнольд Шенбергтің «klangfarbenmelodie» техникасымен салыстырылған) және композицияларында қолданылатын дәстүрден тыс тәсілдер (құрастырылған және импровизацияланған элементтердің күтпеген кездесулері) оның музыкасын жеңіл санатқа бөлуге келмейтін етеді. Эскелин жылдар бойы халықаралық джаз баспасөзінде маңызды сынға ұшырады. Down Beat журналы оны «қазіргі заманғы шығармашылық музыканың маңызды тұлғасы» деп атады (1995 жылғы қыркүйек) және оның композициялық тәсілін «таң қалдыратын жаңа тұжырымдама» деп сипаттады (1997 жылғы қаңтар).

Алғашқы жылдар

Эллери Эскелин тенор саксофонда ойнауды 1969 жылы он жасында бастады. Сұхбаттарында ол алғашқы ықпал етушілер ретінде Джин Аммонс, Сонни Стит, Ли Кониц, Стэн Гетц және Джон Колтрейн есімдерін атады. Оның анасы, органшы Бобби Ли, жасөспірім шағында Пятидесятник шіркеуінде музыка ойнауды үйренді, оның ықпалы оның діни емес музыка ойнауына көшті және Эскелинге де күшті және ұзақ әсер етті. Оның ойнауының ерекшелігі – күшті ырғақ сезімі және американдық әндерді шебер орындауы. Эскелиннің әкесі шіркеудің музыкалық жетекшісі болды және 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-шы жылдардың басында Балтиморда кәсіби түрде электр гитарада өнер көрсеткен кезде, қызметте педальді болат гитарада ойнады. Балтиморда саксофонистер Микки Филдс және Гэри Бартц сияқты музыканттардың арқасында бай музыкалық дәстүр сақталды. Нью-Йорк музыканттары апта сайын жексенбі күні "Famous Ballroom" залында өтетін "Left Bank Jazz Society" концерттік сериясына қатысу үшін Балтимордан жиі өтетін. Эскелинге жергілікті музыканттармен, сондай-ақ Бартц, Пеппер Адамс және Вуди Шоу сияқты әйгілі суретшілермен бірге ойнау мүмкіндігі туды. Лидер ретінде алғашқы өнер көрсетулері "The Bandstand" және "The Closet" сияқты джаз клубтарында өтті, оларды саксофонист және кәсіпкер Генри Бейкер басқарды. Бейкердің Балтимор музыкалық өмірінде ұзақ тарихы бар еді, ол Лестер Янг, Кэннонбол Эддерли, Майлз Дэвис, Ред Гарланд, Джон Колтрейн, Клиффорд Браун және тағы басқалармен таныс болды. Бейкер жас саксофонисттің бір күні "үлкен тенор саксофонисіне" айналатынын болжады. Осы кезеңде Эскелин барабаншы Харольд Уайтпен (бұрынғы Хорас Сильвердің тобында) танысып, үңгірші Том Уильямспен бірге Уайттың квинтетінде тұрақты түрде өнер көрсете бастады. Эскелин Таусон университетінде Джозеф Брискузодан классикалық саксофонды оқыды және композитор Хэнк Левидің джаз ансамблінде ойнады, ол Левидің "ретсіз өлшемдегі" биг-бенд шығармаларын ғана орындады. Басист Дрю Гресс – Эскелинмен бірге жұмыс істеп, бүгінгі күнге дейін өнер көрсететін студент. 1979 жылы Эскелин пианист Марк Копландпен танысып, Вашингтонда Копландтың тобына қосылды, оның ішінде Cellar Door, Blues Alley және One Step Down секілді жерлерде өнер көрсетті. Копланд бұрынғы Нью-Йорк саксофонисі болды, ол Вашингтонға көшіп, өз музыкасында гармония рөлін тереңірек зерттеу үшін фортепианоға ауысты. Эскелин, Дрю Гресспен бірге, жылдар өткен соң Нью-Йоркте Копландпен Эскелиннің алғашқы топтарының бірінде жетекші ретінде қайта қосылды. Сондай-ақ 1979 жылы Эскелин Балтиморда тромпетші Тед Курсонның тобымен ұзақ уақыт өнер көрсеткен саксофонист Мел Эллисонмен кездесті. Эллисонның ерекше стилі ұзаққа соққысын тигізді. Бұл топта сондай-ақ барабаншы Том Рейни болды, ол кейінгі жылдары Эскелин басист Марк Хелиас ансамблінің құрамында гастрольдік сапарларға шығып, жазбалар жасады.

