Андреа Дзандзотто: өмір және шығармашылығы

Кіріспе

Италиялық ақын (1921–2011)

Андреа Занцотто (10 қазан 1921 – 18 қазан 2011) – итальяндық ақын.

Өмірбаян

Андреа Занцотто Италияның Пиве ди Солиго қаласында (Тревизо провинциясы, Венето) Джованни мен Кармела Бернарди отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Джованни (18 қараша 1888 жылы туған) Брюссельдегі Жоғары сурет мектебінде (1911 жылы ағаш және мәрмәрде trompe l'œil саласында) және Болоньядағы Көркем өнер академиясында (1913 жылы сурет салудан профессор дипломы) білім алған. Триесттегі үлкен сурет салу компаниясына жұмысқа орналасқаннан кейін, 1915 жылы әскерге шақырылып, Пиаве өзеніндегі шайқастарға қатысты. Джованни Кармеламен біраз уақыттан бері араласып жүрген, бірақ шетелдегі жұмысы (сол кезде Триест Австро-Венгрия империясының құрамында болған) отбасын күтінуге жеткілікті ақша табуға мүмкіндік бергенше үйленуді кейінге шегерді.

Білім

Өмірінің алғашқы екі жылында Занцото ата-анасымен бірге Виа Сартори маңында тұрды. 1922 жылы олар әкесінің Каль-Санта ауданында сатып алған үйіне көшіп барды. Бұл үй және орын ақын ең көп суреттейтін жері болды. Ол өзінің "Автопортреті" (Autoritratto, 1977) деп жазғандай, бұл бастапқыда оның әлемінің орталығы еді. 1923 жылы оның әпкелері Анжела мен Марина дүниеге келді. 1924 жылы ол монахтар басқаратын Монтессори балабақшасына барды. 1925 жылы оның әпкесі Мария дүниеге келді. Осы уақытта оның әкесі, Жакомо Маттеоттиді ашық қолдағандықтан, антифашизмде айыпталды. Фашистік режимге қарсылығы уақыт өте келе оған қандай да бір жұмыс табуды қиындатты, тіпті 1925 жылы Парижге қашуға және содан кейін Анноеуллинде (Лилль маңындағы) достарының бірінің жұмысына орналасуға мәжбүр етті. Ол қысқа мерзімге туған еліне оралды, бірақ 1926 жылы Францияға қайта оралуға мәжбүр болды және сол жылдың желтоқсан айына дейін Роян қаласында тұрды.

