Кіріспе

Белгілеу белгісі (;)

Нүкте-сызық (немесе жартылай нүкте) – орфографиялық белгі ретінде жиі қолданылатын символ. Ағылшын тілінде нүкте-сызық ең көп қолданылатыны – бір сөйлемдегі ой жағынан тығыз байланысты екі тәуелсіз сөйлемді біріктіру, мысалы, алдыңғы ойды басқа сөздермен қайталау. Егер бір сөйлемде екі немесе одан көп ой біріктірілсе, олар тең дәрежеде қарастырылады. Тізімдегі элементтерді бөлу үшін де нүкте-сызық қолданылуы мүмкін, әсіресе тізім элементтерінің ішінде үтірлер болғанда. Нүкте-сызық – стандартты белгілердің арасында ең аз түсініктісі және көптеген ағылшын тілінде сөйлейтіндер оны жиі қолданбайды. QWERTY пернетақтасында нүкте-сызық оң қолдың кішкентай саусағының астындағы, өзгертілмеген қатарда орналасқан және бағдарламалау тілдерінде операторды аяқтаушы немесе бөлуші ретінде кеңінен қолданылады. Кітаптың соңындағы колофонды да қараңыз: impressum venetiis in aedibus aldi romani mense februario anno M. V. D. («Венецияда 1495 жылдың ақпанында Альдо үйінде басылған [m. v.]»). Нүкте-сызық Пьетро Бембоның Альдо Мануцио баспасында басылған «De Aetna [it]» кітабында кездеседі. Бұл белгі Бембоның кейінгі жазбаларында да қолданылған. Сонымен қатар, 1507 жылы Мануционың жанындағы Бартоломео Санвито оны қолданды. 1561 жылы Мануционың немересі, сондай-ақ Альдо Мануцио, «Orthographiae ratio» еңбегінде бірнеше мысалдармен нүкте-сызықтың қолданылуын түсіндіреді. Әсіресе, Мануцио сөйлемдерді бөлу (айыру) үшін тыныш белгілердің (interpungō) қажеттілігін және осылайша оларды түсінікті етуді дәріптейді. Үтір, нүкте-сызық, екі нүкте және нүкте – төменнен жоғары қарайтын сатылар ретінде қарастырылады; нүкте-сызық үтір мен екі нүктенің аралық мәні болып табылады. Мұны көрсету үшін кітапта төрт мысал келтірілген: Publica, privata; sacra, profana; tua, aliena. Қоғамдық, жеке; қасиетті, жалған; сенікі, бөтендікі. Ratio docet, si adversa fortuna sit, nimium dolendum non esse; si secunda, орташа қуану керек. Ақыл-сана, егер тағдыр жаман болса, тым көп ренжуге болмайды; егер жақсы болса, шамамен қуану керек. Tu, quid divitiae valeant, көруге дайынсың; virtus неге емес. Байлықтың қандай екенін көруге ұнайды, ал ізгіліктің қандай екенін көруге ұнамайды. Etsi ea perturbatio est omnium rerum, ut suae quemque fortunae maxime paeniteat; nemoque sit, quin ubivis, quam ibi, ubi est, esse malit: tamen mihi dubium non est, quin hoc tempore bono viro, Romae esse, ең жаман жағдай. Барлық нәрсенің шатастығы болса да, әркім өзінің тағдырынан өте қатты өкінеді; және ешкім болмайды, ол қазіргі орнынан басқа жерде болуды қаламайды: бірақ менің ойымша, қазіргі уақытта адал адам үшін Римде болу – ең жаман жағдай. 1580 жылдары Генри Денхам ағылшын мәтіндері үшін нүкте-сызықты «дұрыс» қолдана бастады, ал келесі онжылдықтарда оның қолданылуы кеңейді. 1640 жылы Бен Джонсонның «Англия грамматикасы» кітабында бұл символ үтірмен салыстырғанда «біршама ұзақ дем» ретінде сипатталған. Джонсонның айтуынша, демнің мақсаты – түсінуге көмектесу. 1644 жылы Ричард Ходжестің «Англияның алғашқы гүлдері» еңбегінде былай делінген: Үтірде сәл тоқтаңыз; [ ] Жартылай нүктеде, сәл көбірек; [ ] Екі нүктеде, бұрынғыдан сәл көбірек; [ ] Нүктеде, толығымен тоқтаңыз; 1762 жылы Роберт Лоуттың «Ағылшын грамматикасына қысқаша кіріспе» еңбегінде тыныш белгілер мен музыкадағы тынығулар арасында параллель жүргізілген: Нүкте – саны немесе ұзақтығы жағынан екі нүктенің екі есе көп; Екі нүкте – нүкте-сызықтың екі есе көп; ал нүкте-сызық – үтірдің екі есе көп. Олар музыкадағы Sembrief, Minim, Crotchet және Quaver сияқты пропорционалды. 1798 жылы Линдли Мюррейдің «Ағылшын грамматикасы» еңбегінде нүкте-сызық келесідей енгізілген: Нүкте-сызық – құрама сөйлемді екі немесе одан көп бөлікке бөлу үшін қолданылады, олар үтірмен бөлінгендей тығыз байланысты емес, сонымен қатар екі нүктемен ажыратылғандардай бір-біріне тәуелді емес. Кейде сөйлемнің алдыңғы бөлігі өзінен-өзі толық мағына бермей, келесі бөлікке байланысты болғанда нүкте-сызық қолданылады; кейде бұл бөліктің мағынасы соңғы бөліксіз де толық болады; мысалы, төмендегі жағдайларда.

