Кіріспе
Кітап дизайны – кітаптың мазмұнының, стилінің, пішімдеуінің, дизайнының және әртүрлі компоненттері мен элементтерінің реттілігін үйлесімді бірлікке біріктіру өнері. Әйгілі типограф Ян Чихольдтың (1902–1974) айтуынша, кітап дизайны «қазіргі таңда естен шығып қалғанмен, оны жетілдіруге болмайтын әдістер мен қағидаларға негізделген, олар ғасырлар бойы дамыған. Кеміл кітаптар жасау үшін, осы қағидаларды қайта жаңғырту және қолдану қажет». Ричард Хендел кітап дизайнын «сырлы сала» деп сипаттайды және оның мәнін түсіну үшін контекст қажеттігін атап көрсетеді.
Book design is the art of incorporating the content, style, format, design, and sequence of the various components and elements of a book into a coherent unit. In the words of renowned typographer Jan Tschichold (1902–1974), book design, "though largely forgotten today, [relies upon] methods and rules upon which it is impossible to improve, [and which] have been developed over centuries. To produce perfect books, these rules have to be brought back to life and applied". Richard Hendel describes book design as "an arcane subject", and refers to the need for a context to understand what that means.
Құрылымы
Қазіргі заманғы кітаптар беттері тізбекпен нөмірленеді, және бет нөмірлері көрсетілгенімен көрсетілмегенімен барлық беттер беттеуге (парақтарға) есептеледі (қараңыз: соқыр фолио). Бет нөмірі немесе фолио беттің жоғарғы немесе төменгі жағында орналасуы мүмкін, көбінесе сол бетте сол жаққа қарай, оң бетте оң жаққа қарай. Фолио беттің төменгі жағында да басылуы мүмкін, онда ол төменгі фолио деп аталады. Төменгі фолиолар әдетте әр беттің ортасында немесе сол бетте сол жаққа қарай, оң бетте оң жаққа қарай орналасады. Кітапта негізгі мәтінмен қатар, кітапқа қосылған барлық қосымша материалды құрайтын бірнеше паратексттер болады.
Кітап мұқабасының сәйкестігі
Кітаптың мұқабасы ішкі мазмұнымен үйлесімді болуы керек, осылайша жарасымдылық сақталады. Мысалы, Гавайи университетінің баспасынан шыққан «Кітапты мұқабасынан бағалау» атты кітапта автор мұқабаның мазмұнға қалай сәйкес келуі керектігі туралы айтады. Кітапның жасалу жолын – мұқабасын, құрастырылуын және ішіндегі сөздерін қарастырғанда, бұл автордың сезімін көрсетеді. Мұқаба міндетті түрде дәл сол сияқты болуы керек емес, бірақ кітаптың мазмұнымен байланысты болуы тиіс. Егер олар тым өзгеше болса, кітаптың тұрақтылығы бұзылады. Мұқабаның адамдардың пікірлеріне қалай әсер ететіні және кітап мазмұнымен қалай байланысатыны туралы әрі әңгімелеп, талқылауды тереңдетуге болады, бірақ дәл сәйкестікке ұмтылудың қажеті жоқ.
Міндетті
Кітаптар физикалық жапқыштарының түріне қарай екі санатқа бөлінеді. "Қатты мұқаба" (немесе "қатты жапқы") термині иілгіш емес, қатты жапқысы бар кітаптарды білдіреді. Қатты мұқабалы кітаптың жапқысы көбінесе матамен, былғарымен немесе басқа материалдармен жабылған қалың картоннан жасалған тақталардан тұрады. Жапқы әдетте жіп тігісімен беттерге тігіледі. "Жұмсақ мұқаба" (кейде "жұмсақ жапқы" немесе "қорапты кітап" деп те аталады) кітаптарын баулаудың арзан әдісі қолданылады. Көптеген жұмсақ мұқабалы кітаптар қағазбен немесе жеңіл картонмен байланады, бірақ басқа материалдар да (мысалы, пластик) қолданылуы мүмкін. Мұқабалары иілгіш болып келеді және әдетте беттерге желіммен (мүжілген жапқы) жабыстырылады. Кейбір кішкентай жұмсақ мұқабалы кітаптар "қалта кітаптары" деп аталады. Бұл кітаптар әдеттегіден кішірек – қалтаға (әсіресе шалбардың артқы қалтасына) шамалы сыйып қана қоймайды. Дегенмен, кітаптың қалыңдығы мен беттерінің саны артқан сайын, қалтаға сыятын мүмкіндігі төмендейді. Мұндай кітапты әлі де қалта кітабы деп атауға болады.
Басқа да нысандар
Кейбір кітаптарда, мысалы, Киелі кітаптарда немесе сөздіктерде материалды жылдам табуға көмектесетін бас бармақпен іздеуге арналған көрсеткіш болуы мүмкін. Беттерінің жиегіне алтын жалатылуы мүмкін, сонда кітап жабық күйде тұрғанда оның бүйір жағы, үсті және асты алтын түсті болады. Кейбір кітаптардың жиектеріне суреттер басылуы, мраморлау немесе қарапайым түс жағылуы мүмкін. Кейбір суретшілердің кітаптары одан да әрі барып, алдыңғы жиекке сурет салу тәсілін қолданады. Бетке әртүрлі өлшемдер қосу үшін поп-ап элементтері мен ашылатын беттер пайдаланылуы мүмкін. Балалар кітаптарында кітаптың құрылымына кіріктірілген көптеген дизайндық ерекшеліктер жиі кездеседі. Кішкентай балаларға арналған кейбір кітаптарда текстуралы мата, пластик немесе басқа материалдар қолданылады. Эрик Карлдың жұмысындағы кесіп жасалған суреттер – осының бір мысалы. Мөлдір немесе жарқыраған беттер, жапсырмалар, маталар және иіс алғанда иісі шығатын жабындар да мүмкін ерекшеліктер болып табылады.
Беттің жайылуы
Кітап дизайнының негізгі бірлігі – беттік жайылым. Сол жақ және оң жақ беттер (солдан оңға қарай оқылатын кітаптарда сәйкесінше версо және ректо деп аталады) бірдей өлшемде және пропорцияда болады, және олар кітаптың омыртқасында біріктірілетін орталық сызықта орналасқан. Ал әрбір жеке беттің дизайны бет құрылысының қағидаларымен анықталады. Бетте әріптердің немесе сөздердің орналасу мүмкіндіктерін баспа кеңістігі деп атайды, және ол кітаптың бетін жобалаудың маңызды бөлігі болып табылады. Мәтін оқылсын десе, кітаптың омыртқасына жақын жерде жеткілікті бос орын болуы керек. Екінші жағынан, кітапты шектеуші қалған үш жиек, практикалық және эстетикалық талаптарға сәйкес тиісті мөлшерде жасалады.
Басып шығару кеңістігі
Баспа кеңістігі немесе баспа беті кітаптың, журналдың немесе басқа да полиграфиялық өнімдердің қағаз бетіндегі тиімді ауданын анықтайды. Баспа кеңістігінің шектері – баспа аумағының сыртындағы бос жиектермен белгіленеді.