Кіріспе

Батыс Хан әулетінің қытай әскери генералы Ли Гуан (б.д.д. 184 – 119 ж.) – Батыс Хан әулетінің қытай әскери генералы. Сионғулар оны "Ұшқыш генерал" деп атаған, ол негізінен Қытайдың солтүстігіндегі көшпелі Сионғу тайпаларына қарсы жорықтарда күрескен. Сионғулар үшін ол бекіністерді қорғауда қатал қарсылас ретінде танымал болды, ал оның қатысуы кейде Сионғуларға қоршаудан бас тартуға жеткілікті болды. Ли Гуан б.д.д. 119 жылы Мобей шайқасынан кейін көп ұзамай өзіне-өзі қол жұмсады. Ол шайқас алаңына уақытында келмегені үшін (шөлде жоғалып кеткеннен кейін) кінәлі деп танылды, бұл қоршаудағы осалдыққа себеп болды және Вэй Цин мен Чаньюдың бас күштері арасындағы шайқастан кейін Ичизе Чаньюдың қашуына мүмкіндік берді, Хан әскері бұл шайқаста қиын жеңіс однына ие болды. Әскери соттың қарапайымдылығын қабылдағысы келмей, Ли Гуан өзіне-өзі қол жұмсады. Ли Гуан Ли кланының Лунси тармағына (隴西李氏) жатады. Ли Гуан Лаоцзы мен Цинь генералы Ли Синьтің ұрпағы, сондай-ақ Батыс Лян және Тан әулеттерінің монархтарының атасы болды. Ли Гуан – Сионғуларға өткен Ли Лин генералдың әкесі.

Өмір

Сима Цянның «Ұлы тарихшының жазбалары» кітабында Ли Гуанның денесі зор, қолдары ұзын, жебе ату шеберлігі жоғары болғаны, бірде жолбарыс пішініндегі тасқа терең жебе атқандығы жазылған. Ол замандастары Вэй Цинь мен Хуо Кубин сияқты, әскерлеріне қамқорлықпен қарап, құрметке лайық генерал болды. Император Вэнь оның қадірін біліп, былай деді: «Егер ол Император Гаоцзу заманында туған болса, он мың үйден (қытайша: 万户侯) иелік алған болар еді». Ли Гуан алғашқы ерекшелігін Жеті мемлекет көтерілісі кезінде көрсетті, онда Ұлы генерал Чжоу Яфудың қол астында қызмет етті. Алайда, Император Цзин оның Император Цзиннің ағасы Лю Вудың сыйлығын қабылдағанына наразы болды. Император Цзин Лю Вудың өзінің ұлдарынан гөрі Император Цзиннің мұрагері болуға ниеттенгенінен сақтанды. Бұл пікірді олардың анасы, жесір император Ду да қолдады. Сондықтан, Ли көтеріліске қарсы көрсеткен ерлігіне қарамастан, маркиза болып көтеріле алмады. Хэбэй шебінің сионғулардың шабуылдарына жиі ұшырауына байланысты Ли Гуанның батыл мінезі лайықты деп есептелді және оған оларды қорғау жұмағы тапсырылды. Бірақ Ли Гуанның әскери мансабының соңғы жылдары кейінірек зерттеушілер «жаман сәттілік» деп атайтын оқиғалармен толы болды. Ол әскер жинағанда жол табуда қиындыққа тап болды, ал шайқаста көбінесе қарсыластарының күші басым болды және олармен қоршалып қалды. Ли Гуанның даңқы көптеген жауларының назарын аударды, бірақ оның әскерлерінің тәртіпсіздігі мен стратегиялық жоспарлаудың жетіспеуі оны және оның жасақтарын қиын жағдайға түсірді. Ли Гуан б.з.б. 129 жылы Янмендегі шабуыл кезінде әскері жойылғаннан кейін тұтқындалудан мүлттырып, босатылды. Б.з.б. 120 жылы басқа жорық кезінде Ли Гуан, оның ұлы Ли Ган (李敢) қасында, қайтадан қарсыластарымен қоршалып қалды. Оның 4000 әскері Чжан Цянь (張騫) бастаған күшейтулер келгенге дейін ауыр қатыгездікке ұшырады. Хан әскерінің ережелеріне сәйкес, қолбасшының жетістігі жауларды өлтіру саны мен өз әскерлерінің шығындары арасындағы айырмамен өлшенді. Бұл, Ли Гуанның саяси тәжірибесіздігімен (Лян ханзадасы оқиғасында көрінгендей) бірге, оның өмір бойы армандаған маркиза болып көтерілу мүмкіндігінен айырды. Император Ву тіпті Вэй Цинге Ли Гуанның «жаман тағдырымен» байланысты маңызды тапсырмаларға (мысалы, алғы шепке) тағайындамауға құпия бұйрық берді. 119 жылы Мобей шайқасы кезінде егде жасымен қатар, әлі де құлшынып жүрген Ли Гуан Император Вудан алғы шепке басшылық етуді уәделеуін талап етті, бірақ император Лидің «жаман тағдыры» туралы естігеннен кейін генерал-сиссимус Вэй Цинге оны алғы шепке жібермеуге құпия хабар жіберді. Вэй Цин содан кейін Ли Гуанға Жао Шики (赵食其/趙食其) күштерімен бірігіп, шөл дала арқылы шығыс жақтан шабуыл жасауды тапсырды. Ли Гуан бұл шешімге наразылық білдіріп, ашуланып, басты лагерден шығып кетті. Бірақ ол мен Жао жоғалып, шайқастың өзіне қатысу мүмкіндігінен айырылды және Вэй Цин Ицзи Чаньюдың басым күштеріне қарсы жеңіске жеткеннен кейін ғана негізгі күшке қосылды. Нәтижесінде Ли мен Жао бұйрықтарды орындамағаны үшін және шайқас стратегиясын қауіпке ұшыратқаны үшін әскери сотқа шақырылды. Ли Гуан, бұл оның маркиза болып көтерілуге соңғы мүмкіндігі екенін түсінгенде, өзін-өзі өлтірді. Оның ұлы Ли Ган әкесінің өліміне Вэй Цинді кінәлады, оған шабуыл жасады және кейіннен аң ауы кезінде оның жоғары тұрған құдайы Хуо Кубин (Вэйдің сіңлісінің ұлы) оны атып өлтірді.

Танымал мәдениетте

Ли Гуанның лақап аты Ван Чанлиңнің "Шекарада" (出塞) атты жеті таңбалы төрт тармақты өлеңінде еске алынады. Ван соғыстың шекарадағы әскерлерге тигізген әсеріне тоқталып, Ли Гуан сияқты данышман және харизматикалық әскери қолбасшының болмауы осы қиындықты күшейтіп отыр деген пікір білдіреді. Жапон императорлық әні "Гунка Теки ва Икуман" мәтінінде Ли Гуанның қиындыққа қарамастан, жебесімен тас тесу қабілеті – нық қадам мен жігерлілікке берілген мысал ретінде көрсетілген.