Григор Լուսավորիչ – Армян Апостол Шіркеуінің негізін қалаушы, Арменияны христиан дініне аударған қасиетті тұлға. 301 ж. христиандықты мемлекеттік дін деп жариялады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Армян Апостолдық шіркеуінің қасиетті қамқоршысы (шамамен 257–331 жж.)
Patron saint of the Armenian Apostolic Church (c.257–c.331)
Григорий Нұрландырушы (көне армян тілінде Գրիգոր Լուսավորիչ, Grigor Lusavorich) – Армян Апостолдық шіркеуінің негізін қалаушы және алғашқы ресми басшысы. Ол Арменияны IV ғасырдың басында (дәстүрлі түрде 301 жылы) Зороастризмнен христиан дініне өткізді, осылайша Арменияны христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдаған алғашқы мемлекет етті. Армян Апостолдық шіркеуі мен басқа да кейбір шіркеулерде қасиетті кісі ретінде құрметтеледі. Григорийдің Парфиялық ақсүйек Анактің ұлы болғаны, оның Арменияның Арсакид әулетінен Хосров II патшасын өлтіргені айтылады. Жас Григорий Анактің отбасын жоюдан аман қалды және Каппадокияның Кесария қаласында христиан дінінде тәрбиеленді. Григорий ересек болған соң Арменияға оралып, Тиридат III патшаның қызметіне кірді. Патшаға табынудан бас тарғандықтан, Григорийді Тиридат азаптады. Патша Григорийдің кім екенін білген соң, оны 14 жылға Қор Вирап деп аталатын терең құдыққа тастады. Григорий керемет түрде өлімнен құтылып, Тиридаттың қарындасы Хосровидухттың көмегімен көп жылдан кейін босатылды. Григорий патшаны христиан дініне өткізді, содан кейін Армения 301 жылы христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдаған алғашқы ел болды. Григорий Нұрландырушы, агиографиялық дереккөздерде айтылғандай, Тиридат патшаны, оның күнәсі үшін шошқаға айналған күйінен емдеді және Арменияда христиан дінін уағыздады. Ол Кесарияда Арменияның епископы болып бекітілді, Тиридат патшаны және армян халқын суға батырып дінге кіргізді, Арменияны аралап, түркі діндеріне арналған ғибадатханаларды бұзды және олардың орнына шіркеулер салды. Григорий ақырында патриархаттан бас тартып, жалғыз өмір сүруді жөн көрді. Оның ұрпақтары, Грегоридтер деп аталатын, Армения патриархы лауазымын мұрагерлікпен V ғасырға дейін, кейбір үзілістермен атқарды. Армян шіркеуі Григорийдің құрметіне кейде «Нұрландырушының» (лусаворчʻական) немесе Григориан шіркеуі деп аталады.
Gregory the Illuminator (Classical , reformed spelling: Գրիգոր Լուսավորիչ, Grigor Lusavorich; – ) was the founder and first official head of the Armenian Apostolic Church. He converted Armenia from Zoroastrianism to Christianity in the early fourth century (traditionally dated to 301), making Armenia the first state to adopt Christianity as its official religion. He is venerated as a saint in the Armenian Apostolic Church and in some other churches. Gregory is said to have been the son of a Parthian nobleman, Anak, who assassinated the Arsacid king of Armenia Khosrov II. The young Gregory was saved from the extermination of Anak's family and was raised as a Christian in Caesarea of Cappadocia. Gregory returned to Armenia as an adult and entered the service of King Tiridates III, who had Gregory tortured after he refused to make a sacrifice to a pagan goddess. After discovering Gregory's true identity, Tiridates had him thrown into a deep pit well called Khor Virap for 14 years. Gregory was miraculously saved from death and released after many years with the help of Tiridates' sister Khosrovidukht. Gregory then converted the King to Christianity, and Armenia then became the first country to adopt Christianity as a state religion in 301 AD. Gregory, the Illuminator, then healed King Tiridates, who the hagiographical sources say had been transfomed into a boar for his sins, and preached Christianity in Armenia. He was consecrated bishop of Armenia at Caesarea, baptized King Tiridates and the Armenian people, and traveled throughout Armenia, destroying pagan temples and building churches in their place. Gregory eventually gave up the patriarchate to live as a hermit and was succeeded by his son Aristaces. Gregory's descendants, called the Gregorids, hereditarily held the office of Patriarch of Armenia with some interruptions until the fifth century. It is in Gregory's honor that the Armenian Church is sometimes called lusavorchʻakan ("of the Illuminator") or Gregorian.
