Кіріспе
4-тарау: Құқықтар туралы жарлық. Фиджи Конституциясының 1997 жылғы 4-тарауы Құқықтар туралы жарлық деп аталады. Бұл Конституцияның ең ұзын тарауларының бірі, ол жиырма үш бөлімнен тұрады. Фиджидің Құқықтар туралы жарғысы Конституцияның 21-ден 43-ке дейінгі бөлімдерін қамтиды. Маңыздысы, ол халықтың құқықтарын белгілейді және үкіметтің әртүрлі тармақтарының өкілеттіктерін шектейді, ал содан кейін үкімет құрылымын нақтылайды. Мақсат – үкімет адам құқықтарына бағынуы, ал емес керісінше. 21-бөлім Құқықтар туралы жарлықты қолдану мәселесін қарастырады. Ол Фиджи үкіметінің барлық тармақтарының – заң шығарушы, атқарушы және сот органдарының – барлық деңгейдегі мүшелерін міндеттейді: орталық, аймақтық және жергілікті. Құқықтар туралы жарлыққа қайшы келетін заңдарға тыйым салынады. Осы бөлімнің 6-тармағында «Бұл тарау Фиджиден тыс жерде жасалған немесе орындалған әрекеттерге де қолданылады, осы мүмкіндік болған жағдайда» делінеді. Бұл Фиджинің Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты халықаралық форумдарда адам құқықтарын қорғауға қатысты ұстанымын көрсетеді. 22-бапта ең негізгі құқық – өмір сүру құқығы кепілдік беріледі. 23-29-бөлімдерде адамдардың сот құқықтары және құқық қорғау органдарының өкілеттіктерінің шектеулері баяндалған. 23 және 26-баптар жеке бас бостандығы және негізсіз іздестіру мен тәркілеуден қорғау құқығын белгілейді. Тұтқындау және адамдардың немесе мүліктің негізсіз іздестірілуіне тыйым салынады. 24-бап – құлдық пен мәжбүрлі еңбекке баулудан қорғау. Құлдық пен мәжбүрлі еңбектің барлық түрлеріне тыйым салынады. Мәжбүрлі еңбекке түрме жазасын өтеп жатқан адамнан талап етілетін еңбек, Фиджи Қарулы Күштерінің мүшесінен талап етілетін міндеттер немесе «әдеттегі және қалыпты қоғамдық немесе азаматтық міндеттердің бөлігі ретінде талап етілетін еңбек» кірмейді. 25-бап қатыгездік пен қорлаушылықтан қорғауды қамтамасыз етеді. Дене, психикалық және эмоционалдық азаптаудың барлық түрлеріне тыйым салынады, сондай-ақ «жәбірлеу, адамгершілікке жат, қорлаушылық немесе шамадан тыс ауыр қарым-қатынас немесе жазалау» да тыйым салынады. Сондай-ақ, ешкімге ғылыми немесе медициналық емделуді хабардар келісімсіз немесе заңды өкілдің келісімінсіз жүргізуге болмайды. 27-бапта тұтқындалған, қамауға алынған немесе айыпталған адамдардың құқықтары баяндалған. Тұтқындалған немесе қамауға алынған әрбір адам оған түсінікті тілде тұтқындау себептері мен айыптау сипаты туралы жазбаша түрде хабарлануы тиіс. Ешкім сотсыз ұсталуға, сондай-ақ заңгердің қызметіне құқығы жоқ болса ұсталуға болмайды. Заңгерлік көмекке төлеуге мүмкіндігі жоқ тұтқындарға тегін заң көмегі көрсетіледі. Барлық тұтқындарға «адамгершілікпен және олардың қадір-қасиетіне құрметпен қаралуы тиіс». 28-бап айыпталған адамдардың құқықтарын анықтайды. Ешкім сотқа келмеген жағдайда, сот оның қасақана болмағанына көз жеткізбейінше сотталмайды. Ешкім де қылмыс жасалған кезде заңсыз болмаған қылмыс үшін сотталуға, қылмыс жасалған кезде қолданылған жазадан қатаң жазаға кесілуге құқылы емес. Сондай-ақ, бұрын айыпталған немесе ақталған қылмыс үшін ешкім екінші рет соттала алмайды. 29-бап сотқа жүгіну және әділ сотқа қатысу құқығын кепілдік береді. 30-39-баптарда жеке және қоғамдық бостандықтар баяндалған. Ұлттық қауіпсіздік, қоғамдық қауіпсіздік немесе денсаулыққа байланысты шектеулі жағдайларды қоспағанда, адамдарға сөз бостандығы (30-бап), жиналу (оның ішінде наразылық білдіру және демонстрация жасау құқығы – 31-бап) және бірлесу (32-бап) кепілдік беріледі. Жек көтеру, жала жабу және қаралау сөз бостандығының қорғауынан шығарылған. 33-бап еңбек қатынастары туралы ережелерді белгілейді. Жұмыс берушілер мен жұмысшылардың бірлесіп жұмыс істеу және ұжымдық келісімдер жасау құқықтары қорғалады. Әрбір жұмысшы адамгершілікпен қаралуға және мүмкіндігінше қауіпсіз жұмыс ортасында жұмыс істеуге құқылы. 