Бастауыш мектеп

Мұғалімі Марцеллина Далтоның арқасында Занцотто 1927 жылы бастауыш мектепке келгенде жазуды білген еді. Ол бірден екінші сыныпқа көшті. Ақын өз өмірсуреттік шығармасында айтқандай, ол сөздердің әуенінен ләззат алған: «Мен әндерді, тақпақтарды және кішкентай өлеңдерді тыңдағанда, тіпті балалар журналы «Il Corriere dei Piccoli»-нен алынған өлеңдерді де, ән айту емес, олардың айтылуынан немесе жай ғана оқылуынан, тілдің өзіне тән үйлесімділіктен, оның ішкі әнінен керемет тәтті сезімде болдым». 1928 жылы әкесі Джованни Кадоредегі мектепте мұғалім болып жұмысқа орналасып, отбасымен бірге Санто-Стефаноға көшіп келді, онда Занцотто екінші сыныпты аяқтады. Бірақ жаздың соңында Джованни әйелі мен анасының арасындағы қашықтықтың әйеліне ауыр тиетінін түсінді. Ол отбасын Пиевеге қайтаруды шешті. 1929 жылы Занцоттоның әпкесі Маринаның қайтысы жас ақынның санасында терең із қалдырды. Сол жылы әкесі Джованни фашистік референдумға қарсы күресі үшін көпшіліктің назарына ілігіп, елден қуылмау жазасын алды. Дегенмен, ол Косталиссойодағы шіркеуді қайта жаңарту жұмысына кірісті. Осы кезде үшінші сыныпта оқыған Занцотто жазғы демалыста оған қосылды, бірақ үйін сағынып қалды. 1930 жылы Занцоттоның ағасы Этторе дүниеге келді. Сонымен қатар, Джованни компаниядағы (жарақат алған ардагерлер үшін еңбек кооперативі) кеңсе қызметкерінің ақша жымқырып қашуына байланысты қарызға батуға мәжбүр болды, бұл оған отбасын асырауға қажетті қаражатты қамтамасыз етті. Бұл бүкіл отбасының қаржылық жағдайына қиындықтар туғызды. Осы кезеңде ол анасының әжесіне және Мария әпкесіне жақын болды, ол «Шымырақтың көрінісі» атты еңбегінде айтқандай, оған «латино макерониконың үзінділерін» тыңдатты және оны драматург, труппа жетекшісі, режиссер және актриса болып жұмыс істеген шағын театрдың жұмысына тартты. Мектепте ол жанданулы, бірақ әрқашан тәртіпті болмаған оқушы болды, көбінесе әкесінің сөзін тыңдамайтын. Жас жігіт сурет салуға ешқандай қабілетін танытпады, бұл әкесінің жақсы меңгерген пәні еді. Сондықтан әкесі Занцоттоның музыка сабақтарына қатысуын талап етті, себебі музыка қаланың құмарлығы болды, бұл жергілікті сопрано Тоти Даль Монтеның даңқының арқасында болды (Занцотто оны өзінің «Идиома» операсының басында еске алатын еді).

Thanks to his teacher, Marcellina Dalto, Zanzotto already knew how to write when he started elementary school in 1927. He passed immediately to the second grade. As the poet recounts in his "Self portrait", he already took pleasure in the music of words: "I felt something infinitely sweet listening to chants, nursery rhymes and little verses, even those of the children's magazine Il Corriere dei Piccoli not so much in singing, but insofar as they were pronounced or simply spoken, according to harmony linked to the very function of language, to its inner song." In 1928 his father Giovanni took a job as a teacher in a school in Cadore and decided to move with the family to Santo Stefano where Zanzotto completed his second grade. By the end of summer, however, Giovanni realized that the distance between his wife and her mother was causing his wife to suffer. He decided to move the family back to Pieve. The death of Zanzotto's sister Marina in 1929 made a lasting impression on the mind of the young poet. In that year, his father Giovanni came to public attention for his campaigning against the fascist plebiscite, and was condemned to remain in exile. Nevertheless, he managed to work on the restoration of the church at Costalissoio. Zanzotto, attending third grade at the time, joined him during summer vacation, but suffered homesickness. In 1930, Zanzotto's brother Ettore was born. At the same time, Giovanni was forced to go into debt due to the embezzlement and flight of a clerk at the company (a labour cooperative for injured veterans) which was providing him with the means to support the family. This imposed financial constraints on the entire family. During this period, he became close to his maternal grandmother and to his aunt Maria, who as he wrote in Uno squardo dalla periferia ("A view from the edge"), made him listen to "fragments of Latino maccheronico (mock Latin)" and involved him in the activity of the little theatre where she worked as a dramaturge, capocomico, director and actress. At school, he proved a lively but not always disciplined student, often receiving the scoldings of his father. The young man showed no talent for drawing, the very subject which the father had mastered. The father insisted then that Zanzotto take music lessons since music was the passion of the town thanks to the fame of local soprano Toti Dal Monte (whom Zanzotto would recall at the being of his opera, Idioma).