Ерте өмір
Армян дәстүрінде Григорий Ағартушының өмірінің стандартты нұсқасы Агатанегелосқа жатқызылған V ғасырдағы агиографиялық тарихтан шыққан. Агатанегелостың баяндамасына сәйкес, Григорий парфяндық дворян Анактың ұлы болған; кейінірек армян тарихшысы Мовс Хоренаци Анакты парфяндық дворяндық Сурен әулетінің мүшесі деп көрсетеді. Сасанид патшасы Ардашир I Анакқа өзінің иеліктерін қайтаруге уәде беріп, оны Арменияға жіберді, содан кейін Анак Арменияның аршакид патшасы Хосров II-ге сенімге кіріп, оны өлтірді. Армян ақсүйектері Анакты және оның бүкіл отбасын өлімге жіберді. Анақтың ұлы Григорий оның күтімшісінің көмегімен өлімнен құтылды, Хоренаци оны Софи деп атайды, ол Каппадокиялық көрнекті тұлға Эвталийдің (Евтʻағ) қарындасы болған. Григорий Каппадокиядағы Кесарияға апарылып, онда христиандық тәрбие алды. Жан Мишель Тьерри оны "каппадокиялық мәдениет пен дін" иесі деп сипаттап, "Грек өркениетін Арменияға әкелгенімен" бағалады. Хоренацидің сөзіне қарағанда, Григорий есейген кезде Давид есімді христианның қызы Мариамға үйленді. Олардың Мариамнан Аристакс және Вртанес есімді екі ұлы болды, олар кейін Григорийден кейін Арменияның патриархтары болды.
In the Armenian tradition, the standard version of the life of Gregory the Illuminator derives from the fifth century hagiographic history attributed to Agathangelos. According to Agathangelos's account, Gregory was the son of the Parthian nobleman Anak; the later Armenian historian Movses Khorenatsi identifies Anak as a member of the Parthian noble house of Suren. At the incitation of the Sasanian king Ardashir I, who promised to return Anak his domain as a reward, the Parthian nobleman went to Armenia and assassinated the Arsacid king of Armenia Khosrov II after gaining his confidence. Anak was then put to death by the Armenian nobles along with his entire family․ Anak's son Gregory narrowly escaped execution with the help of his nurse, whom Khorenatsi calls Sophy, sister of a Cappadocian notable named Euthalius (Ewtʻagh). Gregory was taken to Caesarea in Cappadocia, where he received a Christian upbringing. Jean Michel Thierry described him as of "Cappadocian culture and religion" and credited him with having introduced "Greek civilization to Armenia." According to Khorenatsi, upon coming of age, Gregory married Mariam, daughter of a Christian named David. He had two children with Mariam: Aristaces and Vrtanes, who would later succeed Gregory as patriarchs of Armenia.
