Մաշտոցյան Մատենադարան: Հայկական Մեծագույն Գրչարանը
Matenadaran
Еревандағы Матенадаран – әлемдегі ең ірі армян қолжазбалары қоймасы. Армян әліпбиін ойлап тапқан Месроп Маштоц атымен аталады. Тарихы, жинағы туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Матенадаран, ресми түрде Месроп Маштоц атындағы көне қолжазбалар институты, Еревандағы мұражай, қолжазбалар сақталымы және ғылыми-зерттеу институты. Бұл әлемдегі ең ірі армян қолжазбалары қоры. Ол 1959 жылы бұрын Ечмиадзинде сақталған Армян Шіркеуінің ұлттандырылған жинағының негізінде құрылды. Құрылғаннан бері оның жинағы, көбінесе жеке тұлғалардың сыйлықтары арқасында біртіндеп кеңейді. Ереванның ең танымал нысандарының бірі – бұл институт армян әліпбиін жасаған Месроп Маштоцтың есімімен аталады, ал оның ескерткіші ғимараттың алдында орналасқан. Оның жинағы ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік естелік» бағдарламасының тізіміне енгізілген.
The Matenadaran , officially the Mesrop Mashtots Institute of Ancient Manuscripts, is a museum, repository of manuscripts, and a research institute in Yerevan, Armenia. It is the world's largest repository of Armenian manuscripts. It was established in 1959 on the basis of the nationalized collection of the Armenian Church, formerly held at Etchmiadzin. Its collection has gradually expanded since its establishment, mostly from individual donations. One of the most prominent landmarks of Yerevan, it is named after Mesrop Mashtots, the inventor of the Armenian alphabet, whose statue stands in front of the building. Its collection is included in the register of the UNESCO Memory of the World program.
Атауы
Матенадаран сөзі матеан ("кітап" немесе "пергамент") және даран ("қойма") сөздерінен құралған күрделі сөз. Екі сөз де орта парсы тілінен шыққан. Ағылшын тілінде кейде "scriptorium" деп аударылғанымен, одан дұрыс аудармасы – "қолжазбалар қоймасы немесе кітапханасы". Орта ғасырлық Арменияда матенадаран термині кітапхана мағынасында қолданылған, себебі барлық кітаптар қолжазба түрінде болған. efn|Қазіргі Шығыс Арменияда "кітапхана" сөзі "градаран" терминімен ауыстырылған, ал Батыс Арменияда "кітапхана" үшін "матенадаран" сөзі қолданыла береді. Константинополь Армения патриархаты және Киелі Ечмиадзин Аналық Орындағы Ваче мен Тамар Манукян қолжазбалар қоймасы да бар. Оны басқалардан ажырату үшін көбінесе Ереван Матенадаран деп атайды (Մաշտոցյան Մատենադարան).
The word matenadaran is a compound composed of matean, ("book" or "parchment") and daran ("repository"). Both words are of Middle Persian origin. Though it is sometimes translated as "scriptorium" in English, a more accurate translation is "repository or library of manuscripts." In medieval Armenia, the term matenadaran was used in the sense of a library as all books were manuscripts. efn|In modern Eastern Armenian, the term gradaran has replaced it for "library", while in Western Armenian the word matenadaran continues to be used for "library". and the Armenian Patriarchate of Constantinople, and the Vatche and Tamar Manoukian Manuscript Depository at the Mother See of Holy Etchmiadzin. To distinguish it from others, it is often referred to as the Matenadaran of Yerevan, the Yerevan Matenadaran, (Մաշտոցյան Մատենադարան).
Тарихи алдыңғылары
Арменияда қолжазбалар қоймасы туралы ең алғашқы айғақ бесінші ғасырдағы тарихшы Газар Парпецидің еңбектерінде кездеседі. Ол Вагаршапаттағы Эчмиадзин католикосатында грек және армян тілдеріндегі мәтіндер сақталған мұндай қойманың бар екенін атап өткен. Эчмиадзин матенадаранының 15-шы ғасырға дейін, католикосат Систен Киликияға оралғанға дейін тағдыры туралы дереккөздерде мәлімдеме жоқ. Армения екі ірі держава арасындағы үздіксіз соғыс алаңы болғандықтан, Эчмиадзиндегі Матенадаран бірнеше рет қарақшылар шабуылына ұшырады, соңғысы 1804 жылы орыс-парсы соғысы кезінде болды. 19-шы ғасырдың басында Шығыс Арменияның Ресей империясына қосылуы қалған қолжазбаларды сақтау үшін тұрақты жағдай жасады. 1922 жылдың наурыз айында Александр Миасникиан Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Эчмиадзиннен Мәскеуге жіберілген қолжазбаларды Арменияға қайтаруға бұйрық берді.
