Кіріспе

Махаммад Амин Ахунд Хажи Молла Алакбар оғлы Расулзаде (31 қаңтар 1884 – 6 наурыз 1955) – әзербайжандық саясаткер, журналист және Әзірбайжан Ұлттық Кеңесінің төрағасы. Ол 1918 жылы Әзірбайжан Демократиялық Республикасының негізін қалаушы және оның мемлекеттік құрылымының әкесі деп есептеледі. Оның "Бір көтерілген ту ешқашан түспейді!" ("Bir köterilgen tu eşqaşan tüspeydi!") деген сөзі 20 ғасырдың басында Әзербайжандағы тәуелсіздік қозғалысының ұранына айналды.

Ерте өмір

1884 жылғы 31 қаңтарда Баку қаласына жақын Новханыда Ахунд хажи Молла Алакбар Расулзадеде дүниеге келді. Оқу жылдарында ол Әзірбайжанның қазіргі тарихындағы алғашқы құпия ұйымы – «Мұсылман жастар ұйымы «Мусават» құрды, ал 1903 жылдан бастап Расулзаде түрлі оппозициялық газеттер мен журналдарда мақалалар жаза бастады. Оның монархияға қарсы ұстанымы мен Әзірбайжанның ұлттық автономиясын талап етуі оны социал-демократтармен және болашақ коммунистермен жақын қылды. 1904 жылы ол алғашқы мұсылман социал-демократиялық ұйымы «Хумметті» құрып, оның «Такамул» (1906–1907) және «Йолдаш» (1907) газеттерінің бас редакторы болды. Расулзаде сондай-ақ «Хайят», «Иршад» және «Фуюзат» журналдарында көптеген мақалалар жариялады. Оның «Қараңғыдағы жарық» атты драмалық пьесасы 1908 жылы Бакуде қойылды. Расулзаде мен оның әріптестері – Әзірбайжан зиялыларының өкілдері еді. Олардың көпшілігі, Расулзаденің өзі де соның ішінде, 1905 жылы Ресейдің Социал-демократиялық жұмысшылар партиясының (большевиктер) Баку ұйымының мүшелері болды. Кеңес архивінде Расулзаде, Прокопий Джапаридзе және Мешади Азизбековпен бірге түсірілген сурет сақталған. Бұл адамдар – азамат соғысында атырды болған 26 Баку комиссарының екеуі, кейіннен олар большевиктер ретінде танылды. Бірінші орыс революциясы (1905–1907) кезінде Расулзаде революциялық оқиғаларға белсенді қатысты. Әңгімеге сүйенсек, 1905 жылы Бакуде Расулзаде жас Иосиф Сталинді полицияның тәртіпсіздіктерді қоздырушы ретінде іздеуінен құтқарған. 1909 жылы патшалық биліктің қуғынына ұшыраған Расулзаде Бакуден қашып, 1905–1911 жылдардағы Иран Конституциялық революциясына қатысты. Иранда Расулзаде «Иран мен Азад» газетін редакциялады, Парсы Демократиялық партиясының негізін қалаушылардың бірі болды және «Жаңа Иран» деген мағына беретін «Иран мен қазір» газетін шығара бастады. Бұл газет «парсы газеттерінің ең ірісі, ең маңыздысы және ең танымал, сондай-ақ Еуропадағы қалыпты үлкен форматта шыққан алғашқы газет» деп сипатталды. 1911 жылы Расулзаде революцияны қорғау мақсатында «Саадет е башар» («Адамзаттың бақыты») атты кітабын жариялады. Расулзаде парсы тілін жақсы білді. 1911 жылы Ресей әскерлері Иранға кіргеннен кейін және британдықтармен бірлесіп, Қажар әулетіне Иран Конституциялық революциясын тоқтатуға көмектескеннен кейін, Расулзаде Осман империясының сол кездегі астанасы Стамбулға қашып кетті. Мұнда, Жас түрк революциясынан кейін, Расулзаде «Türk Yurdu» (Түрік елі) деп аталатын журналға негіз салды, онда ол ирандық түркілер туралы «İran Türkleri» атты танымал мақаласын жариялады.

