Кіріспе

Финляндияда адам құқықтары – заңда және іс жүзінде сақталатын сөз бостандығы, дін еркіндігі, қауымдастық құру және жиналыстар өткізу бостандығы. Адамдарға конституция, заң актілері және Финляндия үкіметі бекіткен адам құқықтарына қатысты халықаралық шарттар арқылы негізгі құқықтар кепілдік берілген. Конституция тәуелсіз сот жүйесін, баспасөз бостандығын және адам дамуын қамтамасыз етеді. Amnesty International Финляндиядағы кейбір мәселелерге алаңдаушылық білдірді, мысалы, ЦРУ-ның құпия рейстеріне аялдама ретінде рұқсат беру, әскери қызметтен бас тартушыларды түрмеге қамау, сондай-ақ рома халқы мен басқа этникалық және тілдік азшылықтарға қатысты қоғамдағы кемсітушілік.

Өмірбаян

1917 жылдың 6 желтоқсанында Финляндия тәуелсіздігін жариялады. Бұрын Финляндия 1253–1808 жылдары Швецияның, ал 1809–1917 жылдары Ресейдің автономиялық бөлігі болған.

Өлiм жазасы

Бейбіт уақытта, тәуелсіз мемлекет ретінде Финляндияның қылмыстық әділет жүйесі ешқашан өлім жазасын қолданған емес. 1825 жылы, Финляндия Ресейдің құрамындағы автономиялы мемлекет болған кезде, Тахво Путконен атылып өлтірілді. Бұл бейбіт уақыттағы соңғы атқышу болды. 1944 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, соғыс уақытындағы соңғы атқышулар орындалды.

Тінту және алып қою

Финляндия заңы бойынша полицияға іздестіру және тәркілеу шараларын жүргізу үшін сот санкциясы немесе іздестіру ордері қажет емес. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот және Финляндия парламентінің Омбудсменінің орынбасары Финляндия полициясы қолданатын тиісті емес іздестіру мен тәркілеу процедураларын сынап бақты.

Сөз бостандығы

Алғашқы либералдық ойшыл және фин текті парламент мүшесі Андерс Чайдениус қолдаған Швеция 1766 жылы баспасөз бостандығы туралы алғашқы заңдардың бірін қабылдады. Бұл заң бұрынғыдай басылған туындыларды міндетті түрде цензуралауды жойды, бірақ монархты қаралау мен тікелей сынға тыйым салынды. Дегенмен, бұл заң бірнеше рет кері қайтарылып, қайта енгізілді. Ресейдің билігі тұсында цензураны Ресей империясының үкіметі жүзеге асырды. 1905 жылғы Ресейдегі көтерілістер патшаның қараша манифестіне әкелді, ол сөз және баспасөз бостандығын қайта орнатты. Тәуелсіздік алғаннан кейін сөз және баспасөз бостандығы жаңа конституцияда бекітіліп, көбінесе сақталды. Басты ерекшелік – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі цензура. 1930 жылдары кейбір солшыл туындыларға тыйым салынды, ал «финляндизация» дәуірінде ірі ақпарат құралдары Кеңес Одағын ашуландырмау үшін өздігінен цензуралады. Құдайды қаралау және этникалық жекқорлықты қоздыру әлі де заңсыз саналады. 2016 жылдың сәуірінде Финляндияның ұлттық телерадиокомпаниясы Yle қаржы министрі Александр Стубб пен салық органдары тарапынан Панама құжаттарына қатысты ақпаратты беру үшін қысымға ұшырады. Бұл Финляндиядағы сөз бостандығына және сыбайлас жемқорлыққа қатысты жаңалықтарға қол жеткізуге қауіп тудыруы мүмкін. Александр Стубб салықтық бейкенттерге қатысты барлық қаржылық қылмыстарды кешіруге дайын екенін бірнеше рет мәлімдеді (соңғы рет Панама құжаттарына байланысты Парламенттегі Үкімет отырысында). Финляндияның салық органдары Yle кеңсесі мен журналистердің үйлерін «Панама құжаттары» деп аталатын ақпаратты іздеу үшін тінту ордерлерін алуға әрекеттенді. 1990 жылдан 2015 жылға дейін шамамен он фин заңгері немесе фин бизнесмені Mossack Fonseca компаниясымен бірлесіп салықтық компаниялар құрды.