1980 жылдар

1981 жылдың соңынан 1983 жылдың басына дейін Эскелин свинг дәуірінің тромбонисті Бадди Морроумен бірге үлкен оркестрде АҚШ бойынша гастрольдік сапарлар жасады және 1983 жылдың басында Оңтүстік Америкадағы турмен аяқтады. 1983 жылдың наурыз айында ол турнеден шығып, өмір сүру үшін кез келген музыкалық жұмысты алып, Нью-Йорк қаласына көшіп барды. Би-бопты тереңірек түсіну үшін Эскелин бірнеше жыл бойы Манхэттеннің 23-ші көшесі мен жетінші авенюсіндегі "Star Cafe" деп аталатын жергілікті клубтағы түнгі бейресми джем-сессияларға қатысты. Бұл сессияларды саксофонист Джуниор Кук және барабаншы Харольд Уайт (Эскелин алғаш рет Балтиморда кездесіп, бірге орындаған) жүргізді. Сонымен қатар, Эскелин саксофонист Джордж Коулменмен жеке сабақтар алды. 1984 жылдың жазында Эскелин органшы Джек Макдаффтың тобына қосылды (онда гитарист Дейв Стрикер және легендарлы барабаншы Джо Дьюкс болды), олар Харлемдегі Dudes Lounge-да тұрақты өнер көрсетулер жасады. 1985 жылға қарай Эскелин өзінің джаз тамырларын басқа музыка жанрларына, әсіресе еркін импровизацияға деген қызығушылығымен үйлестіре отырып, өзінің музыкалық көзқарасын дамыта бастады. Бұл зерттеулердің негізін саксофонист Дэвид Либманмен сабақтар құрады, ол бейресми джем-сессияларға және ақырында кәсіби қарым-қатынасқа әкелді. 1987 жылы Эскелин барабаншы Фил Хейнспен бірге "Joint Venture" кооперативтік тобын құруға бастама жасады (трумпедші Пол Смокер және бассист Дрю Гресс қатысты), сондай-ақ Хейнстің Бруклиндегі төбежайы мен репетициялық кеңістігінде орталықтанған көптеген басқа жобаларды жүзеге асырды. Осымен қатар ойлы музыканттар тобымен бірге Манхэттендегі Knitting Factory-де 1990 жылдардың басына дейін жалғасқан бірнеше жылдық жеке фестивальдер ұйымдастырды. Бұл өнер көрсетулері мен одан кейінгі жазбалар Эскелиннің еуропалық гастрольдік айналымдағы алғашқы танылуына әкелді.