Орта мектеп

1931 жылы Колледж Балби Вальеде сырттан оқып бастауыш мектепті аяқтаған және Витторио Венетода емтихан берген Занцотто орта мектепке түсті, біртіндеп оқытушы диплом алуға дайындалуға бел буды, мұндай шешімге оның отбасының қиын қаржылық жағдайы себеп болды. Әкесі сол кезде Санто-Стефанода жұмыс істеді, бірақ 1932 жылы жалақының азайғандығына байланысты Анноэуллинге қайта оралуға мәжбүр болды, онда ол қараша айына дейін тұрды. 1933 жылы Пиевеге оралды, оқытуға тыйым салынғандықтан, бірақ Колледж Балби Вальедегі жартылай штатты жұмысы мен түрлі қосымша жұмыстар арқасында отбасын күтіндеуге көмектесе алды. Отбасына деген жауапкершілігін ескере отырып, ол саяси қарсыластарымен тікелей қақтығыстан қашып жүрді.

Оқыту мектебі

Занцото мұғалімдікке ауысқанда, Тревизоға барып сабақ берген кезінде, алғашқы әдеби қызығушылықтары ояна бастады. Ол сол кезде Джакомо Прамполини құрастырған энциклопедияны қарастыру арқылы осы қызығушылықтарын дамытты. 1936 жылы оның алғашқы махаббаты қайта оянды және ол әжесі мен әпкесінің көмегімен өлеңдерін антологияда жариялауға қол жеткізді, бұл үшін ол шағын төлем жасады. Өлеңдер әлі жеке стильге ие болмаған, және Джованни Пасколидің ықпалы байқалды, себебі Пасколидің туысы жергілікті банкте жұмыс істеді, оның поэзияға деген құштарлығын біліп, ақынның алғашқы басылымдағы бірнеше туындысын сыйға берді.

Жоғары мектеп

1937 жылы оның әпкесі Анжела тифтен қайтыс болды. Көңіліне қатты қайғы батқан ол, Тревизоға барып-келудің шаршаңқылығы мен оқуын күшейтуге шақырды. Бітіруді мүмкіндігінше жылдамдау үшін, ол өткен жылдың қазан айында барлық төменгі курс пәндерінен емтихан тапсырған еді. Ол емтиханды сәтті тапсырып, классикалық лицейге (классикаға бағытталған орта мектеп) түсу үшін грек тілін оқуға кірісті. Бұрыннан дертім шеккен аллергия мен астма аурулары күштірек күйінде көріне бастады. Симптомдармен қатар, олар оқшаулану және қауіп сезімін тудырды: «Менің ойымша, осы ерекше бұрыс идея балалық шағым мен жасөспірімдігіме кері әсер етті: өмірге белсенді қатысу мүмкін емес, себебі мен жақын арада шеттетілемін. Мен түрлі аллергиялардан зардап шектім, сол кезде диагноз қою өте қиын және күмәнді болатын. Бала кезімнен мазалаған астма мен шөп аллергиясы кейде қысқа мерзімде де күрделеніп кетуі мүмкін деп түсіндірілді» («Өзімнің портретімнен»). Оқушылық куәлігін алғаннан кейін, Колледжо Балби Валлер директоры оған жеке сабақтарға бірнеше оқушыны тапсырды, ал оқуын жалғастыру үшін шіркеу пасторы, Монсеньор Мартиннен 2000 лира көмек алды. Занцотто қабылдау емтиханын тапсырып, Тревизодағы Лицео Кановада ресми дайындықсыз емтихан арқылы классикалық дипломын алды.