Сайлау және азаматтық салым

1907 жылы Финляндияда барлық ересек азаматтарға, олардың әулеті мен жынысына қарамастан, дауыс беруге және сайлауға қатысуға мүмкіндік беретін жалпы сайлау құқығы қабылданды, бұл елді осы құқықты алғашқылардың біріне айналдырды. Халықтың 3,6 пайызы шетелдік резиденттерді құрайды. 1917 жылдан бері екі жалпыхалықтық референдум өтті. Біріншісі – 1931 жылғы Финляндияның спирттік ішімдіктерге тыйым салу туралы референдумы, екіншісі – 1994 жылғы Финляндияның Еуропалық Одаққа кіруі туралы референдумы. 2012 жылдан бері азаматтардың бастамалары азаматтарға парламенттен ұсынылған заңдарды қарауды талап етуге мүмкіндік беріп келеді. Бастаманы іске асыру үшін кем дегенде 50 000 қолдаушының қол қоюы қажет. Азаматтардың алғашқы сәтті бастамасы – тері өндірісіне тыйым салу болды. Белгіленген мерзімде бастаманы қолдаған 70 000 азаматтан қол қойылды. Екінші азаматтық бастама 2013 жылы бір жынысты некелерге тең құқық беруге бағытталды.

Әйелдер құқықтары

Жаңа Зеландия мен Австралиядан кейін Финляндия әйелдерге дауыс беруге рұқсат берген үшінші ел болды. 1907 жылы Финляндия әйелдерге дауыс беруге және парламент сайлауына қатысуға рұқсат берген алғашқы ел болды. Финляндия парламентіне сайланған алғашқы әйел министр Миина Силланпа болды. Ол 1926-1927 жылдардағы парламенттік мерзімде әлеуметтік істер жөніндегі екінші министр болып қызмет етті. 2000 жылдан 2012 жылға дейін қызмет еткен Тарья Халонен Финляндияның алғашқы әйел президенті болды. 1878 жылы Порвоода Шарлотта Бэкман пошта кеңсесінің бірінші әйел директоры болды. 1886 жылы Вера Хялт (1857 жылы туылған, 1947 жылы қайтыс болған) өзінің патенттелген ағаш ұстасының орындығын өндіру үшін зауыт ашты. 1903 жылы ол Финляндияда сауда инспекторы болған алғашқы әйел болды. Ол даулар мен ереуілдерді тоқтатуды талап етті. Ол жұмыс орнында әйелдерді кемсітуді тоқтату үшін жұмыс істеді. Хяльт он жыл бойы парламент мүшесі болды. Текла Хультин (1864 жылы туған) Хельсинки университетінен (содан кейін Хельсинки Кесариллин Алексантерин университеті) докторлық дәрежесін алған алғашқы әйел болды. Ол Ресей мен Францияда оқып, 15 жыл бойы парламент мүшесі болды. (Хултиннің анасы да оқуды қалаған, бірақ әкесі оған кедергі жасайды.) 1926 жылға дейін фин әйелдері мемлекеттік қызметке орналасу үшін жынысына байланысты бостандық алуды талап еткен. Бұл тұрғыдан алғанда, теңдікке 1975 жылға дейін қол жеткізілген жоқ. Фин әйелдері мұрагерлік құқыққа ие болады және өздерінің мүлкі бар. Аврора Карамзин (1808-1902) бұрынғы күйеуі, орыс, Пол Демидовтің мүлкін мұра етті. Екінші күйеуі Андрей Карамзин қайтыс болғаннан кейін, Карамзин өзінің меншігін және өндірістік активтерін басқарады. Ол Финляндия мен Ресейде әлеуметтік қамсыздандыру саласында жұмыс істеді, сондай-ақ білім беру және денсаулық сақтау салаларында жұмыс істеді. 1867 жылы ол Хельсинки Диакониссалаитосын құрды. Финляндия әлі күнге дейін әйелдерге қатысты созылмалы зорлық-зомбылықпен күресуде. Финляндияда жыл сайын жиырмаға жуық әйел күйеулері немесе бұрынғы күйеулері тарапынан өлтіріледі. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар, соның ішінде Amnesty International, Стамбул конвенциясының қарарында көрсетілген гендерлік зорлық-зомбылық құрбандарына қажетті қызметтерді қамтамасыз ету бойынша іс-қимылдың жоқтығын сынға алды. Бұл қызметтерге қол жеткізу тұрғылықты жеріне байланысты шектеулі және тең емес. 2013 жылы ерлер мен әйелдердің бір жұмыс үшін алатын жалақысының айырмашылығы 8 пайызды құрады. Жұмыс берушілер ерлерге көбірек оқытуды ұсынды, ал әйелдер ерлерге қарағанда көбірек білім алуға өтініш берді. Финляндияда отыздан астам жұмысшысы бар компаниялар гендерлік теңдікті қамтамасыз ету бойынша жоспар құруға міндетті. 2013 жылдың тамызында көптеген компаниялар бұл заңға бағынбады. Алайда бұл заңның орындалуы нашар болды. 1945 жылы Финляндияда әйелдердің жалақысы еркектердің жалақысына тең 80%-ға тең деп заңдастырылды. 2018 жылы фин еркегі фин әйелінен 10 жылда 70 000 евроға артық табыс тапты.