The earliest mention of a manuscript repository in Armenia was recorded in the writings of the fifth century historian Ghazar Parpetsi, who noted the existence of such a repository at the Etchmiadzin catholicosate in Vagharshapat, where Greek and Armenian language texts were kept. Sources remain silent on the fate of the Etchmiadzin matenadaran until the 15th century, when the catholicosate returned from Sis in Cilicia.]] As a result of Armenia being a constant battleground between two major powers, the Matenadaran in Etchmiadzin was pillaged several times, the last of which took place in 1804, during the Russo Persian War. Eastern Armenia's annexation by the Russian Empire in the early 19th century provided a more stable climate for the preservation of the remaining manuscripts. In March 1922 the manuscripts from Etchmiadzin that had been sent to Moscow during World War I were ordered to be returned to Armenia by Alexander Miasnikian.
Ашық аспан астындағы мүсіндер мен көрмелер
Гүкас Чубарянның Месроп Маштоц және оның шәкірті Корюнның мүсіні 1962 жылы бас ғимарат орналасқан террасаның төменгі жағында орнатылды. 1970 жылдардан бері кіреберістің екі жағындағы галереяларда ашық аспан астындағы көрме ұйымдастырылған. Көрмеде 13-17 ғасырлардағы хачкарлар, Норатус зиратынан әкелінген қабір тасы, б.з.д. 2-1 мыңжылдыққа жататын вишап, сондай-ақ Тейшебайни (Кармир Блур) – ежелгі Урарту қаласынан табылған есік қойылған.
The statue of Mesrop Mashtots and his disciple Koryun by Ghukas Chubaryan was erected in 1962 below the terrace where the main building stands. Since the 1970s an open air exhibition is located in the colonnades on both sides of the entrance. On display there are khachkars from the 13th 17th centuries; a tombstone from the Noratus cemetery; a vishap dated 2nd 1st millennia BC; a door from Teishebaini (Karmir Blur), a Urartian archaeological site.
Жаңа ғимарат
Матенадаранның жаңа ғимаратын музыкант ретінде әйгілі сәулетші Артур Мескиан өсіп келе жатқан қолжазбалар жинағын орналастыру үшін жобалаған.
The new building of the Matenadaran was designed by Arthur Meschian, an architect better known as a musician, to accommodate the growing collection of manuscripts.
Мұражай
Матенадаран құрылғалы Ереванның ең танымал орындарының біріне айналды және қаланың ең маңызды және танымал туристік тартымдылығы болып табылады. 2016 жылы шамамен 89 000, ал 2019 жылы 132 600 келушіні қабылдады. Индира Ганди (1976), Владимир Путин (2001), Жозе Мануэль Баррозу (2012), Принц Чарльз (2013) Матенадаранға келгендердің қатарында болды.
The Matenadaran has become one of the landmarks and major tourist attractions of Yerevan since its establishment. and Yerevan's most important and most popular tourist attraction. It attracted some 89,000 visitors in 2016, and around 132,600 in 2019. Indira Gandhi (1976), Vladimir Putin (2001), José Manuel Barroso (2012), Prince Charles (2013).
Жинақ
Қазіргі уақытта Матенадаранда барлығы 23 000-ға жуық қолжазба мен шиыршық сақталған, оның ішінде фрагменттер де бар. Бұдан өзге, 500 000-нан астам құжаттар бар, оларға императорлық жарлықтар, католикостардың бұйрықтары, армян зерттеулеріне қатысты түрлі құжаттар және архивтік мерзімді басылымдар кіреді. Сол кезде парсы, сирия, араб, грек, грузин, орыс, еврей, хинди, тамил, латын, эфиоп (геез) және басқа да тілдерде мыңға жуық қолжазба болған. Ал "Шухонт" Евангелиесі (1669) жыл сайын Мюгни және Ошакан шіркеулеріне құрмет көрсету үшін әкелінеді.
