Кіріспе

Италиялық суретші Лусио Фонтана (19 ақпан 1899 – 7 қыркүйек 1968) – Аргентиналық-италияндық суретші, мүсінші және теоретик. Ол кеңістіктік суретшіліктің (Spatialism) негізін қалаушы және абстрактілі суреттің көрнекті өкілі ретінде танымал, сонымен қатар туалдарын кесіп, өнердің барлық алғышарттарын толығымен қабылдамау символын қалыптастырған алғашқы суретші.

Ерте өмір

Росариода, Санта-Фе провинциясында, Аргентинада итальяндық иммигранттардың отбасында дүниеге келген, ол мүсінші Луиджи Фонтананың (1865–1946) ұлы болды. Фонтана өмірінің алғашқы жылдарын Аргентинада өткізіп, 1905 жылы Италияға жіберілді, онда 1922 жылға дейін әкесімен бірге мүсіншілікпен айналысты, кейіннен өздігінен жұмыс істеді. 1926 жылы ол Росарио-де-Санта-Феде жұмыс істейтін жас аргентиналық суретшілер тобы «Nexus»-тың алғашқы көрмесіне қатысты.

Жұмыс

1927 жылы Фонтана Италияға оралды және 1928 жылдан 1930 жылға дейін Аккадемия ди Брерада мүсінші Адольфо Вильдтпен бірге Фаусто Мелоттимен оқыды. 1930 жылы ол Миланның Il Milione көркемсурет галереясы ұйымдастырған өзінің алғашқы көрмесін өткізді. Келесі он жылдықтарда ол Италия мен Францияда абстракт және экспрессионист суретшілермен жұмыс істеді. 1935 жылы ол Париждегі Abstraction Création қауымдастығына қосылды және 1936 жылдан 1949 жылға дейін керамика мен қоладан экспрессионисттік мүсіндер жасады. 1939 жылы Миландағы экспрессионист суретшілер тобы Corrente-ге қосылды. 1947 жылы Аргентинадан оралғаннан кейін ол жазушылар мен философтармен бірге кеңістіктік манифестінің (Spazialismo) бірінші нұсқасын қолдады. Фонтананың студиясы мен жұмыстары одақтастардың Миланды бомбалауынан толығымен қирады, бірақ ол көп ұзамай Альбизоладағы керамика жұмыстарын қайта бастады. Миланда ол белгілі миландық сәулетшілермен соғыстан кейін қаланы қайта құруға бағытталған бірнеше жаңа ғимараттарды безендіру үшін ынтымақтасты. 1948 жылы Италияға оралғаннан кейін Фонтана Миландағы Галерея дель Навиглиода өзінің алғашқы кеңістіктік ортасын (Ambiente spaziale) – қараңғы бөлмеде бос кеңістікте ілінген алып амеба тәрізді нысанды және неон жарығымен жарықтандырылған инсталляциясын (1949) ұсынды. 1949 жылдан бастап ол "Ғарыш дәуірі үшін өнер" деп атаған кеңістіктік тұжырымдама (Concetto spaziale) немесе кесіктер сериясын бастады, ол монохромды суреттердің бетіндегі тесіктерден немесе кесіктерден тұрады. Ол осы жұмыстарға Concetto spaziale ("кеңістіктік ұғым") деген жалпы атау берді және оны өзінің кейінгі суреттерінің барлығында дерлік қолданды. Бұларды екі негізгі санатқа бөлуге болады: 1949 жылдан бастап жасалған Бучи ("тесіктер") және 1950-ші жылдардың ортасында құрылған Тагли ("кесіктер"). Фонтана көбінесе картиналарының арт жағын қара тормен қаптады, сондықтан қараңғылық ашық кесіктердің артында жарқырап, құпия иллюзия мен тереңдік сезімін тудырады. Содан кейін ол 1951 жылы Миландағы Триеннале үшін "Luce spaziale" деп аталатын неоннан жасалған күрделі төбе жасады. Concetto spaziale, La Fine di Dio (1963–64) сериясындағы маңызды туындыларында Фонтана жұмыртқа пішінін пайдаланды. 1952 жылы басталған Pietre ("тастар") сериясымен Фонтана скульптуралық өнерді сурет салумен біріктірді, картиналарының бетін қалың жабынмен және түрлі түсті шынымен жапты. 1949–50 жылдары басталған Бучи ("тесіктер") циклында ол картиналарының бетін тесіп, екі өлшемді мембрананы бұзып, суреттің артындағы кеңістікті көрсетті. 1958 жылдан бастап ол картиналарын матовый, монохромды беттерді жасау арқылы тазартып, көрерменнің назарын кенептің терісін жарып тұрған кесіктерге аударды. 1959 жылы Фонтана бірнеше біріктірілетін элементтерден тұратын кескіленген суреттерді (олардың жиынтығын кванттар деп атады) көрсетті және Терракота балшығынан жасалған шарды кесу арқылы жасалған мүсіндер сериясын бастады, кейіннен ол оны қоладан құйды. Фонтана сол кездегі маңызды сәулетшілермен көптеген бірлескен жобаларға қатысты, әсіресе Лучано Балдессаримен, ол 9-шы Триенналеде оның Ғарыштық жарық – Неоннан жасалған құрылымын (1951) бөлісіп, қолдады және басқалармен бірге оған 1953 жылғы Милан жәрмеңкесіндегі Sidercomit павильонындағы кинотеатр төбесін жасауды тапсырды. 1960 жылдары Фонтана өзінің ерекше стилін сипаттаған кесіктер мен тесіктерді қайта қарастыра бастады, кенептерді қолмен және щеткамен жағылған қалың майлы бояумен жапты және олардың бетінде үлкен жарықтар жасау үшін скальпель немесе пышақ қолданды. 1961 жылы Жан Дюбуфет, Марк Ротко, Сэм Фрэнсис және басқалармен бірге Венециядағы Грасси сарайында өткен "Өнер және толғаныс" атты заманауи сурет көрмесіне қатысуға шақырылғаннан кейін ол лагуна қаласына арналған 22 туындыдан тұратын серия жасады. Ол бояуды саусақтарымен және әртүрлі құралдармен өңдеп, кейде мұрано шынысының шашыраған сынықтарын қосып, ойыстар жасады. Бұл жұмыстар Нью-Йорк құрылысының күшін, ғимараттардың металл мен шынысын еске түсіретін, түзу, драматикалық қимылдармен кесілген, тесілген және қағылған, жалтыраған мыстан жасалған үлкен табақтардан тұрды. Өлер алдында ол Нью-Йорктегі Финч колледжінің мұражайында өткен "Жою арқылы жарату өнері" атты демонстрацияға қатысты. Содан кейін ол Миландағы үйін тастап, отбасының ана қаласы Комаббиоға (Варезе провинциясында, Италия) кетті, ол 1968 жылы қайтыс болды. Фонтана абстрактілі мотивтермен, сондай-ақ сурет әлемінде аз танымал болған фигуралармен графикалық жұмыстардың көптеген туындыларын жасады, сонымен қатар ол абстрактілі перфорацияланған туындыларын жасады. Сондай-ақ, ол Каррара мәрмәрінен "La Capital" газетінің негізқалаушысы Овидио Лагостың бюстін жасады.

