Кіріспе
Жаңа Зеландияда геологиялық уақытты бөлу жүйесі
While also using the international geologic time scale, many nations–especially those with isolated and therefore non standard prehistories–use their own systems of dividing geologic time into epochs and faunal stages. In New Zealand, these epochs and stages use local place names (mainly Māori in origin) back to the Permian. Prior to this time, names mostly align to those in the Australian geologic time scale, and are not divided into epochs. In practice, these earlier terms are rarely used, as most New Zealand geology is of a more recent origin. In all cases, New Zealand uses the same periods as those used internationally; the renaming only applies to subdivisions of these periods. Very few epochs and stages cross international period boundaries, and the exceptions are almost all within the Cenozoic Era. New Zealand updates will always be behind any significant international updates in the International Geological Time Scale. Although the New Zealand geologic time scale has not been formally adopted, it has been widely used by earth scientists, geologists and palaeontologists in New Zealand since J. S. Crampton proposed it in 1995. The most recent calibrated update was in 2015. A standard abbreviation is used for these epochs and stages. These are usually in the form Xx, where the first letter is the initial letter of the epoch and the second (lower case) letter is the initial letter of the stage. These are noted beside the stage names in the list below. Currently, from the New Zealand perspective we are in the Haweran stage of the Wanganui epoch which is within the internationally defined Holocene epoch of the Quaternary period of the Cenozoic era. The Haweran, which started some 340,000 years ago, is named after the North Island town of Hawera. The New Zealand stages and epochs are not the same as internationally defined periods and epochs (e. g. the Wanganui epoch started at 5.33 Ma which is within the Neogene period and matches the start of the international Pliocene epoch, but contains also the international Holocene and Pleistocene epochs).
Халықаралық геологиялық уақыт шкаласын қолдана отырып, көптеген елдер, әсіресе оқшауланған және сондықтан стандартты емес геологиялық тарихы бар елдер, геологиялық уақытты эпохаларға және фауналық сатыларға бөлудің өз жүйелерін қолданады. Жаңа Зеландияда осы эпохалар мен сатылар перм дәуірінен бастап негізінен маори тілінен алынған жергілікті атауларды пайдаланады. Осы мерзімге дейін атаулар көбінесе Австралияның геологиялық уақыт шкаласына сәйкес келеді және эпохаларға бөлінбейді. Бірақ, практикада осы ертерек терминдер көбінесе қолданылмайды, себебі Жаңа Зеландия геологиясының көп бөлігі салыстырмалы түрде жақында пайда болған. Барлық жағдайларда Жаңа Зеландия халықаралық деңгейде қолданылатын кезеңдерді пайдаланады; атаудың өзгеруі тек осы кезеңдердің ішкі бөлімдеріне қатысты. Өте сирек жағдайларда ғана эпохалар мен сатылар халықаралық кезеңдердің шекараларын кесіп өтеді, және мұндай ерекшеліктердің көбісі кайнозой дәуірінде кездеседі. Жаңа Зеландиядағы жаңартулар әрдайым Халықаралық геологиялық уақыт шкаласындағы маңызды халықаралық жаңартулардан кейін жүзеге асырылады. Жаңа Зеландияның геологиялық уақыт шкаласы ресми түрде қабылданбаса да, 1995 жылы Дж. С. Крамптон ұсынғаннан бері Жаңа Зеландияның жер ғалымдары, геологтары және палеонтологтары оны кеңінен қолданып келеді. Соңғы жаңарту 2015 жылы жасалған. Осы эпохалар мен сатылар үшін стандартты аббревиатура қолданылады, әдетте Xx түрінде, мұнда бірінші әріп – эпоханың бас әрпі, ал екінші (кіші әріп) – сатының бас әрпі. Бұл аббревиатуралар төмендегі тізімде сатылардың атауларының қасында көрсетілген. Қазіргі таңда Жаңа Зеландия перспективасы бойынша біз Вангануи эпохасының Хаверан сатысындамыз, ол халықаралық деңгейде анықталған голоцен эпохасының кватернар кезеңіне, кайнозой дәуіріне жатады. Хаверан шамамен 340 000 жыл бұрын басталған және Солтүстік Аралдағы Хавера қаласының атымен аталған. Жаңа Зеландияның сатылары мен эпохалары халықаралық деңгейде анықталған кезеңдер мен эпохалардан өзгеше (мысалы, Вангануи эпохасы 5,33 млн жыл бұрын басталған, бұл неоген кезеңіне сәйкес келеді және халықаралық плиоцен эпохасының басталуымен бірдей, бірақ сонымен қатар халықаралық голоцен және плейстоцен эпохаларын да қамтиды).
