Кіріспе
Саид Жафар Пишевари (1892–1947) – ирандық әзербайжандық коммунист саясаткер, ең белгілісі Әзірбайжан Демократиялық партиясын құрып, басқарған және Әзірбайжан Халық Үкіметінің негізін қалаушы және басшы партиясы болған.
Sayyed Ja'far Pishevari (سید جعفر پیشهوری; Azerbaijani: سید جعفر پیشهوری; Сеид Джафар Пишевари; 26 August 1892 – 11 June 1947) was an Iranian Azerbaijani communist politician who most notably founded and led the Azerbaijani Democratic Party, the founding and ruling party of the Azerbaijan People's Government.
Өмір
Ол Иранның Ардабил провинциясындағы Халхал қаласында дүниеге келген. Ол 20-шы ғасырдың басында Кавказда тұрған және осы кезеңде марксизмпен танысқан. Ресейдің Социал-демократиялық жұмысшы партиясының мүшесі болған. 1920 жылы Рашт қаласында құрылған Иран Коммунистік партиясының (Түде партиясымен шатастырмау керек) негізін қалаушылардың бірі. 1920 жылдары журналист және коммунистік белсенді ретінде жұмыс істеген. Коммунистік идеялары мен қызметі үшін Реза Шах Пахлави үкіметі оны 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басында тоғыз жылға тұтқындап, түрмеге қамаған. Қалған депутаттардың ішінде 100 дауыс берілгеннің 47-сі оның өкілеттіктерін қабылдамады, 50-сі қабылдады. Содан кейін ол КСРО-ның материалдық және ұйымдық қолдауымен Әзербайжан Демократиялық партиясын құрды.
Саяси мансап
Кеңес Одағы 1945 жылы қарашада Солтүстік Иранды оккупациялаған кезде коммунистік Әзірбайжан Халық Үкіметін құрды, оның басшысы Пишевари болды, салық салу және жер реформасын жүзеге асырды. Қолда бар дереккөздер советтердің аумақтық мүдделеріне Әзірбайжан, Курдистан, Гилан, Мазандаран және Хорасан провинциялары кіргенін көрсетеді. Бірақ Пишеваринің неге қол жеткізуді көздегені және кеңестік жоспарлардағы оның рөлі күмәнді. Солшыл ғалымдардың кейбіреулері оның Иранды бөлуді ниеттенбегенін, бүкіл елді коммунистік мемлекетке біртіндеп өзгертуді қалағанын айтады. Оңшылдар оның және үкіметінің жариялаған қаулылары мен директивалары оның республикасын Әзірбайжан КСР-іне, яғни Кеңес Одағына қосуға ниеттенгенін дәлелдейді.
Available sources show that Soviet territorial aspirations included provinces of Azerbaijan, Kurdistan, Gilan, Mazandaran, and Khorasan. What Pishevari intended to achieve and his role in the Soviet plans is a matter of debate though. Some scholars on the Left argue that he never intended to partition Iran and what he wanted was a gradual transformation of the whole country to a communist state. Those on the Right argue that the proclamations and directives issued by his person and his government leave no doubt that he intended to join his republic to the Azerbaijan SSR, and thus the Soviet Union.