Балалардың құқықтары

Финляндия Бала құқықтары туралы конвенцияны (БҚК) ратификациялады. Балаларды жұмысқа салу немесе тілеу сұрауға мәжбүр етуге, сондай-ақ балаларды кез келген түрде зәбірлеуге тыйым салынады. Бұдан бөлек, балаға негізсіз жағдайларда дене жаза беру заңсыз. Финляндиядағы жасөспірімдер арасындағы проституцияның саны мен олардың әлеуметтік жағдайы туралы есептемелер жүргізілмейді. Кәмелетке толмаған баладан жыныстық қызмет сатып алу немесе сатып алуға әрекет ету Финляндияда қылмыс болып саналады. Осы қылмыстың жауапкершілігі әрқашан сатып алушыда болады.

Жергілікті тұрғындардың құқықтары

2013 жылдың ақпан айында Финляндия жергілікті халықтардың құқықтары туралы халықаралық декларацияға және 1989 жылғы Жергілікті және Тайпалық Халықтар туралы конвенцияға (ILO конвенциясы 169) қол қоймаған. 2014 жылдың наурызында Финляндия ILO конвенциясы 169-ды ратификацияламаған. Финляндия президенті Саули Ниинистё бұл келісімді маңызсыз деп атады. Дегенмен, Финляндияның солтүстігіндегі және Лапландиядағы саам халқының, мысалы, алғыр өсіру үшін жер құқығы сияқты, ерекше құқықтары болған жоқ. 2011 жылдың қазан айында БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитеті Иннаридегі Неллимде бұғыларды өлтіруді тоқтатуға шақырды. Бұл мәселе бойынша бұғы шаруалары мен Metsähallitus (Орман шаруашылығы департаменті) арасында дау болды. 2019 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитеті Финляндияның саам халқының саяси құқықтарын бұзғанын анықтады, себебі Финляндияның Жоғарғы соты 2011 жылдан бастап саам парламентіне сайлау тізіміне қатысу құқығын анықтауда объективті емес критерийлерді қолдана бастады.

ЛГБТ құқықтары

2023 жылдың 1 ақпанында Финляндия Парламенті жынысын заңды түрде өзгертуді қалайтын трансгендер адамдар үшін стерилизация және психиатриялық диагноз талабын жойған заңды қабылдады. 2023 жылдың 3 наурызында президент Саули Ниинистё жаңа заңнаманы бекітті, ол сол жылдың 3 сәуірінде күшіне енді.

Дінге деген еркіндік

Дін еркіндігі конституциямен қамтамасыз етілгенімен, мысалы, 18 жасқа толмаған балалардың діни ұйымға мүшелігін әлі де ата-аналары шешеді, осылайша, кейбір ұйымдардың пікірінше, балалардың дін таңдау еркіндігі шектеледі. Балалар өз дінін немесе этикасын (elämänkatsomustieto) оқып үйренуді өздері таңдай алмайды, бұл баланың діни ұйымға жататынына немесе кейбір жағдайларда ата-аналарына байланысты болады. Діни ұйымға жатпайтындар өз еркімен дінді оқуға мүмкіндік алады, ал ұйымға мүше болғандар екі таңдаудың бірін жасай алмайды (әке-шешесінің рұқсатысыз діни ұйымнан шыға алмайды) және дінді оқуға міндетті болады. Мектептердегі дін сабақтары заң бойынша діни бағытталмаған болғамен, "Еркіндік ойы" есебінде айтылғандай, олар "мазмұны жағынан бір жақты немесе діни сипатта" болуы мүмкін. Шіркеу мен мемлекет толыққанды бөлінбеген, ал Гуманистер Халықаралық қауымдастығы мен Емін ойлаушылар қауымдастығының мәлімдемесінше, бұл діндерге қатысты мемлекеттің бейтараптығымен қақтығыстар тудырады. 2020 жылы Финляндияның Евангелистік лютерандық миссиялық епархиясының басшысы Финляндия Бас прокуратурасымен тергелді және Хельсинки полиция департаментімен куәлік беруге шақырылды, өйткені ол веб-сайтқа кішкентай кітапшаны жариялап, шіркеу арқылы таратуы үшін "бір топқа қарсы жекқұрыл жасауға күдікпен қаралып отыр". Кітапшада сексуалдық мәселелер бойынша дәстүрлі көзқарастар жинақталған.