While also using the international geologic time scale, many nations–especially those with isolated and therefore non standard prehistories–use their own systems of dividing geologic time into epochs and faunal stages. In New Zealand, these epochs and stages use local place names (mainly Māori in origin) back to the Permian. Prior to this time, names mostly align to those in the Australian geologic time scale, and are not divided into epochs. In practice, these earlier terms are rarely used, as most New Zealand geology is of a more recent origin. In all cases, New Zealand uses the same periods as those used internationally; the renaming only applies to subdivisions of these periods. Very few epochs and stages cross international period boundaries, and the exceptions are almost all within the Cenozoic Era. New Zealand updates will always be behind any significant international updates in the International Geological Time Scale. Although the New Zealand geologic time scale has not been formally adopted, it has been widely used by earth scientists, geologists and palaeontologists in New Zealand since J. S. Crampton proposed it in 1995. The most recent calibrated update was in 2015. A standard abbreviation is used for these epochs and stages. These are usually in the form Xx, where the first letter is the initial letter of the epoch and the second (lower case) letter is the initial letter of the stage. These are noted beside the stage names in the list below. Currently, from the New Zealand perspective we are in the Haweran stage of the Wanganui epoch which is within the internationally defined Holocene epoch of the Quaternary period of the Cenozoic era. The Haweran, which started some 340,000 years ago, is named after the North Island town of Hawera. The New Zealand stages and epochs are not the same as internationally defined periods and epochs (e. g. the Wanganui epoch started at 5.33 Ma which is within the Neogene period and matches the start of the international Pliocene epoch, but contains also the international Holocene and Pleistocene epochs).
Жаңа Зеландияның геологиялық кезеңдері мен кезеңдерінің тізімі
Берілген уақыттар тиісті кезеңдер мен эпохалардың басталуын көрсетеді. Осы кезеңдердің көптегені жоғары және төмен, немесе жоғарғы, орта және төмен деп бөлінеді, бірақ егер осы кіші кезеңдерге ерекше атаулар берілмесе, бұл төменде көрсетілмейді. Халықаралық геологиялық шкаласындағыдай, бұл эпохалар мен кезеңдер көбінесе осы уақыттарға жататын тау жыныстарының кездесетін жерлердің құрметіне аталған, ал кезеңдердің атаулары көбінесе, бірақ әрқашан да олардың эпохасының аталған жеріне жақын жерлермен байланыстырылған. Белгілі болған жағдайда, осы жерлер төмендегі тізімде де көрсетілген.