Currently, the Matenadaran contains a total of some 23,000 manuscripts and scrolls—including fragments. Furthermore, over 500,000 documents such as imperial and decrees of catholicoi, various documents related to Armenian studies, and archival periodicals. At the time there were some one thousand manuscripts in other languages, such as Persian, Syriac, Arabic, Greek, Georgian, Russian, Hebrew, Hindi, Tamil, Latin, Ethiopic (Geʽez), and other languages. and the Shukhonts' Gospel (1669) are taken to the churches of Mughni and Oshakan every year to be venerated.
Каталогтар
Матенадаран қолжазбаларының алғашқы толық каталогы («Ցուցակ ձեռագրաց») 1965 және 1970 жылдары екі томдық болып, 2007 жылы қосымша томмен жарық көрді. Бұл үш томда Матенадаранда сақталатын 11 100 қолжазбаның қысқаша сипаттамалары келтірілген. 1984 жылдан бері «Армения қолжазбаларының негізгі тізімі» («Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց») деген атаумен толыққанды каталог жарияланып келеді. 2019 жылдың қазіргі күніне дейін он том жарық көрді.
The first complete catalog of the Matenadaran manuscripts («Ցուցակ ձեռագրաց») was published in two volumes in 1965 and 1970 with a supplementary volume in 2007. These three volumes listed 11,100 manuscripts kept at the Matenadaran with short descriptions. Since 1984, a more detailed catalog has been published, titled The Main List of Armenian Manuscripts («Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց»). As of 2019, ten volumes have been published.
Банбер Матенадарани
Матенадаран 1941 жылдан бері "Банбер Матенадарани" (Բանբեր Մատենադարանի, "Матенадаран хабарламасы") ғылыми журналын шығарады. Мақалалар көбінесе жинақтағы мәтіндердің қолжазбалары мен басылымдарына арналған. Журнал жоғары сапалы ғылыми жұмыстарымен мақталады. 2011 жылы Армения президенті Серж Саргсян Матенадаранды "армян халқының ең үлкен қазынасы, армяндық идентитінің ең бекем тірегі" деп атады. Нора Дудвиктің сөзіне сәйкес, кеңестік кезеңде Матенадаран "армян мәдениетінің басты құндылықтарын бейнеледі және армяндарға ата-бабаларының бесінші ғасырда қол жеткізген білім мен мәдениет деңгейін көрсетті". Томас де Ваал Матенадаранды Опера және Ұлттық галерея сияқты бірнеше мекемемен бірге Ереванды "армян мифтері мен үміттерінің сақталымы" етуге бағытталған кеңестік күш-жігердің орталығы деп атады. Левон Абрамянның пікірінше, зайырлы Матенадаран атеистік мемлекетте ортағасырлық монастырлар дәстүрін жалғастырды. Патрик Донабедиан мен Клод Мутафиан оны "заманауи, зайырлы және қалалық монастырь" деп сипаттады. Геворг Эмин оны армян қолжазбаларының "басты ғибадатханасы" деп атады, ал Сильва Капутикян оның "Қасиетті Грипсим шіркеуі мен Гегард монастыры сияқты құрмет сезімін тудыратынын" айтты. Абрамян Матенадаран армяндар үшін қасиетті орынға айналғанын, онда қолжазбалар ғылыми құрметпен ғана емес, құлшылықпен қаралатынын мәлімдеді. 1971 жылы Гленн Т. Сиборг басқарған американдық делегация Матенадаранның "асыл қазынасына" халықтың "шынайы қамқорлықпен" қарағанын атап өтті. Кеңес дәуірінде ол 1978 жылғы маркада және 1990 жылғы 5 рубльдік ескерткіш монетада бейнеленді. Коммунистік партияның ресми газеті "Правда" 1989 жылы білімді кеңес азаматының "әлеуметтік өмірін Третьяков галереясы, Ленинград Эрмитажы және Ереван Матенадарансыз көзге елестете алмайтынын" жазды. 1984 жылы Кеңес Армениясының басшысы Карен Демирчян армян кітаптары мен қолжазбаларын тұрақты көші-қон арқылы жойылудан қорғау қажеттігінің жоқ екенін мәлімдеді, өйткені олар "халықтың ой-қиялы мен талантының баға жетпес туындыларының ғибадатханасы" деп аталатын Матенадаранда сақталады. Арменияда 1994 жылдан 2004 жылға дейін айналыста болған 1000 драмдық банкнотта бейнеленді. Сонымен қатар, ол 2002 жылы (алтын) және 2007 жылы (күміс) айналысқа шығарылмаған ескерткіш монеталарда, сондай-ақ 2007 жылғы маркада көрсетілді. 2015 жылы Ресейдің Орталық банкі Еуразиялық экономикалық одаққа арналған күміс ескерткіш монета шығарды, онда мүше мемлекеттердің астаналарының символдары, соның ішінде Матенадаран бейнеленді.