Университет

1939 жылы ол Падуа университетінің әдебиет факультетіне оқуға түсті, онда Диего Валери мен латын тілінің маманы Концетто Маркесиден білім алды. Валеридің ынталандыруымен ол Бодлердің еңбектерін зерттеді, Рембоны және (Луиджи Стефанидің арқасында) Хольдерлиннің поэзиясын ашты, оны алғаш рет Винченцо Эрранте аудармасында оқыды. Осы уақытта ол Хольдерлин, Гёте және Гейнені түпнұсқада оқу үшін неміс тілін үйренуге кірісті. 1940 жылы ол алғаш рет Вальдобьядендеде мұғалімнің орнына уақытша жұмыс істеді. Ол сол кезде режим аясында, әсіресе студенттік клубтарда тәжірибелі түрде дербестікпен әрекет ететін көп адам бар екенін анықтады, ал кейбіреулері, досы Этторе Луччини, классикалық лицейдегі тарих және философия пәнінің мұғалімі хабарлағандай, одан өзгеше көзқарас білдірді. Осы кезеңде олар Падуадағы «Il Bo» журналын шығарды, ол айқын бейімделмеушілік ұстанымымен ерекшеленді, сондай-ақ Тревизо университетінің «Signum» мерзімді басылымын (Джорджио Стрехлер, Марио Лузи және Марио Тобино сияқты авторлармен бірге) жариялады, ол режимнің ұстанымдарына сырттай мойынбұрды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаны туралы жаңалық қала тұрғындары тарапынан үлкен алаңдаушылықпен қабылданды, экономикалық дағдарыс күшейді және Занцотто отбасы Коль Сантадағы үйдің жартысын сатуға мәжбүр болды. 1941 жылы Вальдобьядендедегі уақытша мұғалімдік орны жаңартылмады, бірақ Занцотто Тревизодағы орта мектепте жұмыс таба алды. Тревизодағы «Жас фашистер университетінде» (Gioventù Universitaria Fascista), онда антифашистік көзқарасты ұстанатындар да болды, ол 1942 жылы Эухенио Монтале туралы «баяндама» жасады, онда автордың пессимизмін саяси және этикалық тұрғыдан түсіндірді. 1942 жылдың 30 қазанында ол Грация Деледданың шығармашылығына арналған дипломдық жұмысымен итальян әдебиеті мамандығы бойынша диплом алды. Профессор Натале Бусетто оның ғылыми жетекшісі болды.

Соғыс

Әскери қызметке шақырылғаннан кейін, ол әлсіз дене бітімі және аллергиялық астмасының салдарынан шақырудан босатылды, осылайша 1921 жылы Ресей мен Грециядағы әскери науқанға қатысудан құтылды. Содан кейін ол фашистік партия ұйымдастырған еріктілер қатарына қосылудан бас тартты. Ол "Signum" журналының 10-шы санында "Adagio" атты прозалық поэмасын жариялады, ал "Sull'Altopiano" ("Тау үстінде", 1964 жылы жарық көрген) кітабының негізгі бөлігін құрайтын көркем әдебиеттің – лирикалық және прозалық – алғашқы нұсқалары сол жылға дейін жазылған. Марио Тобино құрған флоренциялық "Rivoluzione" журналының поэзия жинағында жариялану мүмкіндігі туды, бірақ соғыс салдарынан журнал жабылуға мәжбүр болды.

Ағылшын тіліндегі шығармалары

Андреа Занцоттоның таңдамалы поэзиясы мен прозасы, Патрик Баррон редакциялап, аударған. Рут Фельдман, Томас Дж. Харрисон, Брайан Сванн, Джон П. Уэлле және Элизабет А. Уилкинстің қосымша аудармаларымен. 2009, Чикаго университетінің баспасы. Андреа Занцоттоның таңдамалы поэзиясы, Рут Фельдман мен Брайан Сванн редакциялап, аударған, Принстон университетінің баспасы, Принстон, (Нью-Джерси) 1975. Андреа Занцоттоның өлеңдері, Энтони Барнетт итальян тілінен аударған, А Б, Льюис (Канада) 1993; «LA BELTA» және «PASQUE» еңбектерінен аударма. Феллинидің «Казанова» фильміне арналған шаруаның жоқтауы және басқа өлеңдер, Джон П. Уэлле мен Рут Фельдман редакциялап, аударған, суреттері Федерико Феллини мен Аугусто Мюрерге тиесілі, Иллинойс университетінің баспасы, Урбана және Чикаго 1997. Маусымға арналған хайку, Хайку per una stagione, Анна Секко мен Патрик Баррон редакциялаған, Чикаго және Лондон, Чикаго университетінің баспасы, 2012. Фосфени, Андреа Занцотто, Паскуале Вердиккьо аударған, Торонто, Guernica Editions, 2010.