Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әзірбайжан әдебиеті – Әзірбайжан тілінде жазылған немесе Әзірбайжанмен байланысты әдебиет.
Literature written or related to Azerbaijan
Әзірбайжан әдебиеті – түркі тілдерінің біріне жататын, Әзірбайжан Республикасының мемлекеттік тілі болып табылатын әзірбайжан тілінде жазылады. Солтүстік Әзірбайжан диалектісі Республикада қолданылады. Бұл тіл Иранда да (Оңтүстік Әзірбайжан диалектісімен) және Әзірбайжанның солтүстік-батыс тарихи аймағында кеңінен таралған. Әзірбайжан тілі Ресейде (негізінен Дагестанда), Грузияда және Түркияда да сөйленіп жүр. Әзірбайжан әдебиетінің бастапқы дамуы парсы-араб әрпімен жазылған анатолия түрік тілімен тығыз байланысты. Одан ажыраудың алғашқы үлгілері 14 ғасырға дейін, тіпті одан да ертерек кезде пайда болған. 14-дан 17 ғасырға дейін бірнеше көрнекті авторлар әзірбайжан әдебиетін дамытуға үлкен үлес қосты, олардың шығармаларында поэзия маңызды орын алған. 19 ғасырдың соңында әзірбайжан тілінде газеттер сияқты халыққа арналған әдебиеттер жариялана бастады. Совет Әзірбайжанында әзірбайжан тілінде жазба жұмыстарға тыйым салынды. Сталиннің "Қызыл террор" науқаны мыңдаған әзірбайжан жазушыларын, журналистерін, мұғалімдерін, зиялыларын және басқа да адамдарды қудалады, нәтижесінде әзірбайжан алфавиті кириллицаға ауыстырылды.
Azerbaijani literature is written in Azerbaijani, a Turkic language, which is the official state language of the Republic of Azerbaijan, where the North Azerbaijani variety is spoken. It is also natively spoken in Iran, where the South Azerbaijani variety is used, and is particularly spoken in the northwestern historic region of Azerbaijan. Azerbaijani is also spoken in Russia (mainly Dagestan), Georgia and Turkey. The earliest development of Azerbaijani literature is closely associated with Anatolian Turkish, written in Perso Arabic script. Examples of its detachment date to the 14th century or earlier. Several major authors helped to develop Azerbaijani literature from the 14th century until the 17th century and poetry figures prominently in their works. Towards the end of the 19th century, popular literature such as newspapers began to be published in Azerbaijani language. The production of written works in Azerbaijani was banned in Soviet Azerbaijan Stalin's "Red Terror" campaign targeted thousands of Azerbaijani writers, journalists, teachers, intellectuals and others and resulted in the changing of the Azerbaijani alphabet into one with a Cyrillic alphabet.
Эпостық дәстүр
Оғыз түркілерінің ауызша дәстүрлерінен пайда болған әдеби форма азербайжан әдебиетіне әсер етті. «Алпамыш» сияқты түркі эпостары азербайжандықтар арасында кеңінен танымал. «Деде Коркут кітабы» – түркі халықтарының танымал эпосы, ол азербайжандықтардың арасында да кеңінен тарады. «Деде Коркут кітабымен» бірдей кезеңде «Кёроғлу» деп аталатын түркі эпосы да болды, ол Рушен Алидің («Кёроғлу» немесе «соқырдың ұлы») әкесінің соқыр болуына кек қайтару туралы баяндайды. Бұл эпостың пайда болуы «Деде Коркут кітабынан» гөрі біршама жұмбақ: көптеген адамдар оның 15-17 ғасырлар аралығында туғанын айтады, алайда, сенімді куәліктер бұл оқиғаның «Деде Коркут кітабы» сияқты 11 ғасырдың басына дейін соланатынын көрсетеді. Жағдайды одан да қиындататыны – Кёроғлу ашық/озан дәстүріндегі ақынның есімі екендігі.