Арменияның христиандануы
Ұлдары дүниеге келгеннен кейін Мариам мен Григорий ажырасып, Григорий өлтірілген Хосров II патшасының ұлы Тиридат III-нің қызметіне кіру үшін Арменияға кетті. Григорий Анахит құдайына құрбандық шалудан бас тартқан соң, патша оны түрмеге жаптырып, көптеген азаптарға душар етті. Тиридат Григорийдің әкесін өлтірген адамның баласы екенін білген соң, оны Артаксата маңындағы Хор Вирап деп аталатын терең шұңқырға лақтырып жіберді, онда ол он үш (немесе он бес) жыл бойы тұрды. Агатангелдің тарихында Григорий керемет түрде құтқарылып, Тиридаттың қарындасы Хосровидухтың көрісінен кейін шұңқырдан шығарылады. Содан кейін Григорий патшаны емдеді, ал Агатангелдің жазуынша, Тиридат күнәлі мінез-құлқы үшін жабайы шошқаға айналған еді. Тиридат және оның сарайы христиан дінін қабылдады, осылайша Армения христиан дінін мемлекеттік дін ретінде алғаш рет қабылдаған мемлекет болды. Бостандыққа шыққаннан кейін Григорий Арменияда христиан дінін уағыздады және Вагаршапат қаласында шейіттер Гайане мен Хрипсимеге арналған киелі орындарды тұрғызды, олардың орны Григорийге көрісте көрсетілген еді. Вагаршапат кейіннен армян христиандығының ана шіркеуіне айналды және орта ғасырларда Григорийдің көрісіне сілтеме жасай отырып, Ежмиацин ("жалғыз туылғанның түсуі") деп аталды. Григорий, кейде Тиридатпен бірге, Арменияны аралап, пұтқа табынушылық ғибадатханаларды бұзды және пұтқа табынушы дін қызметкерлерінің қарулы қарсылығын жеңді. Содан кейін Григорий армян княздарының сүйемелдемесімен Кесарияға барып, Леонтий Кесарияның атынан Арменияның епископы болып тағайындалды. IV ғасырдың соңында Нерсе I қайтыс болғанға дейін Григорийдің ізбасарлары Арменияның епископтары ретінде бекітілу үшін Кесарияға барып тұратын, ал Армения Кесария митрополиттерінің номиналды билігінде қалды. Арменияға оралған Григорий бұзылған пұтқа табынушылық ғибадатханалардың орнына шіркеулер салдырып, олардың жерлерін және байлықтарын Армения шіркеуіне және өз үйіне иеленді. Ащышатта Ваганға арналған бұзылған ғибадатхананың орнында Григорий армян шіркеуінің бастапқы орталығы болған шіркеуді тұрғызды және 387 жылы ел бөлінгенге дейін солай болды. Григорий Багаван қаласының жанында Тиридат патшамен кездесіп, армян патшасын, әскерін және халқын Евфрат өзенінде крещение рәсімінен өткізді. Агатангелдің тарихының армян емес екі нұсқасында Григорий Тиридатпен бірге Кавказ Албаниясының, Грузияның және Лазика/Абхазияның патшаларын да крещение рәсімінен өткізеді. Ол балаларға христиандық білім беру үшін мектептер ашты, онда оқыту грек және сирия тілдерінде жүргізілді. Арменияның шіркеу құрылымын орнатып, ол пұтқа табынушы дін қызметкерлерінің балаларын епископтар етіп тағайындады. Григорий патша Тиридатпен бірге Римге елшілік сапармен барып, жаңадан христиан болған Константин Ұлына барған деген аңыз бар, бірақ ғалым Роберт У. Томсон мұны ойдан шығарылған деп санайды. Арменияның христиан дінін қабылдауы дәстүрлі түрде 301 жылға жатқызылады, бірақ қазіргі заманғы зерттеулер шамамен 314 жылды ықтималрақ санады. Сонымен қатар, Агатангелдің тарихы Армениядағы христиан дінінің таралуын Григорийдің өмірінде болғандай көрсетеді, бірақ шындығында бұл бірте-бірте жүрген процесс болды.