1990 жылдар

Эскелин барабаншы Джои Баронның «Baron Down» тобымен Еуропаны үнемі аралай бастады, бұл триода Барон, Эскелин және тромбоншы Стив Свелл (кейінрек тромбоншы Джош Роузен) қатысты. «Baron Down» үш жазба шығарды: «Tongue in Groove» (1991), «Raised Pleasure Dot» (1993) және «Crack Shot» (1996). Осы кезде Эскелин коммерциялық сипаттағы жұмыстан бас тартып, өзінің жеке жобаларына және пікірталасы бар әріптестерінің музыкасына толыққанды назар аударды. 1991 жылы үш айдың ішінде ол толық музыкалық оқшаулықта соло саксофон концерттік бағдарламасын жасады, бұл кезеңде басқа музыканттармен бірге ойнаудан немесе қарым-қатынас жасаудан бас тартты. Саксофонда ойнау тәсілін толыққанды жаңартумен қатар, бұл процесс Эскелиннің 1994 жылы «Эллери Эскелин, Андреа Паркинс және Джим Блэкпен» құрған тобының композицияларында одан әрі дамытып, қолданған музыкалық идеялардың катализаторы болды. Паркинс аккордеонда және электроникада, ал Блэк перкуссияда ойнаған бұл топ 1995 жылы «Jazz Trash» шығарды және келесі он жылдық бойы және 2000-шы жылдардың басында негізінен швейцариялық Hat Hut лейблі үшін оннан астам жазбамен жалғастырды. «One Great Day» (топтың екінші альбомы) альбомының қосымша жазбасында Эскелин 1970-ші және 1980-ші жылдарда музыкант ретінде алған тәжірибесінің фрагментті және кейде үйлеспейтін сипаты ақырында түсінікті бола бастағанын және осы ансамбльмен біртілді музыкалық тілде білдірілуі мүмкін екенін түсіндірді. Топ Еуропа, АҚШ және Канадада үнемі гастрольдік сапарлар жасады және осы күнгі күні де әрекет етуде, соңғы рет 2010 жылы Еуропада өнер көрсетті. 1990-шы жылдардағы Эскелиннің ең танымал жазбаларының бірі – саксофонист Джин Аммонстың музыкасына негізделген «The Sun Died» жобасы. Форматы ерекше болды, онда саксофон, гитара (Марк Рибо) және барабан (Кенни Вуллесон) қолданылды. «The New York Times» газеті «The Sun Died» альбомын «ерекше жазба» деп сипаттап, оны 1996 жылғы ең үздік 10 жазбаның бірі деп таңдады.

2000 жылдар

2000-жылдардың алғашқы онжылдығында Эскелин негізінен Андреа Паркинс пен Джим Блэкпен бірге тобымен, гастрольдермен және жазулармен айналысты, кейде вокалистка Джессика Констебл, клавишник Филипп Гелда, виолончелист Эрик Фридландер, тубашы Джозеф Дейли, гитарист Марк Рибот және басист Мелвин Гиббс сияқты басқа музыканттарды шақырып, құрамын кеңейтетін. Сонымен қатар, Эскелин 1990-шы жылдары қалыптасқан ұзақ жылдық музыкалық байланыстарын сақтап, басист Марк Хелиаспен (жазбалары: Open Loose, Fictionary, Loopin' the Cool), барабаншы Джерри Хемингуэймен ("Johnny's Corner Song", "Devil's Paradise", "Songs", "The Whimbler", "Riptide"), барабаншы Хан Беннинкпен ("Dissonant Characters"), барабаншы Бобби Превитьпен ("Дүйсенбіге дабыл қағу") және барабаншы Дэниел Хумаирмен (Liberté Surveilé) бірге гастрольдеп, жазбалар жасады. Эскелин сондай-ақ әлемнің түкпір-түкпірінен келген музыканттармен, мысалы, уд ойнаушы Рабих Абу Халил, пианист Сатоко Фуджии, трубашы Деннис Гонсалес, кларнетші Бен Голдберг, басист Лизл Эллис, пианист Эрик Дойч және барабаншы Джон Холленбекпен жаңа байланыстар орнатты. 2007 жылы Лондондағы BBC Electric Proms фестивалінде Basquiat Strings тобымен бірге қонақ ретінде өнер көрсетті. 2009 жылы Эскелин Американың "New Jazz Works" грантын алды, ол "Different But the Same" тобы үшін кеңейтілген шығарма жазуды тапсырды – бұл квартет оның әріптесі, саксофонист Дэвид Либманмен бірге орындалды. Осы кезеңде Эскелин өзінің жаңа жобаларын іске қосуды жалғастырды (толық импровизацияға бағытталған), мысалы, 2000 жылы Мат Манери (виола), Эрик Фридландер (виолончель), Марк Дрессер (бас) және Мэтт Моран (вибрафон) қатысқан "Vanishing Point" тобының импровизациялық жазбасы. 2002 жылы виолончелист Винсент Куртуа, пианист Сильвия Курвуазие және Эскелиннен құралған импровизациялық трио құрылды және 2008 жылы "As Soon as Possible" жазбасын жасады.

