Кіріспе
Ресейлік опера әншісі Роза Раиса (30 мамыр 1893 – 28 қыркүйек 1963) – Польшада туған, Италияда білім алған орыс және еврей опералық драмалық сопрано, кейіннен АҚШ азаматтығын алған. Оның даусы ерекше күшті болды және ол Миланның «Ла Скала» театрында Пуччинидің соңғы операсы «Турандот» операсының бас рөлін жасады.
Rosa Raisa (30 May 189328 September 1963) was a Polish born and Italian trained Russian and Jewish operatic dramatic soprano who became a naturalized American. She possessed a voice of remarkable power and was the creator of the title role of Puccini's last opera, Turandot, at La Scala, Milan.
Ла Скала мен Пуччини
Раиса Оңтүстік Америкадан оралғаннан кейін «Ла Скала» театрында Франческа рөлінде дебют жасады. Ол «Ла Скала» сахнасында көптеген Франческа мен Аида партияларын орындады, сондай-ақ Вердидің сирек қойылатын «Ла Батталия ди Легнано» операсында Лида рөлін сомдады. «Ла Скала»дағы Франческадан кейін ол Джакомо Пуччинимен кездесті, ол спектакльден кейін оған келді. Раиса кейін баспасөзге берген сұхбатында, Пуччини оның өнері мен әлеуетіне қатты әсерленгенін айтты. Одан қай операсы оған ең сай деп ойлайтынын сұрағанда, Пуччини: «Мен жазған операларымның ешқайсысы сіздің дауысыңызға жараспайды; олардың бәрі сіз үшін бірдей» деді. Ол өзінің келесі операсын (әлі жұмысы аяқталмаған «Ла рондина») орындауын тіледі. Оның жастығы мен сұлулығына, әлде дауыстық күшіне көбірек қызыққандығы белгісіз, бірақ Магда рөліне қатысты оның жоспары осылай болды. 1917 жылдың қаңтарында ол Монте-Карлодағы осы жеңіл операның премьерасында өнер көрсететіні туралы әлемдік баспасөзде жарияланды. Раиса Монте-Карлоға бармады, себебі ол Америка Құштама Штаттарында болды және Ұлы соғыстың сол кезеңіндегі су асты кемелері соғысынан қорқыныш сезінді. Пуччини Раисамен алғаш кездескен кезде, Артуро Тосканини оның өнерін естіп, опера әлеміндегі достарына Раисаны «әйел Таманьо» деп санайтынын айтты, ол кейіннен тоғыз жылдан соң сомдайтын батырлық Турандот рөліне де лайықты еді. 1916 жылы ол Рим операсында Франческа мен Аида партияларын қайтадан орындап, Оңтүстік Америкаға тағы бір шаршатарлық маусымға оралды, Альфредо Каталанидің «Лорелейін», Мейербиердің «Гли Угонотти» («Гугеноттар») операсынан Валентинаны және Вердидің «Фальстафф» операсынан Элис Фордты өзінің репертуарына қосты. «Фальстафф» оның мансабында маңызды рөл атқарды, өйткені ол баритон Джакомо Риминимен операда басты рөл емес, екінші рөлді ойнауға мүмкіндік берді, ол сол кезде оның сүйіктісі болса, 1920 жылдан кейін күйеуіне айналды. 1916 жылдың тамызында Кампанни «Чикаго Трибьюн» газетіне Чикаго опера қауымдастығының (бұрынғы Чикаго-Филадельфия опера компаниясы емес) 1916-17 жылғы маусымға арналған жоспарларын түсіндірді және Раисаның Чикагоға оралуын ерекше атап өтті. Карузоның сөзінше, «ол Роза Раисаны әлемдегі ең ұлы драмалық сопрано деп санайды». Кампаннидің болжамындағы жалғыз қиындық – Амелита Галли-Курчи Чикаго мен бүкіл әлемді дүркілдетіп, компанияның ең тартымды жұлдызына айналды.
