Кіріспе

Кеңес және Әзербайжан жазушысы, сценарист және кинорежиссері (1939–2022)

Рустам Мамед Ибрагимұлы Ибрагимбеков (немесе Ибрагимбеков; Рустам Мамед Ибрагимұлы Ибрагимбеков; 5 ақпан 1939 – 11 наурыз 2022) – кеңес және Әзербайжан сценарист, драматург және продюсері, ол Әзербайжан мен бұрынғы Кеңес Одағының шегінен тыс жерлерде де жақсы танымал болды. Әзербайжан Кинематографистер Одағының төрағасы және "Ибрус" театрының директоры қызметін атқарды.

Ерте өмір және білім

Рустам Ыбырайымбайұлы Баку қаласында, Әзірбайжан КСР-інде, Мамед Ибрагимбайұлы мен Фатима Мешадибеева отбасында дүниеге келген. Оның әкесі – Шамахы қаласынан шыққан өнер тарихы профессоры. Ыбырайымбеков азербайжандық жазушы және саясаткер Магсуд Ыбырайымбеевтің кіші інісі. Ыбырайымбеков Әзірбайжан мұнай және химия институтын бітіргеннен кейін, Мәскеудегі Герасимов атындағы кинематография институтында сценарий жазу және кинорежиссураны оқыған.

Кино мансабы

Оның сценарий жазуға 40-тан астам фильм және теледидар сценарийлері, көптеген пьесалары мен прозалық шығармалары кіреді, ал оның сценарийлерінің көбісі толық метражды немесе телефильмдерге айналдырылды, соның ішінде "Шөлдің ақ күні" (1970, Белое солнце пустыни), "Тергеу" (1979, Допрос), "Мені күзетіңіз, менің талисманым" (1986, Храни меня, мой талисман), "Урга" (Урга, Территория любви, 1991), "Күннің күйдіргені" (1994, Утомлённые солнцем), "Сібірдің шаштаразы" (1998, Сибирский цирюльник), "Шығыс/Батыс" (1999), "Бұзылған көпірлер" (2004) және "Номад" (2005/2007). Валентин Ежовпен бірлесіп жазған "Шөлдің ақ күні" (1969) КСРО-да культ фильмге айналды. 1970 жылдардан бастап Никита Михалковпен бірлесіп жұмыс істеді. Михалковтың режиссерлік жұмысы "Урга, Territory of Love", Солтүстік Америкада "Едемге жақын" деген атпен шықты, Венеция кинофестивалінде "Алтын арыстан" сыйлығын және Берлинде "Ең үздік еуропалық фильм" деп танылған "Феликс" сыйлығын жеңіп алды. "Едемге жақын" 1995 жылы "Американ кино академиясының" (Оскар) сыйлығына "Үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясына ұсынылды. Михалковтың режиссерлік жұмысы "Күннің күйдіргені" 1994 жылы "Оскар" сыйлығын "Үздік шетел тіліндегі фильм" номинациясында және 47-ші Канн халықаралық кинофестивалінде қазылар алқасының бас жүлдесін алды; олардың "Сібірдің шаштаразы" фильмі 1997 жылғы ең қымбат еуропалық туынды болды. Алайда 2008 жылы ол Михалковпен арадағы саяси келіспеушіліктерге байланысты оныңмен жұмыс істеуді тоқтатқанын мойындады. Ибрагимбеков француз режиссері Режи Варньенің 1999 жылы "Оскарға" ұсынылған "Шығыс/Батыс" фильмінің сценарийін Сергей Бодровпен бірлесіп жазды.

Жазушылық және театр жұмысы

Ыбырайымбеков – белгілі жазушы. Оның бірнеше жинағы Ресей, Әзірбайжан және шетелде жарық көрді. Ол оннан астам театр пьесасын жазды, олар көптеген театрларда қойылды. 2001 жылы Ибрагимбеков Бакуде Ibrus мәдени орталығын құрды, ол театр ретінде жұмыс істейді және онда азербайжан және орыс тілдерінде пьесалар қойылады.

