Кіріспе

Матенадаран, ресми түрде Месроп Маштоц атындағы көне қолжазбалар институты, Еревандағы мұражай, қолжазбалар сақталымы және ғылыми-зерттеу институты. Бұл әлемдегі ең ірі армян қолжазбалары қоры. Ол 1959 жылы бұрын Ечмиадзинде сақталған Армян Шіркеуінің ұлттандырылған жинағының негізінде құрылды. Құрылғаннан бері оның жинағы, көбінесе жеке тұлғалардың сыйлықтары арқасында біртіндеп кеңейді. Ереванның ең танымал нысандарының бірі – бұл институт армян әліпбиін жасаған Месроп Маштоцтың есімімен аталады, ал оның ескерткіші ғимараттың алдында орналасқан. Оның жинағы ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік естелік» бағдарламасының тізіміне енгізілген.

Атауы

Матенадаран сөзі матеан ("кітап" немесе "пергамент") және даран ("қойма") сөздерінен құралған күрделі сөз. Екі сөз де орта парсы тілінен шыққан. Ағылшын тілінде кейде "scriptorium" деп аударылғанымен, одан дұрыс аудармасы – "қолжазбалар қоймасы немесе кітапханасы". Орта ғасырлық Арменияда матенадаран термині кітапхана мағынасында қолданылған, себебі барлық кітаптар қолжазба түрінде болған. efn|Қазіргі Шығыс Арменияда "кітапхана" сөзі "градаран" терминімен ауыстырылған, ал Батыс Арменияда "кітапхана" үшін "матенадаран" сөзі қолданыла береді. Константинополь Армения патриархаты және Киелі Ечмиадзин Аналық Орындағы Ваче мен Тамар Манукян қолжазбалар қоймасы да бар. Оны басқалардан ажырату үшін көбінесе Ереван Матенадаран деп атайды (Մաշտոցյան Մատենադարան).

Тарихи алдыңғылары

Арменияда қолжазбалар қоймасы туралы ең алғашқы айғақ бесінші ғасырдағы тарихшы Газар Парпецидің еңбектерінде кездеседі. Ол Вагаршапаттағы Эчмиадзин католикосатында грек және армян тілдеріндегі мәтіндер сақталған мұндай қойманың бар екенін атап өткен. Эчмиадзин матенадаранының 15-шы ғасырға дейін, католикосат Систен Киликияға оралғанға дейін тағдыры туралы дереккөздерде мәлімдеме жоқ. Армения екі ірі держава арасындағы үздіксіз соғыс алаңы болғандықтан, Эчмиадзиндегі Матенадаран бірнеше рет қарақшылар шабуылына ұшырады, соңғысы 1804 жылы орыс-парсы соғысы кезінде болды. 19-шы ғасырдың басында Шығыс Арменияның Ресей империясына қосылуы қалған қолжазбаларды сақтау үшін тұрақты жағдай жасады. 1922 жылдың наурыз айында Александр Миасникиан Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Эчмиадзиннен Мәскеуге жіберілген қолжазбаларды Арменияға қайтаруға бұйрық берді.

Ашық аспан астындағы мүсіндер мен көрмелер

Гүкас Чубарянның Месроп Маштоц және оның шәкірті Корюнның мүсіні 1962 жылы бас ғимарат орналасқан террасаның төменгі жағында орнатылды. 1970 жылдардан бері кіреберістің екі жағындағы галереяларда ашық аспан астындағы көрме ұйымдастырылған. Көрмеде 13-17 ғасырлардағы хачкарлар, Норатус зиратынан әкелінген қабір тасы, б.з.д. 2-1 мыңжылдыққа жататын вишап, сондай-ақ Тейшебайни (Кармир Блур) – ежелгі Урарту қаласынан табылған есік қойылған.

Жаңа ғимарат

Матенадаранның жаңа ғимаратын музыкант ретінде әйгілі сәулетші Артур Мескиан өсіп келе жатқан қолжазбалар жинағын орналастыру үшін жобалаған.

Мұражай

Матенадаран құрылғалы Ереванның ең танымал орындарының біріне айналды және қаланың ең маңызды және танымал туристік тартымдылығы болып табылады. 2016 жылы шамамен 89 000, ал 2019 жылы 132 600 келушіні қабылдады. Индира Ганди (1976), Владимир Путин (2001), Жозе Мануэль Баррозу (2012), Принц Чарльз (2013) Матенадаранға келгендердің қатарында болды.

Жинақ

Қазіргі уақытта Матенадаранда барлығы 23 000-ға жуық қолжазба мен шиыршық сақталған, оның ішінде фрагменттер де бар. Бұдан өзге, 500 000-нан астам құжаттар бар, оларға императорлық жарлықтар, католикостардың бұйрықтары, армян зерттеулеріне қатысты түрлі құжаттар және архивтік мерзімді басылымдар кіреді. Сол кезде парсы, сирия, араб, грек, грузин, орыс, еврей, хинди, тамил, латын, эфиоп (геез) және басқа да тілдерде мыңға жуық қолжазба болған. Ал "Шухонт" Евангелиесі (1669) жыл сайын Мюгни және Ошакан шіркеулеріне құрмет көрсету үшін әкелінеді.