Кенозой дәуірі
АталымАтауқысқартуБасталу күні (млн жыл)Халықаралық баламасыАталған жеріВангануи эпохасыW5.33Плиоцен, Плейстоцен және ГолоценВангануи (Вангануи алқабы)Хавера сатысыWq0.34ХавераКастлклиффиан сатысыWc1.63Кастлклифф (Вангануи қаласының ауданы)Нукумаруан сатысыWn2.40Нукумару, Вайтотараға жақынМаңгапаниан сатысыWm3.00Маңгапани, Вайтотараға жақынВайпипиан сатысыWp3.70Вайпипи жағажайы, Вейверлиге жақынОпоитиан сатысыWo5.33Опоити, Вайроаға жақынТаранаки эпохасыT11.04Жоғарғы МиоценТаранакиКапитеан сатысыTk7.2Капитеа өзені, Кумараға жақынТонгапорутуан сатысыTt11.04ТонгапорутуОңтүстік жер эпохасыS15.9Орта МиоценОңтүстік жерВаиауан сатысыSw13.05Ваиау өзеніЛиллбурниан сатысыSl15.1Лилл БернКлифдениан сатысыSc15.9КлифденПареора эпохасыP21.7Төменгі МиоценПареораАлтониан сатысыPl18.7Алтон өзеніОтаиан сатысыPo21.7ОтаиоЛандон эпохасыL34.6Олигоценге дейін Төменгі МиоценЛандон өзені, ПукеуриВайтакиан сатысыLw25.2Вайтаки өзеніДантроониан сатысыLd27.3ДантроонВхаингароан сатысыLwh34.6Вхаингароа (Раглан шығанағы)Арнольд эпохасыA42.6Ортадан Жоғарғы Эоценге дейінАрнольд өзеніРунанган сатысыAr36.7РунангаКаиатан сатысыAk39.1Каиата, Греймутқа жақынБортониан сатысыAb42.6БортонсДанневирке эпохасыD66.0Төменгі Палеоценнен Орта Эоценге дейінДанневиркеПоранган сатысыDp45.7ПорангаХеретаунган сатысыDh48.9ХеретаунгаМангаорапан сатысыDm52.0Мангаорапа, Хокс Бэйдің оңтүстігіВайпаван сатысыDw56.0ВайпаваТеуриан сатысыDt66.0Те Ури
Қырыққабат дәуірі
Атауы Қысқартылуы Басталу күні (Ma) Мата эпохасыM86.5 Хаумур сатысыMh83.6 Хаумур жартасыПирипауан сатысыMp86.5 Пирипауа (Спигласс Пойнт), Кайкура ауданыРаукумара эпохасыR95.2 Раукумара жотасыТератан сатысыRt90.5 Те Рата, Гисборн ауданыМангаотан сатысыRm93.7 Мангаотан, Гисборн ауданыАроуханан сатысыRa95.2 Ароухана, Гисборн ауданыКларенс эпохасыC108.4 Уайау Тоа / Кларенс өзеніНгатериан сатысыCn99.5 Нгатеретере, Плэнти аймағыМотуан сатысыCm103.3 Моту өзеніУрутаван сатысыCu108.4 Урутава, Матавайдың солтүстігіндегі төбеТатай эпохасыU145.0 Татай, Руаторияға жақын төбеКоранган сатысыUk117.5 Коранга өзеніБелгіленбеген Татай145.0
Юра дәуірі
Атауы Қысқартылған басталу күні (Ma) Өтеке дәуіріO150.0Отака ағысы, УаикатоПуароан сатысы Op150.0Пуароа ағысы, УаикатоКаухиа дәуіріK176.0Каухиа шығанағыОхауан сатысыKo154.5Натан нүктесі/Охауа, Каухиа шығанағыГетериан сатысыKh164.3Гетери нүктесі, Каухиа шығанағыТемаикан сатысыKt176.0Те Майка, Каухиа шығанағыГеранги дәуіріH201.3Геранги, Аотеа шығанағыУруроан сатысыHu 188.9Уруроа нүктесі, Каухиа шығанағыАратура сатысыHa201.3Аратура нүктесі, Каухиа шығанағының жанында
Триас кезеңі