Басқа рөлдер

1987 жылы Ыбырайымбеков 15-ші Мәскеу халықаралық кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі болды. 2005 жылы ол тұңғыш "Алтын минбар" халықаралық мұсылман кинофестивалінің жүлделерді таңдау жюриінің төрағасы болды. Ыбырайымбеков бұрынғы Кеңес Одағының барлық республикаларындағы кино өнерпаздарын білдіретін Кино өнерпаздар одағының (КӨО) төрағасы, Ресей кино өнерпаздар одағының хатшысы, сондай-ақ Еуропа кино академиясы мен Кино өнері және ғылымы академиясының мүшесі болды.

Қоғамдық қызмет және сын

Кеңес одағының соңғы кезеңінде Ибрагимбеков демократиялық реформалар мен Әзірбайжанның тәуелсіздігін талап ететін Әзірбайжан Халық фронтының қолдаушысы болды. Ол Қара қаңтардан кейін Камран Багиров пен Аяз Мүтәллибовқа жолдаған петицияларға қол қойды. Бұл 1990 жылғы 19-20 қаңтарда Бакуде болған, Кеңес Одағының тарауы кезіндегі төтенше жағдайға байланысты совет әскерлерінің Бакуге кіріп, Халық фронтының бейбіт митингіне қатысушылардың 130-дан астамын, сондай-ақ жаяу өтушілерді және көмек көрсетуге асыққан медициналық қызметкерлерді атып тастауы болды. 2009 жылы Рустам Ибрагимбеков көрнекті ғалымдар, жазушылар мен журналистерді біріктіретін Ақылдастар форумын құрушылардың бірі болды. Форум «бұзақылық» қылмысы бойынша айыпталған әзербайжандық блогерлер Эмин Милли мен Аднан Хажизаделердің тұтқындалуын бірауыздан сынап, үкіметтен оппозициялық журналист Эйнулла Фатуллаевты қылмыстық жала жабу, терроризмге ұлтау салу және есірткі сақтады деген айыппен түрмеге қамағандықтан босатуды талап етті. Ол Бакудегі оппозициялық митингтерге қатысқан. Ибрагимбеков Әзірбайжанда президенттік мерзімнің шегін алып тастаған 2009 жылғы конституциялық түзетуді бірнеше рет сынап, оны «ұятты» деп атады. Сонымен қатар, ол қазіргі президент Ильхам Әлиевке лайықты балама көрілмейтінін мойындады. Ол Әлиевке «жүйенің негізгі бөлігін» құрайтын, өзі «алдаушылар» деп атаған, қабілетсіз адамдарды үкіметтен босатуды сұрап, ашық үндеу жасады. Ибрагимбековтің сыны әзербайжандық Мәдениет және туризм министрлігіне қарсы бағытталды. Ол Президент Әкімшілігінің басшысы Рамиз Мехтиев пен аталған әкімшіліктің өнер бөлімінің басшысы Фатма Абдуллазадені соңғы он жыл бойы Одақтың мәдени жобаларына, атап айтқанда жыл сайынғы Шығыс/Батыс халықаралық кинофестиваліне немесе елдің ауылдық жерлерінде әзербайжандық фильмдердің көрсетіліміне кедергі келтіру үшін «бар күштерін салғанын» айыптады. Ибрагимбековтің сөзіне қарағанда, болашақ режиссерлердің Әзірбайжанда оқуға мүмкіндігі жоқ және олар тек тиісті лауазымды тұлғаларға пара берсе ғана шетелде оқуға мемлекеттік қаржы алуға үміттенеді. Ол шейіттер аллеясының жанындағы жерді сатып ала алмады, себебі үкіметке қатысты заңдық мәселелер туындады, сондықтан ол мемлекеттік саясатты және SOCAR сияқты мемлекеттік мекемелерді сынап, сынды мәлімдемелер жасауға мәжбүр болды. Ибрагимбеков бұл мәлімдемелерді жоққа шығарып, SOCAR оның жеке меншігіне, Бакудің Байыл маңындағы жеке меншігіне, тиісті құжаттамасыз мұнай платформаларын орнатуды көздеп, қасақана кіріп отырғанын мәлімдеді. Ибрагимбеков жаңа одақтың құрылуын оның саяси белсенділігіне байланысты үкімет ұйымдастырғанын және жаңа одақтың атауы мен