The form developed from the oral traditions of the Oghuz Turks influenced Azeri literature. Turkic epics like Alpamysh are popular among Azerbaijanis. The Book of Dede Korkut was a popular Turkic epic, which was also widely spread among Azerbaijanis. Concurrent to the Book of Dede Korkut was the so called Turkic Epic of Köroğlu, which concerns the adventures of Rüşen Ali ("Köroğlu", or "son of the blind man") as he exacted revenge for the blinding of his father. The origins of this epic are somewhat more mysterious than those of the Book of Dede Korkut: many believe it to have arisen in sometime between the 15th and 17th centuries; more reliable testimony, though, seems to indicate that the story is nearly as old as that of the Book of Dede Korkut, dating from around the dawn of the 11th century. Complicating matters somewhat is the fact that Köroğlu is also the name of a poet of the aşıq/ozan tradition.
XVI ғасырдан бастап XIX ғасырға дейін
Әзірбайжан жазба әдебиетінің 16-19 ғасырлардағы екі негізгі ағыны – поэзия және проза. Диван поэзиясы басым ағын болды. Бұған қоса, 19 ғасырға дейін прозада көркем шығармалар кездеспеді; яғни, еуропалық романтикалық повесть, әңгіме немесе роман сияқты нәрселердің аналогтары болған жоқ (дегенмен, осыған ұқсас жанрлар түрік халықтық дәстүрінде де, диван поэзиясында да шамалы дәрежеде болды).
The two primary streams of Azeri written literature from the 16th until 19th century are poetry and prose. Divan poetry, was the dominant stream. Moreover, until the 19th century, prose did not contain any examples of fiction; that is, there were no counterparts to, for instance, the European romance, short story, or novel (though analogous genres did, to some extent, exist in both the Turkish folk tradition and in divan poetry).
Қазіргі әдебиет
Қазіргі Әзірбайжан жазушыларының ішінде ең танымалдары – сценарист Рустам Ибрагимбеков және тек орыс тілінде жазған детектив романдарының авторы Шыңғыс Абдуллаев. Поэзияны танымал ақындар Нариман Хасанзаде, Халил Рза, Сабир Новруз, Вагиф Самадоғлу, Нусрат Кесеменли, Рамиз Ровшан, Хамлет Исаханли, Залимхан Ягуб және т.б. көрсетеді. Қазіргі заманғы әзербайжан драматургтарының қатарында Ф. Годжа, Элчин, К. Абдулла, А. Масуд, Г. Мираламов, Э. Гусейнбейли, А. Рагимов, Р. Акбер, А. Амирлей және басқалар бар. Жаңа әзербайжан прозасының шеңбері детектив, фантастика, антиутопия, түркі мифологиясы, шығыс сюрреализмі элементтерімен кеңейтілді. Бұл жанрда еңбек ететін жазушылардың арасында Анар, М. Сүлейменли, Н. Расулзаде, Р. Рахманоглу сияқтыларды атауға болады. Жаңа әзербайжан реализмі жас прозашылар ұлттық тарих пен этникалық естелікке көбірек назар аудара бастағанда күш алды. Осы ретте, Элчин Хұсейнбейлидің «Он үшінші елші, немесе жүз қырық бірінші Дон Жуан» атты тарихи-синтетикалық романы және Юнус Оғыздың «Шах-Аббас» және «Надир-Шах» атты тарихи романдарына тоқталып өткен жөн. Әзірбайжан тәуелсіздік алғаннан кейін, оккупацияланған аумақтарды азат ету, Отанға деген сүйіспеншілік және әділдік маңызды рөл атқарды. Қарабақ туралы ең танымал кітаптардың бірі – Эльбрус Оружевтің «Қарабақ – таулар бізді шақырады», Томас Голцтың «Әзірбайжан күнделігі: мұнайға бай, соғыстан зардап шеккен, посткеңестік республикадағы тәуекелшіл тілшінің оқиғалары» және Зия Бунятовтың «Құжаттар бойынша Әзірбайжан тарихы». Қарабақ соғысы қазіргі әзербайжан әдебиетінде өз ізін қалдырды: Г. Анаргизи, М. Сүлейменли, А. Рахимов, С. Ахмедли, В. Бабалли, К. Незирли, А. Кулиев, А. Аббас, М. Бекирли сияқты жазушылар босқындардың тағдыры, жоғалған Шушаға деген сағыныш, Ходжалы трагедиясы, соғыстың қатыгездігі және т.б. тақырыптарға жүгінді. Жас жазушыларды қолдау мақсатында 2009 жылы «Әли мен Нино» баспасы Әзірбайжанның Ұлттық кітап сыйлығын құрды, ол жыл сайын әдебиеттегі жаңалықтарды бақылап, өткен жылы жарық көрген ең табысты туындыларға марапаттар тағайындайды. Сыйлықтың қазылар алқамында белгілі әзербайжандық жазушылар мен мәдениет қайраткерлері бар.
