Кіріспе

Орхидеялар туысы
Автоматты taxobox
| аты = Sun orchids (Күн орхидеялары)
| сурет = Thelymitra benthamiana.jpg
| сурет сипаттамасы = Mount Chudalup тауының жанындағы Leopard orchid (Леопард орхидеясы) Thelymitra benthamiana
| таксон = Thelymitra
| ата-аналарды көрсету = 2
| автор = J. R. Forst. & G. Forst. | түрі = Thelymitra longifolia
| түрі авторы = J. R. Forst. & G. Forst. | синонимдер сілтемесі =

Гүлшоғыры – бірнеше гүлі бар сыпырғыш гүлшоғыр, үш гүлжапырағы мен үш жапырағы бар, олардың барлығы шамамен бірдей мөлшерде, пішінде және әшекейлеуде. (Лабелл көптеген басқа орхидея туыстарындағыдай қатты өзгертілмеген, бірақ басқа екі жапырақшаға ұқсас.) Гүлдің жыныстық мүшелері қысқа, жуан бағанаға біріктірілген, ал қанаттары бағананы қоршап, "митра" сияқты қапшақ құрайды. Митраның жоғарғы бөлігі әдетте әшекейленген, жазық орталық бөлігі және екі бүйірлік жармасы бар. Митраның төменгі бөлігі бағананың астында әшекейсіз жиекті құрайды. Көптеген түрлердің гүлдері тек жарқын, жылы күнде ғана ашылады және түнде немесе суық немесе бұлтты ауа райында жабылады. Аз ғана түрлер өздігінен тозаңданады және олардың қоршаған ортаның өзгеруіне реакциясы айқын емес. Гүлденгеннен кейін пайда болатын жемісі – 500-ге дейін тұқымы бар, етсіз, ашылатын қапшық.

Таксономия және атау беру

Джозеф Бэнкс Куктың Оңтүстік Тынық мұхитындағы алғашқы экспедициясы барысында Жаңа Зеландияның Солтүстік аралында Thelymitra longifolia үлгілерін жинады, бірақ осы түрдің алғашқы ресми сипаттамасын Йоханн Форстер және оның ұлы Георг Куктың Австралияға жасаған екінші экспедициясы кезінде жасады. Олар Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралында жинақ жасады. Сондықтан Thelymitra longifolia – типтік түр болып табылады. 1803 жылы Роберт Браун Порт-Джексоннан T. venosa-ны жинап, 1810 жылы оны алғаш рет ресми түрде сипаттады. "Телимитра" атауы ежелгі грек тіліндегі "әйелдерге қатысты" мағынасын білдіретін "thelys" және "бас киім" немесе "тұмар" мағынасын білдіретін "mitra" сөздерінен шыққан. T. javanica сирек өсімдік жамылған тау беткейлерінде өседі.

Экология

Күн орхидеясының ерекше пішіні мен түсі лилия тұқымдасы (Liliaceae) және Goodeniaceae тұқымдасы гүлдерін еліктейді, соның арқасында бірдей жәндіктермен тозаңдануға айлакерлікпен қол жеткізеді. Жұқа күн орхидеясы (T. pauciflora) қысқа ғана уақытқа (немесе ашылмайды) және өзін-өзі тозаңдандырады. Бұл өзін-өзі тозаңдандыру T. circumsepta, T. graminea, T. holmesii және T. mucida сияқты бірнеше басқа түрлер үшін де табысты стратегия болып табылады.

Қорғау

IUCN бірнеше түрді құрып кету қаупі төніп тұрған (T. epipactoides) немесе сын көлігінде (T. gregaria, T. hiemalis және T. × mackibbinii) деп санайды.

Бағбандықта қолдану

Телимитраларды жақсы су өткізетін, тығыз қоспаға, ішінара компостталған органикалық заттармен отырғызуға болады. 7 мм жол қиыршықтары, бір жылдық компостталған ағаш ұны мен коммерциялық топырақ қоспасы тең пропорцияда алынған қоспаға жарайды. Судың булануын бақылау және орхидеяны қолдайтын микоризалық саңырауқұлақты қоректендіру үшін бетін қарағай немесе қара емен жапырақтарымен жабу тиімді. Гүл шоқтары тек жылы ауа райында ашылатындықтан, гүлдеуді күшті шамдар арқылы ынталандыру – кең таралған тәжірибе, бұл шамдар жылы күннің әсерін имитациялайды. Жақсы өсу үшін және әртүрлі түстер алу мақсатында гибридтерді өсіру жұмыстары да жүргізілуде.