After the birth of their sons, Mariam and Gregory separated, and Gregory went to Armenia to enter the service of King Tiridates III, son of the assassinated king Khosrov II. After Gregory refused to sacrifice to the goddess Anahit, the king had Gregory imprisoned and subjected to many tortures. Once Tiridates discovered that Gregory was the son of his father's killer, he had Gregory thrown into a deep pit called Khor Virap near Artaxata, where he remained for thirteen (or fifteen) years. In Agathangelos's history, Gregory is miraculously saved and brought out from the pit after Tiridates' sister Khosrovidukht sees a vision. Gregory then healed the king, who, Agathangelos writes, had been transformed into a wild boar for his sinful behavior. Tiridates and his court accepted Christianity, making Armenia the first state to adopt Christianity as its official religion. After being released, Gregory preached the Christian faith in Armenia and erected shrines to the martyrs Gayane and Hripsime in Vagharshapat on a spot indicated to him in a vision. Vagharshapat would later become home to the mother church of Armenian Christianity and, by medieval times, called Ejmiatsin ("descent of the only begotten") in reference to Gregory's vision. Gregory, sometimes accompanied by Tiridates, went around Armenia destroying pagan temples, defeating the armed resistance of the pagan priests. Gregory then went to Caesarea with a retinue of Armenian princes and was consecrated bishop of Armenia by Leontius of Caesarea. Until the death of Nerses I in the late fourth century, Gregory's successors would go to Caesarea to be confirmed as bishops of Armenia, and Armenia remained under the titular authority of the metropolitans of Caesarea. Returning to Armenia, Gregory raised churches in place of the destroyed pagan temples and seized their estates and wealth for the Armenian Church and his house. On the site of the destroyed temple to Vahagn at Ashtishat, Gregory raised a church which became the original center of the Armenian Church and remained so until after the partition of the country in 387. Gregory met King Tiridates near the town of Bagavan and baptized the Armenian king, army and people in the Euphrates. In two non Armenian versions of Agathangelos's history, Gregory also baptizes together with Tiridates the kings of Caucasian Albania, Georgia and Lazica/Abkhazia. He founded schools for the Christian education of children, where the languages of instruction were Greek and Syriac. He established the ecclesiastical structure of Armenia, appointing as bishops some of the children of pagan priests. Gregory is also said to have journeyed to Rome with King Tiridates in an embassy to the recently converted Constantine the Great, but scholar Robert W. Thomson views this as fictional. The conversion of Armenia to Christianity is traditionally dated to 301, but modern scholarship considers a later date, approximately 314, to be a more likely. Additionally, the history of Agathangelos depicts the spread of Christianity of Armenia as having occurred practically entirely within Gregory's lifetime, when, in fact, it was a more gradual process.
Зейнеткерлік және өлім
Арменияны христиан дініне айналдырғаннан кейін Грегорий кіші ұлы Аристакесті мұрагері етіп тағайындады және Жоғарғы Арменияның Даранали ауданындағы "Мане үңгірінде" шөлгеш өмірге көшті. Армения Патриархаты Григорий әулеті, Грегоридтер деп аталатын, Патриарх Исаактың бесінші ғасырдағы қазасына дейін, кейбір үзілістермен, мұрагерлік лауазым ретінде сақталды. Мовс Хоренацидің мәліметінше, Григорий кейде усақ қонысынан шығып, Аристакс Никея кеңесінен (325) оралғанға дейін елді аралап жүрді, содан кейін ол ешкімге көрінбеді. Ол Мане үңгірінде қайтыс болды және оны танымайтын шабандар жақын маңда жерледі. Барлық дереккөздер Григорийдің Никея кеңесінен кейін көп ұзамай қайтыс болғанын көрсетеді; Кирилл Туманов Григорийдің қайтыс болған жылы 328 жыл екенін айтады.