Чикагодағы жылдары
1916 жылы Чикагоға оралғаннан кейін Райса, Мэри Гарден, Эдит Мейсон, Клаудия Муцио және Галли Курчимен бірге компанияның репертуарының негізгі сопранолары болды. Райса, негізінен, компанияның драмалық сопраносы, Гарден – француз репертуарының сопраносы, Галли Курчи – жеңіл колоратурасы, Мейсон – лирикалық, ал Муцио – спинто сопраносы еді. Бәрінен Муцио ғана Райсамен бірнеше рөлдерді бөлісті (Вердидің «Иль-троваторе» операсындағы Леонора, «Отелло» операсындағы Дездемона, «Аида», «Сантуцца» және Пуччинидің «Тоска» рөлдері). Райса компанияның жалғыз Малиелласы болды – Вольф Ферраридің «Мадоннаның зергерлік бұйымдары» (I gioielli della Madonna), Гиоконда, Вердидің «Маскалы бал» (Чикагода әрқашан осылай аталатын) операсындағы Амелия, Майербиердің «Еврей әйел» (La Juive, Чикагода осылай жарияланатын) операсындағы Рейчел және Беллинидің «Норма» операсындағы басты рөлдерді орындады. Бұл маңызды, себебі Клаудия Муцио «Норманы» Италияда және Оңтүстік Америкада сәтті орындаған болатын, бірақ Чикагода Райсадан бұл рөлге талас етпеді. Райса келесі 16 маусымда (1916–17-ден 1931–32-ге дейін) Чикагода және трансұлттық гастрольдерде бес жүзге жуық рет ән шырқады. Ол сондай-ақ Мексикада екі маусым (1917 және 1919 жылдары) ән салып, Оңтүстік Америкаға үш рет (1918, 1921 және 1929 жылдары) қайтып келді. «Норма» операсын Буэнос-Айресте 22 рет орындады. Латын Америкасындағы рөлдеріне Антонио Карлос Гоместің «Lo schiavo» операсының басты рөлі қосылды. Чикагода ол Андреа Чениер операсынан Маддалена, Рауль Гунсбургтің «Ескі бүркіт» (Le Vieil Aigle) операсынан Зина, Масканьи операсының Солтүстік Америкадағы тұңғыш көрсетілімінде Изабелла, Итало Монтемеццидің «La Nave» операсынан Базилиола, Пуччинидің «Суор Анджелика» операсынан Элизабет, Вагнердің «Тангейзер» операсынан Минни, Пуччинидің «Батыс қызы» (La fanciulla del West) операсынан Минни, Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» операсын (Чикагодан тыс Равиния фестивалінде, сондай-ақ Равинияда Джоорданоның «Федора» операсын), Франк Харлингтің «Агнес әулиесінен шыққан жарық» (A Light from St. Agnes) операсынан Тойнетт, Иоганн Штраустың ағылшын тіліндегі «Жарқанат» (Die Fledermaus) операсынан Розалинд және Зандонайдың «Кончита» операсын қосты.