Әскери және азаматтық қызмет

Финляндияда ер азаматтар міндетті әскери қызметке тартылады. Азаматтық қызмет 13 айға созылса, сарбаздар, мысалы, офицерлер емес, қатардағы әскери қызметшілер және кейбір мамандар, мысалы, кейбір көлік жүргізушілер 12 ай ғана қызмет ететін. Әскердегі қызметтің орташа мерзімі сегіз айды құрайды. Бұл теңсіздік әр топтың жұмыс істеген уақытына байланысты түсіндірілді. 2008 жылы азаматтық қызмет мерзімі 12 айға қысқартылды. Бірақ ол әскери қызметтегі ең аз мерзімнен ұзақ болғандықтан, Amnesty International оны жазалау шарасы деп есептейді. Сонымен қатар, бас тартқандар түрмеге жіберіледі. Amnesty International оларды ар-ождан тұтқындары деп санайды.

Демократиялық емес елдерге қару саудасы

2011 жылы Финляндия үкіметі Еуроодақтың ережелеріне қайшы келіп, жиырма бес елге қару-жарақ экспортына лицензия берді. 2011 жылдың қазан айында Финляндия Қорғаныс министрлігі Қазақстанға снайперлік мылтықтар мен оқ-дәрілерді тасымалдауға экспорттық лицензия берді.

Көшіп-қонушы жұмысшылар

2011 жылға дейін Финляндия барлық көшіп-қонушы жұмысшылар мен олардың отбасы мүшелерінің құқықтарын қорғау жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының конвенциясына қол қоймаған. Мысалы, 2011 жылдың желтоқсан айында Ideapark Lempäälä-дегі бір қытай мейрамханасы көшіп-қонған жұмысшылардың салық, жалақы және айыппұл бойынша келген шығындары үшін 298 000 евро төлеуге міндеттелді. 2013 жылы Еңбек министрі Лаури Ихалайнен еңбек нарығындағы теңдікке үндеді.

Олькилуот атом электр стансасының құрылысы жобасы

Олкилуото атом электр стансасының құрылысы барысында кәсіподақтар шетелдік жұмысшылардың жағдайларын теңестіруді талап етті. 2011 жылдың қараша айында "Электробудова" компаниясының поляк мигрант жұмысшылары төленбеген жалақы мен кәсіподаққа қатысу құқығын таласқан. Кәсіподақтар мәселені сотқа жүгінді. "Sähköliitto" кәсіподағына қосылғандары үшін 32 адам жұмыстан босатылды.

Таиландтағы адам құқықтары бұзылуы

Таиландта финляндиялық "Финнватч" үкіметтік емес ұйымында жұмыс істеген британдық мигранттар құқығы жөніндегі сарапшы Энди Холл (активист) таиланд соттарымен төрт жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. Бұл жаза финляндиялық азаматтық қоғамдық ұйым "Финнватч" 2013 жылы жариялаған "Арзанның бағасы жоғары" атты есептің нәтижесінде болды. Есепте Таиландтың Прачуап-Хири-Хан провинциясындағы "Natural Fruit Company" компаниясының ананас өңдеу зауытында бала еңбекке тарту сияқты адам құқықтарының ауыр бұзушылықтары туралы айыптаулар келтірілген. Бұл өнімдерді Финляндияға бірнеше сауда компаниялары (Kesko, Siwa және S Group) импорттаған. "Финнватч" ұйымының 2015 жылғы есебіне сәйкес, Tokmanni өз жеткізушілерін тиісінше бағаламаған және өзінің импорттық жеткізу тізбектерінде адам құқықтарын сақтау бойынша қажетті шараларды қолданбаған. "Great Oriental" компаниясында шетелдік жұмысшылардың визасы мен жұмыс рұқсаты болмаған және оларға заңсыз төмен жалақы төленген.

Істер

2013 жылдың наурызында Финляндияның сыртқы істер министрі Эркки Туомиоя басқа елдермен бірге Еуропалық Одақта адам құқықтарының қатаң сақталуын талап етті. 2014 жылы Finnwatch шетелдегі бірнеше фин компаниясының әдепсіз әрекеттер жасағанын мәлімдеді. 2013 жылдың қаңтарында АҚШ-тың адам құқықтарын қорғайтын Open Society Foundations ұйымы ЦРУ рейстерінің Финляндия арқылы құпия түрде жүргізілгенін хабарлады. Amnesty ұйымы бұл мәлімдемелерді қолдады. 2014 жылы швед телебағдарламасы "Kalla fakta" Stora Enso компаниясының Пәкістандағы қызметінде бала еңбекке тартылғанын және компанияның бұл туралы 2012 жылдан бері білгенін мәлімдеді.

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот

2019 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Финляндияның 2017 жылы Иракқа депортацияланған және бірнеше аптадан кейін қаза тапқан ирактық азаматқа баспана беруден бас тарту арқылы адам құқықтарын бұзғанын мәлімдеді. 2020 жылдың 9 шілдесінде Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот (АҚС) ауғандық өтініш берушінің Финляндияны оған елде тұруға баспана мен рұқсат бермегені үшін айыптаған өтінішін қанағаттандырылмаған деп шешті.