Some time after converting Armenia to Christianity, Gregory appointed his younger son Aristaces as his successor and went to live an ascetic life in the "cave of Manē" in the district of Daranali in Upper Armenia. The Patriarchate of Armenia would be held as a hereditary office, with some interruptions, by the house of Gregory, called the Gregorids, until the death of Patriarch Isaac in the fifth century. According to Movses Khorenatsi, Gregory sometimes came out from his hermitage and traveled around the country until Aristaces returned from the Council of Nicaea (325), after which Gregory never appeared to anyone again. He died in seclusion in the cave of Manē and was buried nearby by shepherds who did not know who he was. All of the sources indicate that Gregory's death occurred not long after the Council of Nicaea; Cyril Toumanoff gives 328 as the year of Gregory's death.
Тарихи бағалау
Филолог және Арменияның бірінші президенті Левон Тер-Петросян Григорий мен Месроп Маштоцтың армян тарихының бағытына ең зор әсер еткенін айтады. Джеймс Р. Расселл Григорий мен Маштоцтың екеуінің де болашақты көре білгендер екенін, өз жобаларына патшадан қолдау тапқанын, Батысқа бет бұрғанын, грек мәдениетіне өте ынталы болғанын, бұрынғы дін өкілдерінің балаларын тәрбиелегенін және білім арқылы дінді тарату үшін өз шәкірттерін жинағанын мәлімдейді.
Levon Ter Petrosyan, philologist and Armenia's first president, postulates that Gregory and Mesrop Mashtots had the most influence on the course of Armenian history. James R. Russell argues that both Gregory and Mashtots were visionaries, found a champion for their program in the king, looked to the West, had very strong pro Hellenic bias, trained the children of pagan priests and assembled their own disciples to spread the faith through learning.
Қалпына келтірілген жәдігерлер мен құрметті
Өлгеннен кейін оның мәйіті Тоданум ауылына (Тордан, қазіргі Доганкой, Кема, Ерзинкан маңы) көшірілді. Киелі Ечмиадзиннің Аналық Орталығы, Киликияның Ұлы үйінің Армян Католикосаты, Иерусалим Армян Патриархаты және Константинополь Армян Патриархатының әрқайсысы әулиенің оң қолынан қалған реликвияларға ие екенін мәлімдейді, бұл реликвиялар қол пішіндес қутқа ие. Ечмиадзин және Киликия католикосаттары әр жеті жыл сайын Киелі Миронды баталау үшін осы қол реликвиясын пайдаланады. Армян шіркеуінің күнтізбесінде Әулие Григорийдің реликвияларының табылуы маңызды мереке болып есептеледі және ол Пентикосттан кейінгі төртінші жексенбіге дейінгі сенбіде тойланады. Армян Апостол шіркеуінде Әулие Григорийге арналған тағы екі мереке бар: Қор Вирапқа кіру мерекесі, "терең шұңқыр немесе түрме" (Ұлы Оразаның соңғы сенбісінде тойланады) және Қор Вираптан босатылу мерекесі (Пентикосттан кейінгі екінші жексенбіге дейінгі сенбіде тойланады).
After his death his corpse was removed to the village of Thodanum (T'ordan, modern Doğanköy, Kemah, near Erzincan). The Mother See of Holy Etchmiadzin, the Armenian Catholicosate of the Great House of Cilicia, the Armenian Patriarchate of Jerusalem and the Armenian Patriarchate of Constantinople each claim to have relics from the right arm of the saint, in an arm shaped reliquary. The catholicosates of Etchmiadzin and Cilicia use the arm relic for the blessing of the Holy Myron every seven years. In the calendar of the Armenian Church, the discovery of the relics of St. Gregory is an important feast and is commemorated on the Saturday before the Fourth Sunday after Pentecost. Two other feast days in the Armenian Apostolic Church are devoted to St. Gregory: the feast of his entry into Khor Virap, the 'deep pit or dungeon' (commemorated on the last Saturday of Lent) and his deliverance from Khor Virap (commemorated on the Saturday before the second Sunday after Pentecost).