Мұсават партиясы мен Әзірбайжан Демократиялық Республикасы

1913 жылғы Романовтар династиясының 300 жылдығына арналған рақымшылық заңынан кейін Расулзаде Бакуға оралды, бұрынғы мүшесі болған "Хүммет" партиясынан шығып, 1911 жылы құрылған, сол кездегі құпия "Мұсават" (Теңдік) партиясына қосылды. Бұл партия бастапқыда пәнтүрікшілдік, пәнісламдық және социалистік идеяларды, дәлірек айтқанда, пәнісламды қолдады, бірақ түркі әлемімен мәдени байланыстарды нығайтуға ұмтылыс танытты, соңынан Әзірбайжан ұлтшыл партиясына айналып, оның жетекшісіне айналды. 1915 жылы ол партияның "Ашық сөз" газетін шығара бастады, ол 1918 жылға дейін жарық көрді. Ақпан революциясы болған кезде "Мұсават" Ресей империясындағы басқа құпия саяси партиялармен бірге тез заңдастырылды және Насиб Юсифбейли басқарған Түрік федералистер партиясымен біріккеннен кейін Кавказ мұсылмандарының жетекші партиясына айналды. 1917 жылғы Қазан революциясы Транскавказияның Ресейден бөлінуіне әкелді, ал Расулзаде Транскавказ Федерациясының парламенті – Сеймде мұсылман фракциясын басқарды. Транскавказ федерациясы таратылғаннан кейін мұсылман фракциясы Әзірбайжан Ұлттық Кеңесіне қайта ұйымдастырылды, және Расулзаде 1918 жылдың мамырында оның төрағасы болып бірауыздан сайланды. 1918 жылдың 28 мамырында Расулзаде басқарған Әзірбайжан Ұлттық Кеңесі тәуелсіз Әзірбайжан Республикасын жариялады. Расулзаде 1919 жылы мұнай бароны Хажи Зейналабдин Тағыевтың қаржысымен, білім министрі Рашид Хан Гаплановпен бірлесіп Баку мемлекеттік университетін құруға бастама көтерді. Расулзаде университетте Осман әдебиетінен сабақ берді. 1920 жылдың сәуірінде Әзірбайжан Демократиялық Республикасы құлағаннан кейін Расулзаде Бакуді тастап, совет өкіметіне қарсы күресті басқару үшін Исмаиллының Лахич таулы ауылына жасырынды. Бірақ 1920 жылдың тамызында Кеңес әскері Әзірбайжан Ұлттық Армиясының бұрынғы офицерлері басқарған Гянджа, Қарабақ, Загатала және Ланкарандағы көтерілістерді басып тастағаннан кейін Расулзаде тұтқындалып, Бакуге жеткізілді. Расулзаде Жозеф Сталинді полициядан жасырып, оны құтқартқандықтан ғана босатылып, Әзірбайжаннан Ресейге жіберілді. Келесі екі жыл бойы Расулзаде Мәскеудегі Ұлттар комиссариатында баспасөз өкілі болып жұмыс істеді. 1922 жылы Санкт-Петербургке жіберілді, одан Финляндияға қашып кетті.

Жер аудару

Расулзаде өмірінің қалған бөлігін Түркияда, алғашқыда сүргінде өткізді. 1923-1927 жылдары ол «Yeni Kafkasya» (түрікше: Жаңа Кавказ) журналының бас редакторы болды, оны Кемалистік үкімет Мәскеудің өтінішімен жапты. Расулзаде 1928 жылдан 1931 жылға дейін Түркияда түрлі мақалалар, газеттер мен журналдарды жариялауды жалғастырды. Дегенмен, 1931 жылы эмигранттық басылымдарды тоқтату Расулзаденің Түркиядан қуылуымен бірге болды, және кейбіреулер бұл кеңестік қысымға ыңғайласудың нәтижесі деп санайды. Сүргінде Расулзаде «O Pantiurkizme v sviazi s kavkazskoi problemoi» (О Пантюркизме в связи с кавказской проблемой, Кавказ мәселесімен байланысты пантюркизм) атты памфлет жариялады, онда ол өзінің позициясын нақты айтты: пантюркизм – саяси бағдарлама емес, мәдени қозғалыс. 1938 жылы ол Польшаға барды, онда поляк мемлекет қайраткері Юзеф Пилсудскийдің немересі Вандамен танысты, содан кейін 1940 жылы Румынияға өтті. 1942 жылы сүргінде жүргенде Расулзадеге нацистік Германия басшылығы хабарласты, олар Кеңес Одағы халықтарының өкілдерінен ұлттық легиондар құрғанда Расулзаде және 1918 жылғы Кавказ республикаларының басқа да белгілі басшыларына сүйенді. Гитлер Расулзадені Германия басып алған Кавказдың жетекшісі болуға шақырды. Расулзаде мусаватизм мен нацизмнің тығыз байланысын сезінді. Ол «Мұсават» партиясының әлеуметтік бағдарламасының ұлттық-социалистік сипатта екенін атап өтті. 1942 жылдың мамырында неміс басшылығымен болған кездесуде Расулзаде Әзірбайжанның тәуелсіздігін қалпына келтіру үшін нацистік Германиямен стратегиялық одақ құруға тырысты. Расулзаде нацистік Германияның Транскавказ мемлекеттерін қайта құруға толық бейілділігін жариялауын талап етті, бірақ Рейхтің сұрақтарға берген жауаптарының дұрыс болмауына байланысты Берлиннен кетіп қалды. Соңында, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1947 жылы ол Анкараға оралды, онда маргиналды пантюрк қозғалысының саясатына қатысты. Түркия мен Иранда болуының қиындығы мен жиі жер аударылуына байланысты Расулзаде «Иран мен Түркия туралы жаман естеліктерді сақтады». 1953 жылы «Америка дауысы» арқылы Әзірбайжан халқына жолдаған үндеуінде ол бір күні тәуелсіздікке ие болатынына үміттенді. Ол 1955 жылы қайтыс болды, Томас Голцтың сөзімен айтқанда, «сынық жандармен». Мехмет Эмин Ресулзаде атындағы Анатолиялық лицей оның құрметіне аталған және Түркияның Анкара қаласындағы мемлекеттік лицей.