АталымҚысқартуБасталу мерзімі (млн жыл)Аталған Балфур эпохасыB227.5БалфурОтапири сатысыBo208.5Отапири, Уинтон қаласының жанындаУарепа сатысыBw217.0Уарепа, Балклутаның жанындаОтамитан сатысыBm221.0Отамита өзені, Хоконуи төбелеріОретиан сатысыBr227.5Ōрети өзеніГор эпохасыG251.5ГорКайхикуан сатысыGk238.0Кайхику өзені, КэтлинсИталиан сатысыGe246.0Итал төбесі, Найткэпстің солтүстігіМалаковиан сатысыGm249.0Малакофф төбесі, Охаи қаласының жанындаНельсон сатысыGn251.5НельсонМакареван сатысы (төменде Перм кезеңін қараңыз)
Перм дәуірі
Атауы Қысқартылуы Басталу күні (млн жыл бұрын) АталғанД'Урвилл аралыД'Урвилл дәуіріYD259.8Макареван кезеңіYDm253.2Макарева өзеніВайитиан кезеңіYDw254.2Вайити өзеніПурухауан кезеңіYDp259.8Пурухауа ағысы, КэтлинсАпарима дәуірі YA288.5Апарима өзеніФлеттиан кезеңіYAf266.0Флеттин үйі, Такитиму жотасыБареттиан кезеңіYAr276.0Барретт үйі, Такитиму жотасыМагапириан кезеңіYAm285.0Магапири жазықтары, Моновай көлінің шығысындаТелфордиан кезеңіYAt288.5Телфорд Бёрн, Такитиму жотасыТелфордиан дәуірінен бұрынғы кезең (кезеңдерге бөлінбеген)Ypt298.9
Көміртек дәуірі
Атауы Қысқартылған атауыБасталу күні (млн жыл бұрын) Көміртекті кезең (бөлінбеген) F358.9
Девон кезеңі
Карбон кезеңінің басталуына дейінгі кезеңдер халықаралық (девон / силур) немесе австралиялық (ордовик / кембрий) геологиялық кезеңдердің атауларын пайдаланады; осы геологиялық кезеңдерге жататын Жаңа Зеландия тау жыныстарының өте аз бөлігі белгілі. АтауыҚысқартылуыБасталу күні (млн жыл бұрын)Жоғарғы немесе соңғы девон эпохасыJU382.7Фаменн сатысыJfa372.2Фрасниан сатысыJfr382.7Орта девон эпохасыJM293.3Гиветия сатысыJgi387.7Эйфел сатысыJei393.3Төменгі немесе ерте девон эпохасыJL419.2Эмсия сатысыJem407.6Прагия сатысыJpr410.8Лохковия сатысыJlo419.2
Силур дәуірі
Атауы Қысқартылған басталу күні (Ma) Прудоли эпохасы (кезеңдерге бөлінбеген) Epr423.0 Лудлоу эпохасы Elu Лудфорд кезеңі Eld425.6 Горст кезеңі Ego427.4 Уэнлок эпохасы Ewe Гомериан кезеңі 430.5 Шейнвуд кезеңі 433.4 Лландоуери эпохасы Ela Телихиан кезеңі 438.5 Аэрония кезеңі 440.8 Рудания кезеңі 443.8
Ордовик дәуірі
Атауы Қысқартылған басталу күні (Ma) Ордовик кезеңінің соңғы немесе жоғарғы бөлігі Болинд сатысы Vbo448.4 Эстон сатысы Vea453.0 Гисборн сатысы Vgi448.4 Ордовик кезеңінің орта бөлігі Даривиль сатысы Vda467.3 Япеен сатысы Vya468.3 Кастелеман сатысы Vca470.0 Ордовик кезеңінің бастапқы немесе төменгі бөлігі Чевтон сатысы Vch472.4 Бендигон сатысы Vbe476.0 Лансфилд сатысы Vla484.3 Варендан сатысы Vwa485.4
Кембрий кезеңі
Атауы Қысқартылған басталу күні (млн жыл) Дацон шөгіндісіXda486.8Пайнтон шөгіндісіXpa489.5Ивер шөгіндісіXiv494.0Идам шөгіндісіXid497.0Миндаллиан шөгіндісіXmi499.0Бумерангиан шөгіндісіXbo500.5Ундиллан шөгіндісіXun503.0Флоран шөгіндісіXfl504.5Темплтон шөгіндісіXte508.0Ордиан шөгіндісіXor511.5Тұңғыш кембрий (бөлінбеген)XL542.0