Каталогтар

Матенадаран қолжазбаларының алғашқы толық каталогы («Ցուցակ ձեռագրաց») 1965 және 1970 жылдары екі томдық болып, 2007 жылы қосымша томмен жарық көрді. Бұл үш томда Матенадаранда сақталатын 11 100 қолжазбаның қысқаша сипаттамалары келтірілген. 1984 жылдан бері «Армения қолжазбаларының негізгі тізімі» («Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց») деген атаумен толыққанды каталог жарияланып келеді. 2019 жылдың қазіргі күніне дейін он том жарық көрді.

Банбер Матенадарани

Матенадаран 1941 жылдан бері "Банбер Матенадарани" (Բանբեր Մատենադարանի, "Матенадаран хабарламасы") ғылыми журналын шығарады. Мақалалар көбінесе жинақтағы мәтіндердің қолжазбалары мен басылымдарына арналған. Журнал жоғары сапалы ғылыми жұмыстарымен мақталады. 2011 жылы Армения президенті Серж Саргсян Матенадаранды "армян халқының ең үлкен қазынасы, армяндық идентитінің ең бекем тірегі" деп атады. Нора Дудвиктің сөзіне сәйкес, кеңестік кезеңде Матенадаран "армян мәдениетінің басты құндылықтарын бейнеледі және армяндарға ата-бабаларының бесінші ғасырда қол жеткізген білім мен мәдениет деңгейін көрсетті". Томас де Ваал Матенадаранды Опера және Ұлттық галерея сияқты бірнеше мекемемен бірге Ереванды "армян мифтері мен үміттерінің сақталымы" етуге бағытталған кеңестік күш-жігердің орталығы деп атады. Левон Абрамянның пікірінше, зайырлы Матенадаран атеистік мемлекетте ортағасырлық монастырлар дәстүрін жалғастырды. Патрик Донабедиан мен Клод Мутафиан оны "заманауи, зайырлы және қалалық монастырь" деп сипаттады. Геворг Эмин оны армян қолжазбаларының "басты ғибадатханасы" деп атады, ал Сильва Капутикян оның "Қасиетті Грипсим шіркеуі мен Гегард монастыры сияқты құрмет сезімін тудыратынын" айтты. Абрамян Матенадаран армяндар үшін қасиетті орынға айналғанын, онда қолжазбалар ғылыми құрметпен ғана емес, құлшылықпен қаралатынын мәлімдеді. 1971 жылы Гленн Т. Сиборг басқарған американдық делегация Матенадаранның "асыл қазынасына" халықтың "шынайы қамқорлықпен" қарағанын атап өтті. Кеңес дәуірінде ол 1978 жылғы маркада және 1990 жылғы 5 рубльдік ескерткіш монетада бейнеленді. Коммунистік партияның ресми газеті "Правда" 1989 жылы білімді кеңес азаматының "әлеуметтік өмірін Третьяков галереясы, Ленинград Эрмитажы және Ереван Матенадарансыз көзге елестете алмайтынын" жазды. 1984 жылы Кеңес Армениясының басшысы Карен Демирчян армян кітаптары мен қолжазбаларын тұрақты көші-қон арқылы жойылудан қорғау қажеттігінің жоқ екенін мәлімдеді, өйткені олар "халықтың ой-қиялы мен талантының баға жетпес туындыларының ғибадатханасы" деп аталатын Матенадаранда сақталады. Арменияда 1994 жылдан 2004 жылға дейін айналыста болған 1000 драмдық банкнотта бейнеленді. Сонымен қатар, ол 2002 жылы (алтын) және 2007 жылы (күміс) айналысқа шығарылмаған ескерткіш монеталарда, сондай-ақ 2007 жылғы маркада көрсетілді. 2015 жылы Ресейдің Орталық банкі Еуразиялық экономикалық одаққа арналған күміс ескерткіш монета шығарды, онда мүше мемлекеттердің астаналарының символдары, соның ішінде Матенадаран бейнеленді.

Белгілі зерттеушілер

Геворг Эмин, ақын. 1940 жылдары Матенадаранда қысқа мерзім жұмыс істеді. Рафаэль Ишканян, тіл білімі маманы, саяси белсенді және депутат. 1961-1963 жылдары Матенадаранда жұмыс істеді. Нүне Саркисян, Арменияның бірінші ханымы (2018–2022). 1980 жылдары Матенадаранда жұмыс істеді. Левон Тер-Петросян, Арменияның тұңғыш президенті (1991–1998). 1978-1991 жылдары Матенадаранда жұмыс істеді. Алғашында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген, 1985 жылы аға ғылыми қызметкер болды. Асатур Мнацаканян, филолог және тарихшы. 1940 жылдан 1983 жылы қайтыс болғанға дейін Матенадаранда жұмыс істеді.