Кіріспе

Венеция лагунасындағы шағын арал Сан-Лазаро-джили-Армени (san ˈladdzaro deʎʎ arˈmɛːni, Сөздік аудармасы (lit.) "Армениялықтардың қасиетті Лазары"; кейде ағылшын тілінде Saint Lazarus Island деп аталады;) – 1717 жылдан бері армян католик қауымы Мехитаристер монастырының орналасқан жері болып табылатын Венеция лагунасындағы шағын арал. Бұл Венадағы монастырьмен бірге қауымның екі негізгі орталығының бірі. Арал Венецияның оңтүстік-шығысында және Лидодан батысқа қарай орналасқан. 9 ғасырда қоныстанған бұл арал орта ғасырларда мәйектілер колониясы болған, бірақ 18 ғасырдың басында пайдаланылмай қалды. 1717 жылы Сан-Лазаро Венеция Республикасымен армян католик монахы Мхитар Себастациге берілді, ол өзінің ізбасарларымен бірге монастырь құрды. Осыдан бері бұл Мехитаристердің штаб-квартирасы және армян мәдениеті мен армян тануының әлемдегі маңызды орталықтарының бірі болып табылады. Аралда армян тілінің алғашқы толық сөздігі (1749–69) және Арменияның алғашқы заманауи тарихы (1781–86) сияқты көптеген маңызды жарияланымдар жасалды, бұл оны армян баспасының ертедегі маңызды орталығына айналдырды. Сан-Лазаро жерді мелиорациялау арқылы бастапқы өлшемінен шамамен төрт есеге дейін кеңейтілді. 1810 жылы Наполеон Венецияның барлық монастырлары жойылғанда оны академия ретінде мойындады. Оның тарихындағы маңызды оқиға – 1816–17 жылдары Лорд Байронның сапары. Арал армян диаспорасының ең танымал тарихи орындарының бірі болып табылады. Монастырьда кітаптардың, журналдардың, артефакттардың және үшінші ең ірі армян қолжазбалар жинағы (3000-нан астам) бар. Ғасырлар бойы ондаған суретшілер, жазушылар, саяси және діни лидерлер аралға келді. Ол содан бері туристік мақсатқа айналды.

Шолу

Сан-Лазаро Венецияның оңтүстік-шығысында және Лидодан батыста жатыр. Жыл сайын шамамен 40 мың адам бұл аралға келеді. Ағылшын тілінде бұл аралды көбінесе "Сент-Лазарус арал" деп атайды. Армян тілінде арал "Сурб Ղազար" (Սուրբ Ղազար) деп аталады, яғни "Қасиетті Лазар".

Халық саны

Сан-Лазародағы монахтар, студенттер және басқа да тұрғындардың саны тарих бойы ауытқып келген. 1715 жылы Мхитар Себастаси бастаған он екі монах Венецияға келді. Бір ғасыр өткен соң, 1816 жылы Байрон аралға келгенде, Сан-Лазарода шамамен 70 мехитарист болды. Одан кейін олардың саны азайды. 1840 жылдардың басына қарай аралда 50 монах пен студент тұрды. 1960 жылға қарай шамамен 20 монах тұратын болды. 1998 жылы Los Angeles Times газетінің тілшісі Сан-Лазаро әлі де "монастырлық өмірдің белсенді орталығы" екенін атап өтті, бірақ сол кезде монастырда бар болғаны 10 семинарист және 10 діни қызметкер болды. Тереза Левон Коул 2015 жылы Сан-Лазарода 12 вардапет (білімді монахтар) және бес жаңа монах тұратынын жазды.

Тарих

[[Файл:San Lazzaro 16 ғасыр.png|thumb|upright|Сан-Лазаро 16 ғасырдың екінші жартысына жататын картада. Кейбір деректерге сәйкес, мехитарист қауымы армян текті Наполеонның мамлюк сақшысы Рустам Разаның араласуымен тыныштықта қалды. Наполеон 1810 жылғы 27 тамызда қауымның академия ретінде әрекет етуін жалғастыруға рұқсат беретін жарлыққа қол қойды. Содан бері Сан-Лазаро академия ретінде де белгілі және кейде латын тілінде Academia Armena Sancti Lazari деп аталады. Монастырь 19 ғасырдан бері жерді мелиорациялау арқылы төрт рет едәуір кеңейтілді. Біріншіден, 1815 жылы Австрия императоры Франциск II мехитаристтерге аралды кеңейтуге рұқсат берді. Аралдың солтүстік бөлігі толтырылды, бұл оның аумағын 7 900 м²-ден 13 700 м²-ге дейін екі есеге арттырды. 1836 жылы аралдың жаңадан мелиорацияланған аумағының айналасына шекаралық қабырға салынды. 1912 жылы қайық үйінің каналы толтырылып, аралдың батыс жағына көшірілді. Жағалау сызығы түзуленді. Бұл түзетулер оның аумағын 16 970 м²-ге дейін ұлғайтты. Сан-Лазароның соңғы ірі кеңейуі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде болды. 1947-1949 жылдары арал оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батысқа қарай кеңейтілді. Қазір аралдың ауданы 30 000 м² немесе 3 гектарды құрайды. 1975 жылғы 8 желтоқсан күні кітапхананың бір бөлігін қиратып, шіркеудің оңтүстік жағына зақым келтіріп, Гаспар Дизианидің екі картинасын жойған өрт шықты. Армян геноцидінің 100 жылдығына арналған және Аделина Кюберян фон Фюрстенбергтің кураторы болған көрме ұлттық қатысу санатында «Алтын арыстан» сыйлығын жеңіп алды. Сан-Лазаро 2019 жылғы 13 қарашадағы су тасқынынан зардап шекті, бұл 1966 жылдан бергі ең ауыр су тасқыны болды.