From writers of modern Azerbaijan, the most famous were the screenwriter Rustam Ibragimbekov and the author of the detective novels Chingiz Abdullayev, who wrote exclusively in Russian. Poetry is represented by famous poets Nariman Hasanzade, Khalil Rza, Sabir Novruz, Vagif Samadoghlu, Nusrat Kesemenli, Ramiz Rovshan, Hamlet Isakhanli, Zalimkhan Yagub, etc. Among modern Azerbaijani playwrights, F. Goja, Elchin, K. Abdullah, A. Masud, G. Miralamov, E. Huseynbeyli, A. Ragimov, R. Akber, A. Amirley, and others. The framework of the new Azerbaijani prose is expanded by elements of the detective, fiction, anti utopia, Turkic mythology, eastern surrealism. Among the writers working in this genre one can name such writers as Anar, M. Suleymanly, N. Rasulzade, R. Rahmanoglu. The new Azerbaijani realism began to gain momentum when young prose writers began to turn increasingly to national history and ethnic memory. In this regard, it is worth noting the historical and synthetic novel "The Thirteenth Apostle, or One Hundred Forty First Don Juan" by Elchin Huseynbeyli and the historical novels "Shah Abbas" and "Nadir Shah" by Yunus Oguz. After gaining independence in Azerbaijan, an important role was played by the liberation of the occupied territories, love of the Motherland and justice. One of the most famous books about Karabakh are: "Karabakh – mountains call us" Elbrus Orujev, "Azerbaijan Diary: A Rogue Reporter's Adventures in an Oil Rich, War Torn, Post Soviet Republic" Thomas Goltz "History of Azerbaijan on documents and Ziya Bunyatov. The Karabakh war left its misprint in the modern Azerbaijani literature: such writers as G. Anargizy, M. Suleymanly, A. Rahimov, S. Ahmedli, V. Babally, K. Nezirli, A. Kuliev, A. Abbas, M. Bekirli turned to the themes of the fate of refugees, longing for the lost Shusha, Khojaly massacre, cruelty of war, etc. To support young writers in 2009, the "Ali and Nino" publishing house established the National Book Award of Azerbaijan, which annually monitors novelties of literature, and gives awards to the most successful samples of literature and works released over the past year. The jury of the award includes well known Azerbaijani writers, cultural figures.
Әзірбайжан Республикасының мәдени заңдары
Шығармашылық тұлғалар, фестивальдер мен конкурстардың жеңімпаздары, сондай-ақ мәдениетті дамыту мен насихаттауда ерекше қызмет көрсеткендер, тиісті атқарушы билік органы белгілеген тәртіпте құрметті атақтармен және сыйлықтармен марапатталады. Әзірбайжан мәдениетін дамытуға ерекше үлес қосқан адамдар Әзірбайжан Конституциясының 109.2-бабына сәйкес ордендермен және медальдармен марапатталады.
Creative persons, winners of festival and competition who have special services in the development and promotion of culture, are awarded with honorary titles and awards in the form determined by the relevant executive authority. Persons who have exceptional services in the development of Azerbaijani culture are awarded with orders and medals in accordance with Article 109.2 of the Constitution of Azerbaijan.