Армян өнеріндегі бейнелер
Григорий ерте орта ғасырдан бері әрмен өнерінде әр түрлі материалдарда кеңінен бейнеленген. Әлдебір VII ғасырдағы Талиндегі стелаға қашалған қасиетті тұлға – оның өзі. Ол Ван көліндегі X ғасырлық Ахтамар соборының шығыс жағында Жақиямен, Ілияс пайғамбармен, Таддеймен, Нисибис Яковпен және елші Бартоломеймен бірге бейнеленген. Григорийдің өмірінен он алты көрініс Анидегі Тигран Хонентс шіркеуінде (1215 ж.) салынған, бұл ортағасырлық әрмен ескерткіштерінің арасындағы ең толық боялған интерьері болып табылады. Григорий Скевраның күміс реликвиарында (1293), Киликия Армениясының бағалы металдан жасалған ең танымал туындысында, әулие Таддеймен бірге және Хотакерат монастырында жасалған Арменияның тағы бір маңызды металл бұйымы – Киликияның қасиетті белгісінің реликвиарында (1300) бейнеленген. Григорий сол жақтағы Трдат патшасымен және 1448 жылғы Ечмиадзин қазынасында сақталған кестеленген жібектен жасалған шеру туында Грипсимемен бірге көрсетілген. Иранның Исфахан қаласындағы армян ауданы – Жаңа Джульфадағы Ванк соборында Григорийдің шейіт болуы 1646 жылы Италияда білім алған Хованнес Мркуз Джуляеци еуропалық стильде суреттеген.
Gregory has been depicted widely in Armenian art since the early Middle Ages on various media. He is most likely the figure, a saint, carved on a seventh century stele in Talin. He is depicted next to John the Baptist, the prophet Elijah, and most likely Thaddeus, James of Nisibis, and the apostle Bartholomew on the east façade of the tenth century Aghtamar Cathedral in Lake Van. Sixteen scenes depicting Gregorys life are painted in the Church of Tigran Honents in Ani (1215), that contains the most complete painted interior of all medieval Armenian monuments. Gregory is depicted on the silver reliquary of Skevra (1293), the best known work of precious metal from Armenian Cilicia, along with Saint Thaddeus, and on the reliquary of the Holy Sign (1300), another significant piece of Armenian metalwork made at the Monastery of Khotakerats, along with John the Baptist. Gregory is depicted with King Trdat on the left and Hripsime on a 1448 processional banner of embroidered silk kept at the Treasury of Etchmiadzin. At the Vank Cathedral in New Julfa, the Armenian district of Isfahan, Iran, Gregory's martyrdom was painted in a European style by the Italian trained Hovhannes M'rkuz Jułayeci in 1646.
Византия мен православие әлемі
Грегорий 30 қыркүйекте Шығыс православие шіркеуімен еске алынады, ол оны "Ұлы Арменияның епискобы, елшілерге тең және Арменияның ағартушысы" деп сипаттайды. Оның қабірлері Шығыс Рим императоры Зенонның тұсында алыс-жақын жерлерге таратылған. Афон тауындағы Каракалу және Ивирон монастырларында қабір қалдықтары табылды; Грегориу монастыры әулиенің бас сүйегі сақталғанын мәлімдейді. Григорийге табыну Византия империясында 9 ғасырдың соңында Василий I билікке келген кезде басталды. 1847–1849 жылдары Фоссати ағайындыларының реставрациялау жұмыстары кезінде Агия-Софияда гипс қабатының астынан 9 ғасырға жататын Григорийдің мозаикасы табылды. Оңтүстік тимпанда, шіркеу әкелерінің қасында орналасқан бұл мозаика Григорийді епископ киімінде, бір қолымен бата беріп, екінші қолымен Ізгі хабарды ұстап тұрған күйінде бейнелейді. 1894 жылғы жер сілкінісінде жойылған деп есептелген мозаика Вильгельм Зальценберг және Фоссати ағайындыларының салған суреттері арқылы сақталған. Сирарпий Дер Нерсессиан оның шіркеу әкелерінің қатарына енуін Василий I-нің арсакидтік тегі туралы мифпен түсіндірді, бұл мифты Константинополь патриархы Фотий I жасаған болуы мүмкін. Григорий екі танымал византиялық қолжазбада – Василий II-нің менологиясында (шамамен 1000 жыл) және Теодор псалмында (1066 жыл) – сондай-ақ көптеген византиялық шіркеулер мен монастырларда, ең әйгілілері Хосий Лукас (11 ғасыр), Салоникадағы Панагия Халкеон шіркеуі (11 ғасыр) және Константинопольдегі Паммакаристос шіркеуі (14 ғасыр) бейнеленген. Мәскеудегі киелі Василий соборының бір бөлігі армян Григорийінің (Церков Григория Армянского) есімімен аталады. Бұл 1552 жылғы 30 қыркүйекте, Григорийдің мерекесі күні, Иван Қатыгездің Қазанды қоршау кезінде Қазан Кремлінің Арс мұнарасын басып алғанына арналған.