The Matenadaran publishes the scholarly journal Banber Matenadarani (Բանբեր Մատենադարանի, "Herald of the Matenadaran") since 1941. The articles are usually devoted to the manuscripts and editions of texts contained in the collection. The journal has been praised for its high quality of scholarship. In 2011 Armenian President Serzh Sargsyan called the Matenadaran a "national treasure which has become the greatest citadel of the Armenian identity." According to Nora Dudwick, in the Soviet period, the Matenadaran "symbolized the central values of Armenian culture [and signified] to Armenians the high level of culture and learning their ancestors achieved as early as the fifth century." Thomas de Waal notes that alongside several other institutions (e. g. the Opera, National Gallery) the Matenadaran was central in the Soviet efforts to make Yerevan a "repository of Armenian myths and hopes." Levon Abrahamian argues that the secular Matenadaran continued the traditions of medieval monasteries within an atheist state. Patrick Donabédian and Claude Mutafian characterized it as a "modern, secular, and urban monastery." Gevorg Emin called it the "chief temple" of Armenian manuscripts, while Silva Kaputikyan suggested that it "evokes the same reverent feeling" as Saint Hripsime Church and the monastery of Geghard. Abrahamian suggests that the Matenadaran has become a sanctuary and temple for Armenians, where manuscripts are treated not only with scientific respect, but also adoration. An American delegation headed by Glenn T. Seaborg that visited in 1971 noted the "loving care with which the people obviously regarded" the "tremendous wealth" of the Matenadaran. In the Soviet era, it was featured on a 1978 stamp and a 5 ruble commemorative coin released in 1990. The Communist Party's official newspaper, Pravda, wrote in 1989 that no educated Soviet citizen can "imagine spiritual life without the capital's Tretyakov Gallery, the Leningrad Hermitage, and the Yerevan Matenadaran." In 1984, Karen Demirchyan, the Soviet Armenian leader, expressed that there was no longer a necessity to safeguard Armenian books and manuscripts from potential destruction through constant migrations, as they were safeguarded at the Matenadaran, which he called the "temple of priceless creations of the people's mind and talent." In post Soviet Armenia, it appeared on a 1,000 dram banknote circulated from 1994 to 2004. Additionally, it was depicted on uncirculated commemorative coins in 2002 (gold) and 2007 (silver), as well as on a stamp issued in 2007. In 2015 the Central Bank of Russia issued a silver commemorative coin dedicated to the Eurasian Economic Union, which depicted symbols of the capitals of the member states, including the Matenadaran.
Белгілі зерттеушілер
Геворг Эмин, ақын. 1940 жылдары Матенадаранда қысқа мерзім жұмыс істеді. Рафаэль Ишканян, тіл білімі маманы, саяси белсенді және депутат. 1961-1963 жылдары Матенадаранда жұмыс істеді. Нүне Саркисян, Арменияның бірінші ханымы (2018–2022). 1980 жылдары Матенадаранда жұмыс істеді. Левон Тер-Петросян, Арменияның тұңғыш президенті (1991–1998). 1978-1991 жылдары Матенадаранда жұмыс істеді. Алғашында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген, 1985 жылы аға ғылыми қызметкер болды. Асатур Мнацаканян, филолог және тарихшы. 1940 жылдан 1983 жылы қайтыс болғанға дейін Матенадаранда жұмыс істеді.
Gevorg Emin, poet. He worked briefly at the Matenadaran in the 1940s. Rafael Ishkhanyan, linguist, political activist and MP. He worked at the Matenadaran from 1961 to 1963. Nouneh Sarkissian, First Lady of Armenia (2018–2022). She worked at the Matenadaran in the 1980s. Levon Ter Petrosyan, the first president of Armenia (1991–98). He worked at the Matenadaran from 1978 to 1991. He was initially a junior researcher, but became a senior researcher in 1985. Asatur Mnatsakanian, philologist and historian. He worked at the Matenadaran from 1940 until his death in 1983.