Көрмелер

Фонтананың алғашқы жеке көрмесі 1931 жылы Милан қаласындағы «Галерея дель Милионе» галереясында өтті. 1961 жылы Мишель Тапи оның АҚШ-тағы алғашқы көрмесін, «Венеция сериясы» көрмесін Нью-Йорктегі «Марта Джексон» галереясында ұйымдастырды. Оның американдық мұражайдағы алғашқы жеке көрмесі 1966 жылы Миннеаполис қаласындағы «Уокер өнер орталығында» болды. Ол Сао-Паулу биеналіне және әлемнің көптеген көрмелеріне қатысты. Басқалардың ішінде, ірі ретроспективалар «Пегги Гуггенхайм жинағы» (Венеция, 2006), «Хейвард галереясы» (Лондон, 1999), «Fondazione Lucio Fontana» (1999) және «Помпиду орталығы» (1987; «La Fundación 'la Caixa'» (Барселона), «Stedelijk мұражайы» (Амстердам), «Whitechapel галереясы» (Лондон) бойынша саяхаттады) ұйымдастырылды. Суретшінің қайтысынан кейінгі алғашқы ірі американдық ретроспективасы 2019 жылы «Мет Брюерде» өтті.

Жинақтар

Фонтананың туындыларын әлемнің жүзден астам мұражайларының тұрақты коллекцияларында кездестіруге болады. Атап айтқанда, «Пиетре» сериясынан шығармалар Амстердамдағы Стеделик мұражайында, Париждегі Помпиду орталығында, Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында, Римдегі Galleria Nazionale d'Arte Moderna, Генуядағы Вилла Кроче заманауи өнер мұражайында және Эйндховендегі ван Аббемузейде сақтаулы. Фонтананың әшекей бұйымдары Бостонның Көркем өнер мұражайының тұрақты коллекциясына енген.

Өнер нарығы

Италиялық ғалым Энрико Криспольти 2006 жылы Фонтананың суреттері, мүсіндері және кеңістіктерінің екі томдық толық каталогын жариялады. 2013 жылы Лука Массимо Барберо, Нина Ардемагни Лаурини және Сильвия Ардемагни Фонтананың қағаздағы туындыларының үш томдық толық каталогын шығарды, онда 5500-ден астам жұмыс хронологиялық тәртіппен ұсынылған. Фонтананың әйеліне арнаған, бір тілігі бар сирек кездесетін үлкен қызыл туындысы, «Терезита» деп белгілі болған жұмысы 2008 жылы Кристис (Лондон) аукционында 6,7 миллион фунт стерлинг (11,6 миллион доллар) көтеріліп, сол кезде суретші үшін аукциондық рекордты жаңартты. Фонтананың «Concetto Spaziale, Attese» (1965) туындысы, Анна Стина Малмборг Хоглунд пен Гуннар Хоглундтың коллекциясынан алынған, 2015 жылы Sotheby’s (Лондон) аукционында 8,4 миллион фунт стерлингке сатылып, тілік салу арқылы жасалған картиналар үшін жаңа рекорд орнатты. Фонтананың сопақ түріндегі туындылары одан да танымал. Sotheby’s 2008 жылы «Concetto spaziale, la fine di dio» (1963) атты туындыны 10,32 миллион фунтқа сатты. Фонтананың Венеция шеңберіне жататын «Гранд-каналдағы фестиваль» 2008 жылы Кристис (Нью-Йорк) аукционында 7 миллион долларға сатылды. 2015 жылдың қарашасында Кристис аукционында суретшінің «Concetto spaziale, la fine di dio» (1964) туындысы 29 миллион долларға сатылып, жаңа аукциондық рекорд орнатты.