34-бап еркін жүріп-тұруды кепілдік береді. Фиджиде заңды түрде тұратын әрбір азамат және әрбір басқа адам Фиджидің кез келген жерінде тұруға, Фиджиде еркін жүріп-тұруға және Фиджиден шығуға құқылы. Фиджиден шыққаннан кейін Фиджидің әрбір азаматы кез келген уақытта қайтуға құқылы. 35-бап дін мен сенім бостандығын белгілейді. «Әрбір адам жеке немесе басқалармен бірлесіп, қоғамдық және жеке орында дінін немесе сенімін ғибадат ету, сақтау, ұстану немесе үйрету арқылы білдіруге құқылы». Ешкімге оның келісімінсіз немесе 18 жасқа толмаған адамның ата-анасының немесе қамқоршысының келісімінсіз діни рәсімге қатысуға мәжбүрлеуге болмайды, сондай-ақ «ешкімді дініне немесе сеніміне қайшы келетін серт беруге немесе серт беру тәсіліне мәжбүрлеуге болмайды». Бұл ережелер индуистер мен мұсылмандардың этникалық фиджилік (және христиандық басымдылықты) үкімет олардың балаларын мектеп жүйесі арқылы христиан діни сабақтарын алуға мәжбүрлейді деп қаушады деген қорқыныштарын басу үшін Конституцияға енгізілді, сондай-ақ кейбір христиандардың көптегені индофиджиліктер болып табылатын жұмыс берушілер оларды индуист фестивальдарына қатысуға мәжбүрлейді деген қорқыныштарын басу үшін енгізілді. 36-бап құпия дауыс беруді қамтамасыз етеді. Әрбір дауыс беруші өз дауысын құпия түрде беруге құқылы. 37-бап жеке өмірге құқықты растайды. Ұлттық қауіпсіздік немесе қоғамдық тәртіп қауіпсіздігіне қатысты болмаса, жеке хабарласықтың құпиялығы бұзылмайды. Бұл телефондық тыңдау, электрондық поштаны бақылау және почта цензурасын болдырмайды. 38-бап барлық адамдардың заң алдында тең екенін жариялайды және нәсіл, этникалық тегі, түсі, туған жері, жынысы, сексуалдық бағдары, тууы, ана тілі, экономикалық жағдайы, жасы, мүгектігі, діни сенімі немесе саяси көзқарасы бойынша кемсітуге тыйым салады. Мүгедектер үшін мейрамханалар, қонақүйлер, ойын-сауық орындары, такси және басқа да қоғамдық сервистер олардың қол жеткізілуі үшін қолайлы жағдай жасауы тиіс. 39-бап барлық адамдардың негізгі білім алуға және білім беру мекемелеріне тең қол жеткізуге құқығын кепілдік береді. Әрбір діни конфессия және әрбір мәдени және әлеуметтік қауымдастық мектептер құруға және басқаруға құқылы. Мұндай мектептер олардың діни, мәдени немесе әлеуметтік сипатын сақтау қажеттігінің негізінде басқарылуы мүмкін, бірақ қабылдау «осы Конституциямен тыйым салынған кез келген негіз бойынша кемсітусіз барлық білікті студенттерге ашық болуы тиіс». 40-бап мемлекет тарапынан мүліктің міндетті түрде сатып алынуына тыйым салады, тек өте шектеулі жағдайларда ғана, мемлекеттік мақсаттармен байланысты. Мұндай жағдайларда мүліктің нарықтық құнына толық өтемақы төленуі тиіс. 41-43-баптар Құқықтар туралы жарлықты күшіне енгізу және түсіндіру мәселелерін қарастырады. 41-бап Құқықтар туралы жарлықты күшіне енгізу мәселесін қарастырады. Жоғарғы сот Конституцияны түсіндіруге өкілетті, ал Құқықтар туралы жарлықтың ережелері бұзылған немесе бұзылуы мүмкін деп санайтын адамдар Жоғарғы сотқа шағымдануға құқылы. Қарсы нәтиже алғандар Апелляциялық сотқа немесе Фиджи Жоғарғы сотына шағымдануға құқылы. 42-бап Адам құқықтары жөніндегі комиссияны құрады, ол адамдарды Құқықтар туралы жарлықтағы олардың құқықтары туралы білім беруге және үкіметке адам құқықтары мәселелері бойынша ұсыныстар жасауға өкілетті. Адам құқықтары жөніндегі комиссияның төрағасы Фиджи Омбудсмені, судья болуға құқылы бір адам және Премьер-министрдің кеңесімен, Оппозиция жетекшісімен және адам құқықтары комитетімен консультациядан кейін Президент тағайындаған үшінші адам болып табылады. 43-бап Құқықтар туралы жарлықты түсіндіру қалай жүзеге асырылатынын көрсетеді. Құқықтар туралы жарлық толық емес құжат екенін жоққа шығарады. Ортақ құқық, әдет-ғұрыптық құқық және заңнамамен танылған немесе берілген барлық құқықтар мен бостандықтар...