2010 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2011 жылы Эскелин Hammond B3 органшысы Гэри Версаче және барабаншы Джеральд Кливермен бірге "Trio New York" тобын құрды. Саксофонның алғашқы тарихына деген жаңа қызығушылық (2009 жылы көне аспапқа ауысуының нәтижесінде) Эскелиннің музыкалық эстетикасын жаңартты. "Trio New York" Great American Songbook-тан стандартты туындыларды (репертуардың көп бөлігі оның анасы, органшы Бобби Лиден шабыттанды) еркін импровизацияланған ортада орындайды. Топтың аттас жазбасын саксофонист Джин Аммонстың музыкасына арналған Эскелиннің бұрынғы жобасымен (The Sun Died, 1996) салыстырып, сыншы Эд Хейзел былай деп жазды: "Егер бір нәрсе болса, Trio New York бұрынғыдан гөрі нәзік және тәуекелге толы, музыкамен үйлесімді және оны өзгертуге сезімтал емес". Топ үш жазба шығарды: Trio New York, Trio New York II және Trio Willisau Live. Соңғы жазба 2015 жылы Уиллисау фестивалінде тікелей жазылған және барабанда Джерри Хемингуэйдің қатысуын қамтиды. Ұлыбританиядағы Wire Magazine бұл жоба туралы: "Бұл өте құнды орындалуларда джаздың толыққанды тарихы бар" деп жазды. 2013 жылы Эскелин clean feed records үшін "Mirage" атты жаңа жобасын шығарды, онда Сьюзан Алкорн (педальді сталь гитара) және Майкл Форманек (қос бас) импровизациялады. Эскелин саксофонның "бастапқы кезеңдерімен байланысты экспрессивті мүмкіндіктерін" зерттеуге қызығушылық танытты және оның мақсаты "осы лирикалық сипатты қазіргі заманғы импровизациялық музыка тіліне әкелу" екенін айтты. Осы идеяны дамыта отырып, 2015 жылы шыққан Solo Live at Snugs on hatOLOGY records альбомының қосымша жазбаларында Эскелин соло саксофон орындауға жаңаша көзқарас ұсынады, 1992 жылы шыққан Premonition Solo Tenor Saxophone жазбасын жаңартады. Ол екі жобаны салыстырып: "Менің аспапты қайта ойлап табуымнан гөрі, саксофонның мәніне қызығушылық танытамын, ол – саксофон ғана" дейді. 2016 жылы Эскелин веб-негізгі музыкалық журнал “Point of Departure” үшін сұхбат берді және Джейсон Бивинстің “Spirits Rejoice! : Jazz and American Religion” кітабында сұхбаттасты. Эскелиннің қазіргі жұмыс тобының құрамына басист Кристиан Вебер (Цюрихтен) және барабаншы Михаэль Гринер (Берлинде тұрады) кіреді. Топ акустикалық түрде орындайды (сахнада микрофондар жоқ, ал басист Вебер күшейткіш қолданбайды), еркін импровизацияланған музыканы Скот Джоплин, Джелли Ролл Мортон және Фатс Уоллер сияқты композиторлардың ерте джаз классикасымен үйлестіреді. Трио швейцариялық Intakt лейблі үшін жазбалар жасады, 2017 жылы "Sensations of Tone", ал 2019 жылы "The Pearls" шығарды.