Әлемдік премьера: "Turandot" және "Asteria"
Раиса сонымен қатар өзінің репертуарына Бойтоның өлімнен кейін жазылған "Нероне" (1924) операсындағы Астерия рөлін, ал Пуччинидің "Турандот" (1926) операсындағы атау рөлін қосты. Екеуі де Тосканинидің "Ла Скала" театрындағы әлемдік премьерасы болды, сол мәшһүр дәуірдегі ең сәнді қойылымдардың ішіндегісі. Раисаның "Нероне" репетицияларында Пуччини ерте репетицияның біріне залда пайда болды. Тосканини Пуччинидің келгенін білгенде ашуға булықты, өйткені ол Милан операсының өкілдері шақырылатын соңғы репетицияға дейін ешкімнің қатысуына рұқсат бермейтін қатаң ережесін сақтады, тіпті Пуччини үшін де. Пуччиниді сахна есігіне сүйемелдеу Раисаның міндеті болды. Сонда Пуччини, Бойто операсының жоғары ноталармен ерекшеленетін алғашқы көріністерін естігеннен кейін, Раисаға "Туранотты" жазып жатқанын айтты: "Мен осы рөлде сені көріп, даусыңды ести аламын" деді ол және осы рөлді орындауын қалады, соңғы сахна ғана жазылмағанын жеткізді. "Чикаго Трибьюн" газетіне берген сұхбатында Раиса Пуччинидің Брюссельде қайтыс болғаны туралы хабарды естіген күні газетке Пуччиниге "көптеген жоғары До ноталарын қосуын" әзілдеп айтқанын жеткізді. 1924 жылдың 7 қазанында, Пуччини қайтыс болғаннан екі ай бұрын, "Ла Скала" театрының әкімшілік директоры Анджело Скандиани Чикаго операсының Герберт Джонсонға Пуччини мен Тосканинің алдағы "Турандот" операсының басты рөлдеріне Роза Раиса, Эдит Мейсон және Джаккомо Риминині таңдағанын хабарлады. Ол кезде премьера 1925 жылдың сәуірінде өтеді деп күтілген, бірақ Пуччинидің 1924 жылдың қараша айының соңында қайтыс болуы осы жоспарларды кейінге шегерді. Франко Альфано Пуччинидің эскиздерінен соңғы сахнаны жазу үшін таңдалды. Премьера 1926 жылдың 25 сәуірінде өтті, онда Раиса Турандот рөлінде, Мигель Флета Калаф рөлінде, ал Мария Замбони, жүкті болғандықтан Мейсонның орнына Лиу рөлінде ойнады. Осы қойылымда Тоскани Пуччини шығармаларын тоқтаған жерде қойылымды тоқтатып, көрермендерге шамамен мынадай сөздермен үндеді: "Міне, осы жерде Маэстро қайтыс болды". 1962 жылы "Метрополитен Опера" театрының Джон Гутман Раисадан сурады, суретшілер Тосканидің осындай әрекет жасауын білген бе? Раиса сахна артында мұндай нәрсе болуы мүмкін деген әңгімелер болғанын айтты, бірақ суретшілерге бұл туралы ресми түрде хабарланбады, сондықтан олар біршама, бірақ толығымен емес, таңқалды. Пуччини өлім төсегінде Тосканиден премьерада осындай әрекет жасауын сұрағаны туралы әңгімелер бар, бірақ оны растау мүмкін емес.
Жаңа Чикаго опера театры: алғашқы хабарлар
1929 жылғы 4 қарашада Райсаға жаңа Чикаго азаматтық опера театрының ашылуына қатысу құрметі бұйырды. Ол Аида операсын орындады (бүкіл АҚШ-та эфир арқылы таратылды), ал актерлік құрамды Чикаго өнеркәсіпшісі, кейіннен заңмен келіспеушілікке ұшыраған, азаматтық опера президенті Сэмюэл Инсулл жеке таңдады. Раиса мен Римини өздерінің мол табыстарын Инсулл бағалы қағаздарына (іс жүзінде Понци схемасы) инвестициялады және нәтижесінде миллион долларға жуық байлықтарын жоғалтты. Америка Құрама Штаттарының көпшілігі жоғары сапалы опералық хабарлар 1931 жылы Метрополитен операсымен басталды деп есептейді. Бірақ Чикаго операсы 1927 жылдан бері әр апта сайын бір сағаттық хабарламалармен бүкіл елге тарады; Мэри Гарден, Клаудия Муцио, Фрида Лидер, Раиса, Тито Шипа, Ева Тернер, Александр Кипнис және Ванни Маркукс – Америка радиосынан естілген бас жұлдыздардың кейбірі. Бұл хабарламалардың сақталғаны күмәнді.