Әдебиет саласындағы мемлекеттік қолдау
Жазушылар одағының орыс тіліндегі әдеби басылымдары – "Әдебиет газеті", "Әзірбайжан", "Ұлдуз", "Гобустан" және "Литературный Әзірбайжан" 1997 жылғы қазан айында Гейдар Әлиевтің қатысуымен өткен Әзірбайжан Жазушылар одағының X съезінен кейін жұмыс істей бастады. Сондай-ақ, осы съезден кейін Әзірбайжан Жазушылар одағының Мингечевир, Аран және Мәскеу бөлімдері құрылды. 1995 жылы алғаш рет "Истиқлал" ордені Бахтияр Вахабзадеге Гейдар Әлиев табыс етті. Маммад Араз және Халил Рза Улутурк та "Истиқлал" орденімен марапатталды. Ұлттық жазушы Анар Рзаевтің әдеби еңбегі үшін Ильхам Әлиев "Гейдар Әлиев сыйлығымен" марапаттады. 2010 жылы АНАС Әдебиет институты дайындаған "Гейдар Әлиев және Әзірбайжан әдебиеті" кітабы 2014 жылы Мемлекеттік сыйлыққа ие болды. Эльмира Ахундованың "Гейдар Әлиев: Тұлға және заман" атты 6 томдық публицистикалық романы және 2016 жылы Фикрат Гочаның 10 томдық шығармалары сол Мемлекеттік сыйлыққа ие болды. 2005 жылы Ильхам Әлиев Сабыр Рустамханлы, Нариман Хасанзаде және Зелимхан Якубты "Халық ақындары" атағымен марапаттады. Мақсұд пен Рустам Ибрагимбеев ағайындары мен Мовлуд Сүлейманға Президент "Ұлттық жазушы" атағын берді. Жалпы, елімізде 22 "Халық ақыны" және 25 "Ұлттық жазушы" бар. Шыңғыс Абдуллаевқа 2009 жылы 50 жасқа толуына орай Президент жарлығымен "Даңқ" және "Ұлттық жазушы" құрметті атақтары табыс етілді. С. Рахимов пен М. Адаздахтың 110 жылдығы, М. Расулзаденің 130 жылдығы, Ә. Гусейнзаденің 150 жылдығы тойланды. Осы жазушылардың мерейтойларын мемлекеттік деңгейде атап өту оларды әлемге танытуға да көмектеседі. 2008 жылдың 10 қарашасында Гейдар Әлиев қорының президенті Мехрибан Әлиева М. Пашаевтың 100 жылдығына арналған шарада Париждегі ЮНЕСКО штаб-пәтерінде сөз сөйледі.
The literary editions of the Union of Writers – " Newspaper of Literature", "Azerbaijan", "Ulduz", "Gobustan" and "Literaturniy Azerbaijan " in Russian began to operate after the X congress of the Union of Writers of Azerbaijan, which was held in October 1997 with the participation of Heydar Aliyev. Also, Mingachevir, Aran, and Moscow departments of the Writers Union of Azerbaijan were created after that congress. For the first time in 1995, the "Istiglal" order was given to Bakhtiyar Vahabzade by Heydar Aliyev. Mammad Araz and Khalil Rza Uluturk were also awarded the "Istiglal" Order. The literary activity of National writer Anar Rzayev has been awarded the “Heydar Aliyev Prize” by Ilham Aliyev. The book "Heydar Aliyev and Azerbaijan Literature", prepared by the ANAS Institute of Literature in 2010, was awarded the State Prize in 2014. The publicist novel of "Heydar Aliyev: Personality and Time" with 6 volumes written by Elmira Akhundova and in 2016 Fikrat Goca's Works – 10 volumes were awarded that State Prize. Sabir Rustamkhanli, Nariman Hasanzade and Zelimkhan Yaqub were awarded “National poets” by Ilham Aliyev in 2005. Maqsud and Rustam Ibrahimbeyov's brothers, Movlud Suleymanli were awarded the title of "National Writer" by the President. In general, there are 22 “National poets” and 25 “National writers” in the country. Chingiz Abdullayev was awarded both the honorary title "Glory" and the "National Writer" by the decree of the President in 2009 when he was 50 years old. S. Rahimov and M. Adadzadeh were celebrated the 110th anniversary, M. Rasulzadeh – the 130th anniversary, A. Huseynzade – 150th anniversary. The celebration of these writers' anniversaries at the state level also serves to promote them throughout the world. On November 10, 2008 Mehriban Aliyeva, President of the Heydar Aliyev Foundation, spoke at the UNESCO headquarters in Paris on the occasion of the 100th anniversary of M. Pashayev.