Кіріспе

1929 жылы Лев Нуссимбаумның «Шығыстағы қан мен мұнай» кітабы – Лев Нуссимбаумның (1905–42) Есад Бей атты псевдонимімен жарық көрген тұңғыш еңбегі. Кітап алғаш рет 1929 жылы, Есад Бей 24 жасқа толғанда жарияланды. Одан кейінгі сегіз жыл ішінде (1929–36) оның атымен 16 кітап басылды. Эсад Бей автобиографиялық туынды деп мәлімдеген «Шығыстағы қан мен мұнай» ХХ ғасырдың басындағы Әзірбайжанның саяси тарихына арналған. Кітапта Лев пен оның әкесінің 1918 жылы Бакудегі қырғын кезінде Каспий теңізі арқылы Түркістан мен Иранға қашу оқиғасы баяндалады. Оқиға 1920 жылы Бакуді большевиктер басып алғанда әке мен баланың Тбилиси мен Батуми (Грузия) арқылы Қара теңізді кешіп Стамбулға қашуымен аяқталады. Лев Нуссимбаум Әзірбайжаннан қашқанда 14 жаста болған. Әзірбайжан мен Грузияның көрнекті тарихшылары кітапты тарихи, географиялық және этнографиялық тұрғыдан сынап, Эсад Бейдің мәлімдемелеріне қарамастан, оны автобиографиялық туынды деп санауға болмайды деп тұжырымдайды. Большевиктерден қашып, Германияға көшіп қонған кавказдық эмигранттардың бастапқы пікірлері де сыншыл болды. Мысалы, Г. Яшке былай деп жазды: «Бұл кітаптың жалғыз мақсаты – сенсация іздейтін салымсыз оқырмандарды қуанту үшін қаскөйлікпен ойдан шығарылған туынды жасап, ақша табу. Кітапта түрлі халықтар туралы жалғандықтар таратылады, тарихи оқиғалар дұрыс емес бейнеленеді, Әзірбайжан мен Кавказдың жауларына көмектесетін жалақпарат таратылады және соңғы оқиғалар туралы мәліметтер бұрмаланады». Немістер Эсад Бейдің Бакудегі әрекеттері туралы айтқандарына қатты ашуланып, 1930 жылы оның өміріне қатысты тергеу жүргізді. Аймақты жақсы білетін сарапшылардың ағылшын тіліндегі сын-пікірлері де күрт болды. Бір сыншы былай қорытындылады: «Бірақ автор көрсеткен мүмкін емес нәрселер мен қателіктерді көрсету үшін үлкен кітап жазуға болады. Алайда, қазіргі сыншы мұндай оқиғаны лайықты ұмытылудан құтқару үшін қосымша сия мен қағаз жұмсамайды».

Кескіннің қысқаша мазмұны

Кітап Баку маңындағы Байыл түрмесінде автордың ата-анасының қалай танысқаны туралы қысқаша сипаттамамен басталады. Эсад Бейдің әкесі жас азербайжандық мұнай кәсіпкері, ал анасы түрмеде отырған большевиктік революционер ретінде суреттеледі. Әңгіме бойынша, Эссад Бейдің әкесі ыстық күнді шаңырақта түрме жанынан серуендеп бара жатқанда, түрме таяқтарының арасынан қарап тұрған әйелге кез болады. Бірінші көріністе, оны үйіне әйел етіп алып кетуге шешім қабылдайды. Қамқорларды қорқытып, пара берген соң, ол оны босатып, сол күні үйіне алып кетеді, алдымен гаремін таратып. Дегенмен, Лев Нуссимбаумның ата-анасының неке куәлігі Грузияның Тбилиси қаласында табылған. Абрам Лейбусович Нусимбаум (Тифлис қаласының азаматы) мен Басия Давидовна Слуцкин (Беларусьтен) 1904 жылдың 26 қазанында Тифлис синагогасында неке қиған. Осылайша, Эссад Бей 1926-1937 жылдар аралығында он жылдан астам уақытқа созылған әдеби мансабында жазған, бірақ мүлдем шындыққа сай келмейтін, "қызықты оқуға" арналған сенсациялық әңгімелердің біріншісі басталды.