Араб тілі

Араб тілінде нүктелі үтір fasila manqoota (فاصلة منقوطة) деп аталады, бұл сөзбе-сөз "нүктелі үтір" дегенді білдіреді және кері жазылады. Араб тілінде нүктелі үтірдің бірнеше қолданысы бар: Ол екі фразаның арасында қолданылуы мүмкін, мұнда бірінші фраза екінші фразаның себебін тудырады. Мысалы: "Ол көп ойнады; сондықтан киімдері кір болды". (لَعِبَ كَثِيرًا؛ فَٱتَّسَخَتْ مَلَابِسُهُ.) Ол екі фразаның арасында қолданылуы мүмкін, мұнда екіншісі бірінші фразаның себебі болып табылады. Мысалы: "Сіздің әпкеңіз жоғары баға алмады; себебі ол оқымады". (لم تحقق أختك درجات عالية؛ لأنها لم تدرس .)

Француз тілі

Француз тілінде нүкте-сызық (point virgule, сөзбе-сөз "нүкте-үтір") – екі толық сөйлемді бөліп тұратын белгі, колондар мен үтірлердің қолайсыз болған жағдайларда қолданылады. Нүкте-сызықтан кейін келетін фраза алдыңғы сөйлеммен байланысты, бірақ оны түсіндірмейтін тәуелсіз сөйлем болуы керек. (Егер екінші сөйлем бірінші сөйлемді түсіндірсе, француз тілінде әрдайым қос нүкте қолданылады.) Француз жазуында да тире таңбасы қолданылады, бірақ нүкте-сызық сияқты жиі қолданылмайды. Бұл екі белгіні (нүкте-сызық пен тире) қолдану автордан авторға өзгеше болуы мүмкін.

Деректер

Тікқос нүкте мәтіннің элементтерін бөліп көрсетуге жиі қолданылады. Мысалы, кейбір электрондық пошта клиенттеріндегі "To" өрісінде бірнеше электрондық пошта мекенжайлары тікқос нүктемен шектелуі керек. Microsoft Excel-де тікқос нүкте тізімді бөлуші ретінде қолданылады, әсіресе ондық бөлгіш үтір болса, мысалы 0,32; 3,14; 4,50, 0,32, 3,14, 4,50 орнына. Lua-да кесте элементтерін бөлу үшін тікқос нүктелер мен үтірлерді қолдануға болады. MATLAB және GNU Octave бағдарламаларында векторды немесе матрицаны анықтаған кезде тікқос нүкте жолды бөлуші ретінде пайдаланылуы мүмкін (ал үтір вектордың немесе матрицаның бір қатарында бағандарды бөліп тұрады) немесе команданы үнсіз орындау үшін, консольда нәтижелі шығыс мәнін көрсетпей. HTML-де тікқос нүкте таңбалық мәнді, я атаулы, я сандық сілтемені аяқтау үшін қолданылады. Каскадты стиль кестелеріндегі (CSS) стиль атрибутының декларациялары тікқос нүктелермен бөлінеді және тікқос нүктемен аяқталады. RSX 11 және OpenVMS файл жүйесі, Files 11, файлдың нұсқа нөмірін көрсету үшін тікқос нүктелерді қолданады. Microsoft Windows NTFS және VFAT файл жүйелерінде ұзын файл атауларында тікқос нүктеге рұқсат етіледі, бірақ оның қысқа атауларында болмайды. Кейбір бөлінген мәндер файл пішімдерінде тікқос нүкте бөлгіш таңба ретінде, үтірден бөлінген мәндерге балама ретінде қолданылады.

Басқа қолданыстар

Жарты нүкте көбінесе ;) және ; ; сияқты эмоцияларды білдіретін белгілердің құрамына, көзді жыпылықтатуды немесе жылауды көрсету үшін қолданылады. Project Semicolon – дінге негізделген, өмірден қол үзгендерге қарсы бағытталған жоба (семиколон сөйлемді аяқтамай, оны жалғастыра береді), осының нәтижесінде, бұл тыныс белгісі өте символдық және танымал татуировкаға айналды, көбінесе оны білезікке салады.