Gregory is commemorated on September 30 by the Eastern Orthodox Church, which styles him "Holy Hieromartyr Gregory, Bishop of Greater Armenia, Equal of the Apostles and Enlightener of Armenia." His relics were scattered near and far in the reign of the Eastern Roman Emperor Zeno. Relic fragments are found at the Karakallou Monastery and Iviron Monastery on Mount Athos; the Gregoriou Monastery claims to have the saint's skull. Veneration of Gregory began in the Byzantine Empire in the late 9th century with the ascend of Basil I. A 9th century mosaic of Gregory was uncovered in Hagia Sophia under a layer of plaster in 1847–49 during the restoration by the Fossati brothers. Located in the south tympanum, next to the Fathers of the Church, it shows Gregory standing in bishop robes, blessing with one hand and holding the Book of the Gospels with the other. The mosaic, thought to have been destroyed in the 1894 earthquake, survives in drawing by Wilhelm Salzenberg and the Fossati brothers. Sirarpie Der Nersessian argued that his inclusion in the series of the Church Fathers is explained by the myth of the Arsacid origin of Basil I, likely fabricated by Patriarch Photios I of Constantinople. Gregory is depicted in two prominent Byzantine illuminated manuscripts—the Menologion of Basil II (c. 1000) and the Theodore Psalter (1066)—and in a number of Byzantine churches and monasteries, most notably Hosios Loukas (11th century), Church of Panagia Chalkeon in Thessaloniki (11th century), and the Pammakaristos Church in Constantinople (14th century). One of the sections of Moscow's iconic Saint Basil's Cathedral is named after Gregory the Armenian (Tserkov Grigoriya Armyanskogo). It is dedicated to the capture of Ars Tower of the Kazan Kremlin by Ivan the Terrible during the Siege of Kazan on September 30, 1552, on his feast day.