1933 ж. сахнадағы соңғы қойылымдары
1933 жыл Райсаның толыққанды кестемен соңғы рет өнер көрсеткен жылы болды. 1931 жылдың қаңтарында ол алты рет жүктілігі сәтті аяқталмаған қызының дүниеге келуіне дайындалу үшін сахнаны тастағаннан бері көп өзгерді: Чикаго операсының құлауы, әлемдік экономикалық жағдайдың нашарлауы және АҚШ-та опералық өнердің жалпы түрде тарылуы. Бірақ Райса Генуяда «Тоска» операсының бірнеше қойылымын орындады, Ла Скалада Зандонайдың бір актілі операсы «Una partita»-да Мануэла рөлін жасады, Флоренцияның бірінші «Maggio Musicale» фестивалінде Риминимен бірге «Фальстаф» операсында Алиса Фордты орындады, ал Ковент-Гарденде Королева Мэридің қатысуымен «Тоска» операсында өнер көрсетті. Ол Миланда «La voce del padrone» үшін төрт веризм ариясын жазды және Джакомо Лаури-Вольпи мен тамаша актерлік құраммен Веронадағы Аренада «Gli Ugonotti» операсының бес қойылымын орындады. Ол Лаури-Вольпимен Рауль рөліндегі 4-ші актінің махаббат дуэтінің монтаждалған нұсқасында көрінеді, бірақ оның даусын естімейсіз.
Концерттер
Роза Раиса 1920 жылы итальяндық баритон Джакомо Риминиге (1888–1952) үйленді; бұл жұп бес жыл бұрын танысып, ажырамас ғашықтарға айналды. Римини әкесінің жағынан сефардтық еврейлердің ұрпағы, ал анасы – венгр-итальян. Римини католик дінінде тәрбиеленді. Олардың мансаптары бірікті, 1938 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін Чикагода дауыс пен опера мектебін ашты. Алғашқыда бұл мектеп тарихи Конгресс қонақүйінде, «Аудитория» театрының қарсы бетінде орналасты, ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік Мичиган даңғылына көшірілді. Олардың қызы Роза Джульетта Фрида Римини 1931 жылдың 7 шілдесінде дүниеге келді. Олар АҚШ-та, әсіресе, жүздеген концерттерде бірге өнер көрсетті, олардың көпшілігі еврей ұйымдарының қолдауымен ұйымдастырылды, себебі Раиса халыққа сүйікті этникалық беделге ие болған еді. Оның концерттері көбінесе Риминимен бірге өтті, ол концерт бағдарламасының үштен екі бөлігін орындады, ал Римини – үштен бірін. Концерттерінің бірінші бөлігі мен соңын дуэтпен аяқтады. Олар ең көп орындаған дуэттерінің бірі – «Дон Джованни» операсынан «Là ci darem la mano», онда олар ашық түрде көңілді және тартымды болатын. «Иль Троваторе» операсынан төртінші актідегі дуэт көбінесе концерт бағдарламасының соңында орындалды. Концерттің бірінші бөлігінен кейін Вердидің «Луиза Миллер» операсынан дуэт орындауы қызықты, бұл Раисаға әсем колоратураны көрсетуге және жоғары «до» нотасында аяқтауға мүмкіндік берді. Ол рециталдарын көбінесе идиш тіліндегі «Эйли, Эйли» әнімен аяқтады. «Эйли, Эйли» – еврей тіліндегі «Эйли, Эйли» сөздерімен басталатын ән, ол «Шма Исраэль» («Тыңда, Израиль! Құдайымыз – жалғыз Құдай!») деген еврей сенімінің негізгі қағидасымен аяқталады. Бұл әннің бірнеше нұсқасы бар. Раиса бұл әнді өзінің дауысына сәйкес етіп бейімдеуді танымал композитор Джозеф Бономиден сұрады. Оның 1918 жылғы жазбасы ерекше, себебі ол төменгі дауыстың виолончельге ұқсас дыбысталуын, бай ортаңғы регистрді және дауысының жеңілдігін көрсетеді. Ол әнді терең сезіммен орындайды, маңызды сөздерді лайықты түрде жылайды. Ол көбінесе осы әнді көзін жұмып орындағандығы айтылады.
Өлім
Раиса 1940 жылдары екі жақты мастэктомиядан өткеннен кейін қатерлі ісікке шалдықты. Ол 1963 жылдың 28 қыркүйегінде Калифорния штатындағы Санта-Моника қаласында қайтыс болды.