қызметі бірдей болып, ресми түрде тіркелсе, оның саяси сипаты айқын болатынын айтты. Ол өзінің төрағалық ететін кәсіподақтың шығармашылық мәселелерін үкімет оның өмір сүруіне келтірген қиындықтармен түсіндірді. Дегенмен ол жаңа одақтың жемісті жұмыс істейтініне үміттенді. Ибрагимбеков жаңа кәсіподақ мүшелері үкімет тарапынан өзі төрағалық ететін кәсіподаққа қарсы сөйлеуге қысым көрсеткен болуы мүмкін деп санайды. Әзербайжандық БАҚ-қа берген сұхбатында поляк режиссері Кшиштоф Занусси Ибрагимбековті әзербайжандық және әлемдік киноға қосқан үлесі үшін жоғары бағалады. Алайда сұхбаттың осы бөлігі ресми басылымға енгізілмеді. Сол уақытта Әзербайжан президенті әкімшілігінің басшысы Әли Хасанов Ибрагимбековті Мәскеудегі кәсіпкерлерге қарсы жасалған алаяқтықпен айыптап, бұқаралық ақпарат құралдарында шабуылдады. Ол сондай-ақ жаңа кәсіподақ құру туралы пікір білдіріп, фильм түсіру үшін «білімді адамдар, ештеңе істей алмайтындар емес» қажет екенін айтты. Ол Ибрагимбековтің «бір-екі фильм түсіргені үшін» әзербайжандық қоғамнан алғыс күтуіне болмайды деп қосты. Осы пікірлері үшін Әзербайжанның адам құқықтары жөніндегі белсендісінің шабуылдарына ұшырады. Әйелдер құқығын қорғау комитетінің төрағасы Новелла Жафарова Хасановты Әзербайжан заңына сәйкес заңдық жауапкершілікке тарту керек деп санайды, өйткені Әзербайжан заңында қаралау қылмыс болып саналады, бірақ журналистерге ғана қолданылатын сияқты. Хельсинки азаматтары ассамблеясының Әзербайжан ұлттық комитетінің төрағасы Арзу Абдуллаева Хасановтың әлеуметтік-саяси бөлім басшысы ретіндегі сөзінің логикасыз екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, Ибрагимбековтің Әзербайжандағы беделі даусыз, ал ол тіпті осы шабуылға жауап та бермейді, өйткені ол мен Хасанов «салмақ класындағы екі түрлі адам». 2012 жылдың шілдесінде Әзербайжандық тегі бар орыс жазушысы Эдуард Багиров Әзербайжандағы Ибрагимбеевке қарсы саяси қуғын-сүргінге наразылық ретінде Әзербайжан Жазушылар одағынан және Бүкілресейлік Әзербайжандық Конгресінен шығу туралы мәлімдеді. 2010 жылы Бүкілресейлік Әзербайжандық Конгресі (сол кезде Ресейдегі жетекші әзербайжандық диаспора ұйымы) кейбір құрылымдық өзгерістер жасағаннан кейін, Ресей азаматтығы бар және Конгресс вице-президенті болған Ибрагимбеков лауазымынан төмендетілді. Кейін ол бұл өзгерістерді Бакуден келген директивамен байланыстырды. 2012 жылы Ибрагимбеков Конгресті жұмыс істемейтін ұйым деп жариялады және Ресейдегі әзербайжандық ұйымдар одағын құруға бірге қатысты, оған Ильхам Әлиевтің күйеуі Эмин Ағаларовтың әкесі Арас Ағаларов, Вагит Алекперов, Телман Исмаилов, Исгандар Халилов, Аббас Аббасов, Союн Садихов және Рамазан Абдулатипов (туған жері Дағыстан) сияқты жоғары лауазымды орыс бизнесмендері қатысты. Бұл Ибрагимбековке қарсы мемлекеттік баспасөз тарапынан жаңа сын толқынына және оны «армяндарға жақындық таныту», «мемлекеттік қаражатты жымқыру» және «режиссер ретінде өзінің талантын жоғалту» айыптарына әкеп соқты. Сонымен қатар, ол диаспора белсенділері тарапынан аймақтағы Ресейдің мүдделерін қорғаумен айыпталды. Ибрагимбеков Одақтың басқа диаспора ұйымдарының белсенсіздігіне байланысты құрылғанын және саяси күйі жоқ екенін мәлімдеді.