Италия мен католик әлемі
VIII ғасырда Грекиядағы иконоборшылық шешімдерінің нәтижесінде бірнеше діни ордендер Византия империясынан қашып, басқа жерде пана іздеді. Неапольдегі Сан Грегорио Армено сол ғасырда Цересқа арналған римдік ғибадатхананың қирандыларының үстінде, Григорийдің реликвияларымен, оның ішінде бас сүйегі, қолдары, жамбас сүйегі, таяғы, оны азаптау кезінде қолданылған былғары белдеулер және әулиенің кілтімен Византия империясынан қашқан монахтар тобы салған. Жақсылық пен кілтін Рим папасы Иоанн Павел II Католикос Карекин II-ге қайтарды және қазір Еревандағы Әулие Григорий Ағартушы соборында сақталады. 1743 жылдың 20 ақпанында Италиядағы Нардо қаласын қатты жер сілкінісі шарпып, қаланың көбісі қирады. Жер сілкінісінен кейін зақымдалмаған жалғыз құрылыс – қаланың Әулие Григорий Ағартушының мүсіні болды. Қалалық тізілімдерге сәйкес, жер сілкінісінде қаланың 10 мың тұрғынының 350-і ғана қаза тапты, бұл тұрғындарды Әулие Григорий қаланы құтқарды деген сенімге жеткізді. Олар жыл сайын жер сілкінісінің жылдығын үш күндік тойлармен атап өтеді. Нардо соборында әулиенің екі реликвиясы сақталады: біреуі – әулиенің күміс бюстінде, процессияларда тасымалданады, ал екіншісі – метакарп күміс қол пішіндес реликвиялық қорапта сақталады. Әулие Григорий Ағартушының мерекесі 30 қыркүйекте, 2004 жылғы Римдік Мартирологиясының қалыпты түрі мен 1956 жылғы Римдік Мартирологиясының ерекше түрі бойынша белгіленген; алайда, 1962 жылғы Римдік Миссалы және оның бұрынғы басылымдары «Ұлы Арменияның епископы және шейіт» мерекесін 1 қазанда тойлайды. 2005 жылдың қаңтар айында Ватикан қаласындағы Әулие Петір базиликасының солтүстік ауласына Каррара мәрмәрінен жасалған Григорийдің биік мүсіні орнатылды. Францияда тұратын ливандық армян мүсіншісі Хатчик Казанджиан жасаған мүсінді Рим папасы Иоанн Павел II ашты. Григорий бір қолында крест, екінші қолында Киелі кітап ұстап тұрған бейнеленген. Рим папасы Бенедикт XVI 2008 жылдың ақпанында бұл аумақты «Әулие Григорий Ағартушы ауласы» деп атады.
In the 8th century, the iconoclast decrees in Greece caused a number of religious orders to flee the Byzantine Empire and seek refuge elsewhere. San Gregorio Armeno in Naples was built in that century over the remains of a Roman temple dedicated to Ceres, by a group of nuns escaping from the Byzantine Empire with the relics of Gregory, including his skull, arms, a femur bone, his staff, the leather straps used in his torture and the manacles that held the saint. The femur and manacles were returned by Pope John Paul II to Catholicos Karekin II and are now enshrined at Saint Gregory the Illuminator Cathedral in Yerevan. On February 20, 1743, Nardò, Italy was hit by a devastating earthquake that destroyed almost the entire city. The only structure to survive intact after the quake was the city's statue of St. Gregory the Illuminator. According to the city's registers, only 350 out of the city's 10,000 inhabitants died in the earthquake, leading the inhabitants to believe that St. Gregory saved the city. Every year, they mark the anniversary of the earthquake by holding three days of celebrations in his honor. Two relics of the saint are at Nardò Cathedral: one is kept in a silver bust of the saint, which is carried in processions, and the other, the metacarpus, is kept within a silver arm shaped reliquary. The feast day of Saint Gregory the Illuminator is on September 30 according to both the 2004 Roman Martyrology of the Ordinary Form and the 1956 Roman Martyrology of the Extraordinary Form of the Catholic Church; however, the 1962 Roman Missal and its previous editions list the feast day of "Saint Gregory, Bishop of Greater Armenia and Martyr" on October 1. A tall statue of Gregory in the Carrara marble was installed in the north courtyard of St. Peter's Basilica in Vatican City in January 2005. Sculpted by France based Lebanese Armenian sculptor Khatchik Kazandjian, the statue was inaugurated by Pope John Paul II. Gregory is depicted holding a cross in one hand and the Bible in the other. Pope Benedict XVI inaugurated the area as St. Gregory the Illuminator Courtyard in February 2008.
Англикандық Қауымдастық
23 наурызда Епископальдық шіркеудің (АҚШ) діни күнтізбесінде оны еске алу күні белгіленген.
He is honored with a feast day on the liturgical calendar of the Episcopal Church (USA) on March 23.