Құқықтық мәселелер

2012 жылдың желтоқсан айында Ибрагимбеков Бакудегі Гейдар Алиев халықаралық әуежайында тоқтатылды, себебі компьютерлік жүйе оны тани алмады. 2013 жылдың қаңтар айында ол қайтадан тоқтатылып, әуежайдың VIP аймағынан ұшуға рұқсат берілмегені айтылды. Одан кейін Ибрагимбеков қарапайым аймаққа өтті, онда компьютерлік жүйе тағы да жауап бермейтін болды. Куәгер Елдар Намазовтың сөзіне сүйенсек, Ибрагимбековқа биліктен "хабарлама" келгеннен кейін ғана жол берілді. 2013 жылдың 3 маусымында Ибрагимбеков Әзірбайжан президенті әкімшілігінің әлеуметтік-саяси мәселелер бөлімінің басшысы Әли Хасановқа қарсы қорлау туралы сотқа шағым түсірді. Ибрагимбековтің адвокатының мәлімдемесінше, сот түрлі себептермен шағымды қабылдаудан бас тартты, ал апелляциялық соттар бұл шешімді қолдады. Соңында, Әзірбайжан Жоғарғы Сотының шешімімен сот процесі басталды. 21 маусым күніне дейін сот жауапкердің келмеуіне байланысты үш рет отырысты кейінге шегерді.

Жеке өмір

Рустам Ибрагимбеев – режиссер Фуад Ибрагимбеевтің бірінші әйелі, Шохрат Ибрагимбееваға үйленген кездегі әкесі. Бір жыл өткен соң олар ажырасып, Рустам Ибрагимбеев актриса Людмила Духовнаяға үйленді, одан Фатима есімді қызы дүниеге келді. Рустам Ибрагимбеев ұзаққа созылған аурудан кейін 2022 жылдың 11 наурызында 83 жасында Мәскеудегі үйінде қайтыс болды. Ол Бакудегі Құрмет аллеясына жерленді.

Өнер және әдебиет орденінен бас тарту

2000 жылы Ибрагимбеевке Францияның өнер және әдебиет орденінің командирі атағы берілді. Ол 2012 жылы 1915 жылғы оқиғаларды "әрмен геноциді" деп атаудан бас тартуды қылмыстық қылық деп санайтын француз заңына қарсылық ретінде бұл сыйлықтан бас тартты. Ашық хатында ол былай деді: "Елдің демократиялық имиджімен салыстырғанда өте маңызсыз, пайдакүнемдік мақсаттар мен сайлау үміттері үшін Франция халқының өзін-өзі еркін білдірудің негізгі азаматтық құқығын жүзеге асыруына бөгет жасайтын заң қабылданды". Ибрагимбеев Әзірбайжан-Франция мәдени байланыстары қоғамының президенті лауазымынан да түсті.